Opstandelingen dollen met gepakte soldaten

Een Russische vlag op een Oekraïense pantserwagen: overgelopen militairen? Dat niet, zeggen ze zelf, de milities hebben hen overmeesterd.

Screen Shot 2014-04-20 at 13.29.40

SLAVJANSK/PTSJOLOVKA (17/04/2014) – Al vroeg in de morgen klinkt er gebrom van achter het Oktoberplein. De geur van diesel walmt over het plein, verderop klinkt het onmiskenbare geratel van rupsbanden. Zou het Oekraïense leger dan toch zijn binnengevallen?

Nee. Het zijn zes pantservoertuigen van het Oekraïense leger, maar er wappert een Russische vlag aan de antenne van een van de voertuigen. De pro-Russische milities hebben de tanks met manschappen en al overgenomen.

‘Helden! Helden!’, klinkt het. Het bataljon Oekraïense soldaten krijgt een warm onthaal en een maaltijd in het bezette bestuursgebouw van de stad. De zwaarbewapende ‘groene mannetjes’ houden de toeschouwers op afstand. Of het Russische soldaten, ex-oproeragenten of verklede criminelen zijn, weet niemand, maar naast een groot arsenaal aan wapens hebben ze nu ook de beschikking over legervoertuigen.

Overgelopen zijn de Oekraïense soldaten niet, zeggen ze zelf. Er zat simpelweg weinig anders op. Na de maaltijd worden ze door de milities op een bus gezet en naar het station gebracht. Inpakken en wegwezen. Het Ministerie van Defensie in Kiev bevestigt het ontvreemden van de pantserwagens en geeft ‘Russische agenten’ de schuld. Het is al snel de attractie van Slavjansk. Meisjes gaan met de mannen in de groene camouflagepakken op de foto, kinderen mogen de geweren vasthouden.

Dan breekt de hemel open en maakt een Oekraïense straaljager een duikvlucht over Slavjansk. Dat kunnen de opstandelingen ook. Met veel vertoon maakt een van de pantservoertuigen een paar rondjes over het plein, staat het bovenop de rem en maakt dan een sierlijke halve draai. Applaus. Alleen de oudere vrouwen in de stad klagen. Over de ontluikende tulpen hadden ze niet heen hoeven walsen.

Bij Ptsjolovka, een rustig dorpje aan een spoorlijn vlak onder Kramatorsk, houden de inwoners een complete pantserdivise tegen. ‘Ze zijn hier vanmorgen vroeg aangekomen. We hebben hier een auto dwars op de weg gereden, maar dat hield ze niet tegen’, getuigt Ruslan Izmail, een bouwvakker uit het dorp.

‘Er werd ook wat in de lucht geschoten, we zijn er allemaal voor gaan staan. De spoorwegovergang is de enige plaats waar je vanaf hier naar de luchtmachtbasis van Kramatorsk kunt rijden, daarom houden we hier de boel tegen.’ Waarom eigenlijk weet hij niet. ‘Al was het maar omdat alles zo duur is geworden. Ik heb geen werk, de bananen zijn twee keer in prijs gestegen. Kiev moet naar ons luisteren!’

De soldaten zijn uitgeput. Het is de 25ste pantserdivisie uit Dnepropetrovsk, ze zijn al dagen onderweg. ‘Ik ben de tel eigenlijk al kwijt’, zegt een soldaat die zijn uniform te luchten hangt.

Over de loop van het boordkanon hangt een doek. Er gaat niet worden geschoten. ‘Ik wil gewoon wel eens naar huis, ik heb ook een gezin. En ik schiet niet op burgers.’

Het lijkt wel een popfestival. In de loop van de middag zitten de dorpsbewoners en de soldaten rustig naast de colonne. De abrikozenbomen staan in bloei, het is de eerste echt warme lentedag. Er worden blikjes bier opengetrokken, uit mobiele telefoons klinken Russische smartlappen. Zelfs de passerende trein stopt om de passagiers een blik op het wonderlijke tafereel te gunnen.

‘Warme broodjes! Warme broodjes!’ Veronika, een jonge moeder met een zoontje van een jaar of vijf, deelt uit. De soldaten happen toe. ‘Hier, pak aan. Maar beloven dat je niet op je eigen volk gaat schieten, begrepen?’ De soldaten knikken. Ze beloven het. Zoontje Nikita mag met de soldaten op de foto. ‘Te gek kerels, jullie zijn zo slecht nog niet’, lacht de vrouw. ‘Als jullie dat nou ook van ons zouden denken, komt het toch nog goed met dit land.’

Zoals dat gaat op popfestivals slaat ‘s avonds de sfeer om. Het Oekraïense leger wil na een halve dag oponthoud toch verder, maar de buurtbewoners zijn dronken. Ze dwingen de soldaten hun magazijnen uit hun automatische geweren te halen. De soldaten stemmen schoorvoetend in, maar later moet de munitie ook nog eens worden ingeleverd. ‘We gooien die kerels hun tanks uit en rijden ze naar het Oktoberplein!’ roepen de betogers.

Onder de inwoners en actievoerders ontstaat onenigheid, enkelen gaan met elkaar op de vuist. Pas als de groene mannetjes uit Slavjansk verschijnen, wordt er orde op zaken gesteld.

De Oekraïners mogen vertrekken, mits ze alle kogels inleveren en de Oekraïense vlag strijken. Pas wanneer het donker is, vertrekt de legereenheid. Ongewapend, beroofd. De vernedering is compleet.

De menigte twijfelt: zullen we de generaal ontvoeren?

Vanaf een oude militaire luchthaven probeert het Oekraïense leger dinsdag terrein te heroveren in het oosten. Ze stuiten er op inwoners met handgeweren.

IZJOEM/KRAMATORSK (16/04/2014) – Een boer op een motorfiets kijkt verbaasd om zich heen. ‘Gisteren stonden hier alleen nog maar een paar corrupte verkeersagenten, nu staat het hele leger hier!’ Het hele leger bestaat uit een stuk of twaalf pantservoertuigen, vier helikopters en een paar lijnbussen.

Screen Shot 2014-04-20 at 13.23.56Dat het de Oekraïners zijn, daar twijfelt niemand aan. Er wapperen geel-blauwe vlaggen aan de antennes van de voertuigen, op de uniformen prijken de Oekraïense insignes. De soldaten – jonge jongens – lopen rondjes om het materieel. Kalm roken ze sigaretten en kijken ze over de groene heuvels. Het tijdelijke kamp is opgeslagen vlak onder het stadje Izjoem, net buiten de provinciegrens van de Donetskregio. 30 kilometer verderop ligt Slavjansk, de stad die de pro-Russische milities al dagen onder controle hebben. De auto’s en vrachtwagens die langskomen worden zorgvuldig door de politie gecontroleerd.

De boer mag met zijn motorfiets doorrijden. Hij is de eerste inwoner in het gebied die de regering in Kiev wel steunt. ‘Het leger moet het land verdedigen, zo simpel is het’, zegt hij. ‘Zolang ze met die rotzooi maar niet over mijn land ploegen.’ En de boer, hij ploegde voort.

Op het weggetje staat 100 meter verderop een reeks stadsbussen waar de troepen van de veiligheidsdienst en het ministerie van Binnenlandse Zaken zich hebben verschanst. Het zijn geen soldaten, maar speciale eenheden – de zwaarbewapende mannen die het vuile werk moeten doen. ‘Het is vooral wachten geblazen’, klaagt een van de gewone soldaten. Hij zit pas een paar jaar in het leger. ‘We hebben in ieder geval over het materieel niet te klagen.’ Terwijl hij het zegt, komt er een helikopter aangevlogen met versterkingen. In houten kistjes worden de magazijnen aangedragen.

De militaire leiding geeft geen commentaar. Een man die zijn troepen de opdracht geeft een greppel te graven lacht om de toegestroomde Britse pers. Hij zoekt naar woorden. ‘No comment!’, lacht hij. In de brancard in een militaire ambulance ligt een politieman een dutje te doen.

Dan stapt generaal Vasili Kroetov naar voren. ‘Dit is een grote militaire operatie, ik ben de aanvoerder. Ik heb van de president van Oekraïne de opdracht gekregen in dit gebied in te grijpen. Het is ongehoord, Rusland zaait terreur op Oekraïens grondgebied’, legt hij uit. ‘Dit is ons gebied, we laten ons niet door een buurland de les lezen, zeker niet bij ons thuis.’ Kalm en gelaten legt de generaal uit dat het een moeilijke operatie zal worden. ‘Die pro-Russische bandieten gebruiken vrouwen en kinderen als levend schild, Rusland speelt het smerig.’

Een half uur later vertrekt hij in een helikopter, samen met een stuk of veertig zwaarbewapende soldaten, richting de oude militaire luchthaven bij Kramatorsk. Wat er daar precies is gebeurd weet niemand, maar het komt enkele keren tot schietpartijen tussen de militairen en de pro-Russische betogers. Er vallen vier doden en twee gewonden, melden plaatselijke journalisten. Meer helikopters komen binnenvliegen, een Oekraïense straaljager cirkelt over de basis. De inwoners van Kramatorsk trekken massaal naar de luchthaven aan de rand van de stad. Sommigen dragen handgeweren, een man zelfs een bazooka. Het lijkt wel een boerenleger.

Ook bij de basis komt generaal Kroetov naar buiten. Hij doet wat niemand binnen de Oekraïense regering de afgelopen maanden heeft gedurfd; hij gaat een gesprek aan. De menigte schreeuwt het uit. ‘Waarom schiet je op onze jongens? Hoe durf je! Jullie zijn allemaal fascisten!’ Kalm en rustig probeert de generaal uit te leggen dat zijn jongens werden bedreigd en dat hij het niet op gewone burgers heeft gemunt. ‘En op wie dan wel? Wij zijn hier allemaal gewone burgers!’

Een half uur laat de generaal tegen zich schreeuwen, dan wil hij terug de basis op. De soldaten zijn bang dat wanneer ze de poort openen voor hun generaal, iedereen binnenloopt. Er ontstaat commotie, om de menigte te verjagen schieten de militairen in de lucht. De menigte besluit de generaal te ontvoeren, maar bedenkt zich terwijl ze hem heen en weer duwen. ‘Het is een generaal, verdomme – dat kan je niet maken!’, roept een. ‘Nou en, we ontvoeren hem gewoon, dan kunnen we onderhandelen!’

Uiteindelijk komt Kroetov vrij, en mag hij de basis op. Uit wraak worden de poorten gebarricadeerd. Aan een boomstronk wordt de Russische vlag geknoopt. De Oekraïense militairen kijken het met lede ogen aan, maar schieten op gezag van Kroetov niet terug.

Op brommers, scooters en in kleine auto’s rijden de inwoners van Kramatorsk tegen zonsondergang om het vliegveld heen. ‘We roken ze gewoon uit’, lacht een betoger die de hele dag via een app met vrienden in contact staat. Hij turft het vliegverkeer en geeft de bewegingen via de app gelijk door. ‘Ze willen nu Slavjansk innemen, maar met die paar pantserwagens die ze in dat veld hebben staan gaat dat ze nooit lukken! Jongens, wij zijn sterker dan het Oekraïense leger!’ Er klinkt gejuich.

Weer vliegt een gevechtshelikopter voorbij, dit keer een stuk lager en met geladen geschut. De pro-Russische betogers mogen de overhand hebben, voor de zekerheid schuilen ze achter een paar bomen. ‘Een helikopter, richting Slavjansk’, gaat er over de app. ‘Hou vol kerels!’

De bivakmutsen zijn de baas in Gorlovka

Bij het gisteren door pro-Russische activisten met succes bestormde politiebureau in het stadje Gorlovka spelen zich beschamende taferelen af. ‘Burgers! Aandacht!’

Screen Shot 2014-04-20 at 13.15.49

GORLOVKA (15/04/2014) – ‘Mijn hele leven al loop ik met een grote boog om dit politiekantoor heen’, vertelt Anton Kasenko (30). ‘En eerlijk, ik had vandaag helemaal geen plannen. Ik zag dat de bestorming bezig was en ik ben gewoon naar binnen gegaan.’ Vanaf het dak kijkt hij trots naar de vlag die hij er zelf heeft opgehangen. Het Oekraïense blauw-geel is gestreken, nu wappert het zwart-rood-blauw van de zelfverklaarde Volksrepubliek Donetsk.

‘Het was eigenlijk heel makkelijk. Ik heb hier op de vijfde verdieping een branddeur ingetrapt en dat was het. Het gejuich, het gejoel van de mensen beneden, dat geeft echt een kick.’ Geen onbekend gevoel voor de 30-jarige Anton, die in het dagelijks leven zanger is van de plaatselijke rockband: ‘Een keiharde rockband, noem het maar industrial.’

Industriële rock in een industriële omgeving. Dat is goed te zien vanaf het dak van het bezette politiekantoor: Gorlovka is een conglomeraat van verschillende mijnen en staalfabrieken. In de verte de schoorstenen en affakkelpijpen, de driehoekige heuvels van de mijnbouw. Een centrum heeft het stadje niet. Het is een verzameling van woonblokken, pleinen en fabrieken.

Terwijl het ultimatum van de Oekraïense overheid maandag afloopt, alle pro-Russische bezetters de overheidsgebouwen moeten verlaten en eigenlijk de aangekondigde antiterreuroperatie zou moeten beginnen, gebeurt in Gorlovka het tegenovergestelde: opnieuw wordt er met geweld een politiekantoor veroverd. ‘We hebben alle ruiten ingegooid, we zijn op het gebouw geklommen’, vertelt Anton. De politie schoot terug.

Terwijl politiecommandant Andrej Krisjtsjenko wordt afgevoerd en in elkaar wordt geslagen, stapt een man in een camouflagepak naar buiten. ‘Burgers! Aandacht! Deze politiepost is nu volledig onder controle van het volk. De agenten krijgen allemaal Sint-Jorislintjes, zodat u hen kunt herkennen. Dit is uw nieuwe commandant, Aleksander Aleksejevitsj.’

Hij kijkt tevreden voor zich uit. ‘Burgers! Ondernemers! We hebben autobanden en zandzakken nodig voor de barricades. Aan het werk!’ Oekraïne is een bandietenstaat geworden. De overgelopen agenten, die in het pand weer aan de slag gaan, worden gefouilleerd door kerels met bivakmutsen op. Het is de wereld op z’n kop.

‘Je begrijpt me verkeerd, ik heb die kerel niet doodgeschoten, dat was de Mexicaan’, zegt een man met een telefoon aan zijn oor. Vanaf de tweede verdieping van het politiebureau wordt iemand aan zijn haren naar beneden gesleept.

‘Hier, we hebben een dief te pakken! Vuile hond!’, klinkt het. ‘De pers moet opflikkeren! Weg met die camera’s!’ ‘Nee man, ze moeten die dief filmen!’, reageert een ander. ‘Pers! Hier met die camera’s! Filmen!’

De vermeende dief staat trillend op zijn benen. ‘Hij heeft geld gestolen uit de kamer met bewijsstukken. Allemaal muntjes, de klootzak.’ De man krijgt een klap voor zijn hoofd en moet op zijn knieën bekennen. Aleksander Aleksejevitsj inspecteert zijn documenten. ‘Je komt hier niet eens vandaan, je staat geregistreerd in de buurt van Kiev!’ ‘Ik heb een vriendinnetje hier’, zegt de man, huilend. Rocker Anton kijkt licht gegeneerd de andere kant op. ‘Ja, het is misschien allemaal niet zo netjes en een beetje radicaal’, erkent hij. ‘Maar zo ging het in Kiev ook.’

Het Oekraïense leger is in geen velden of wegen te bekennen. Het is al het tweede ultimatum dat passeert zonder enig gevolg. In elf steden in de provincie rondom Donetsk zijn de politieposten bezet. Bang voor de mogelijke gevolgen van hun acties zijn de separatisten niet. Gewone Oekraïners kijken het met lede ogen aan.

‘Waar ben je nou met je antiterreuroperatie? Avakov, je bent een verrader’, schrijft Tanja Kozatsjenko op Facebook over minister Arsen Avakov van Binnenlandse Zaken. ‘Waarom krijgen die dappere officieren geen hulp? Verdomme, jullie voeren geen kloot uit’, schrijft Vadim Nazenko in hoofdletters. Zijn commentaar krijgt 253 likes.

Op de binnenplaats van het politiebureau van Gorlovka staan de overgelopen agenten op een rij. De man in het camouflagepak die de nieuwe politiecommandant voorstelde, heeft het bevel. ‘Geef acht! Op de plaats, rust! Dag kameraden, ik ben luitenant-kolonel’, zegt hij. ‘Van wie eigenlijk’, vraagt een van de agenten. ‘Luitenant-kolonel in het Russische leger’. Hij zegt het voor de draaiende camera’s. De agenten aarzelen geen moment: ‘Gegroet kameraad luitenant-kolonel!’

‘Poetin komt ons zeker helpen’

In het Oost-Oekraïense Slavjansk lopen jonge pro-Russische activisten rond met splinternieuwe kalasjnikovs. ‘Deze stad is één, we zijn allemaal tegen Kiev, tegen het Westen.’

Screen Shot 2014-04-20 at 12.59.01

SLAVJANSK (14/04/2014) – Aan de oevers van het zijriviertje in Slavjansk zitten twaalf zwaarbewapende mannen. Onder een paar jonge naaldbomen schuilen ze voor de regen. Bijna onzichtbaar. Hun matgroene camouflagepakken doen waarvoor ze zijn gemaakt. Het zijn de felgekleurde regenjacks van buurtbewoners die hun aanwezigheid verraden. De bewoners komen thee en broodjes brengen. De mannen slaan het niet af.

De situatie in het oosten van Oekraïne wordt met de dag grimmiger. In Slavjansk zijn alle toegangswegen naar de stad afgezet. De wegblokkades worden niet langer bewaakt door vrijwilligers, maar door schimmige figuren met bivakmutsen op. Sportieve types, niet ouder dan 30 jaar. Steevast in het zwart gekleed en allemaal uitgerust met splinternieuwe kalasjnikovs.

Een paar keer vliegt er zondagmiddag een Oekraïense gevechtshelikopter over de stad, waarop activisten dan als reactie hun gebalde vuisten of opgestoken middelvingers in de lucht heffen. Het politiebureau in de stad is veroverd volgens het patroon dat nu in allerlei delen van Oost-Oekraïne zichtbaar wordt: eerst komen de soldaten, dan de potige jongens met hun bivakmutsen en dan pas de vrijwilligers.

De anti-terreuroperatie die de overheid heeft aangekondigd, is vooralsnog afgeslagen. Slavjansk is in handen van pro-Russische figuren. ‘Welkom in de Volksrepubliek Donetsk’, staat er op een banier bij het politiebureau.

‘Deze stad is één, we zijn allemaal tegen Kiev, tegen het Westen’, legt Andrej uit. Ooit was hij portier bij een nachtclub, nu is hij een van de wachters bij het bezette pand. ‘Natuurlijk zijn we gewapend. In de eerste plaats met ons hart en met onze handen. En ja, ook nog met wat ander materiaal.’

Bij een schietpartij op een van de toegangswegen zijn zondagmorgen ten minste twee doden gevallen, onder wie een agent van de Oekraïense geheime dienst. ‘We hebben hard moeten vechten’, legt Andrej uit. ‘Het waren activisten van de extremistische Rechtse Sektor-beweging uit Kiev, of misschien zelfs Amerikaanse huurlingen’, claimt hij, terwijl naast de barricade een witte bestelbus stopt. Een stuk of zes sportieve types laden hun wapens en krijgen jerrycans met benzine aangereikt. Of het Russen zijn wil Andrej niet zeggen. ‘Maar ik weet wel zeker dat Vladimir Poetin ons komt helpen. We zijn toch een broedervolk? De Russische president laat zijn broeders hier toch niet stikken?’

Slavjansk telt honderdduizend inwoners, toch bestaat het centrum uit niet veel meer dan een orthodoxe kerk, een leeg en verlaten Leninplein, drie supermarkten en een hotel. Na de waarschuwing uit Kiev dat de bewoners binnen moeten blijven, is het rustig op straat. Alleen de inwoners die de separatisten steunen laten zich zien.

De vrijwilligers rijden druk heen en weer. Bij tankstations kopen ze sigaretten, chips en benzine. ‘Duur geworden’, merken twee mannen op. ‘Moet je nagaan, in Rusland is de benzine veel goedkoper. Als het meezit bij ons binnenkort dus ook.’

Gedurende de dag zijn er meerdere schietpartijen, al is onduidelijk wie op wie vuurt, en vooral waarom. De mannen zetten met plakband een Russisch vlaggetje op hun jassen. Ze horen erbij.

Langzaam maar zeker raakt Kiev de controle over het oosten van het land kwijt. Zaterdagmiddag liep de politie in Donetsk over. Een groepje demonstranten verzamelde zich voor het bureau, een uur later liepen de eerste ‘volksagenten’ trots naar buiten. Alleen over de sleutels van de wapenkluis werd gesteggeld. Ook die zijn in handen van de activisten. In andere steden gebeurde hetzelfde.

Zelfs de sluiproutes in Slavjansk zijn gebarricadeerd. Met een kettingzaag zijn er een paar bomen geveld en dwars op de weg gelegd, klaar. ‘Ik probeer al twee uur de stad binnen te komen, het lukt me niet’, zegt een man boos. ‘Waar ik vandaan kom, daar staat het Oekraïense leger. Die dreigen de boel af te sluiten. En dan hier al die gekken met wapens.’ Hij steekt een sigaret op en belt. ‘Moedertje, ik ga het niet redden. Ik kom je volgende week opzoeken, goed? Hou je taai!’

Afhankelijk van de opperbuikspreker

(12/04/2014) De Russische president Vladimir Poetin droomt van een Euraziatische Unie. Wie zijn de vrienden die hem helpen die droom te verwezenlijken? Luistert hij überhaupt wel naar iemand?

Screen Shot 2014-04-20 at 12.56.01

Zijn de ultranationalist Vladimir Zjirinovski en de communisten aan de macht gekomen in Rusland? Als je de ronkende taal in de Russische media van de afgelopen tijd beluistert, lijkt het of het roodbruine front waarop de nationalisten en de communisten al kort na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie aanstuurden, eindelijk werkelijkheid is geworden.

Oekraïne is, als je de Russische media mag geloven, in handen gevallen van ‘fascisten’ die erop uit zijn de miljoenen etnische Russen in het land in kampen op te sluiten en uit te roeien. Kranten bezingen de ‘bevrijding’ van de Krim door president Vladimir Poetin en dromen van het herstel van het 18de-eeuwse Novorossija oftewel Nieuw Rusland, dat zich vanuit Rusland uitstrekte over grote delen van Oekraïne, de Krim en de Zwarte Zeekust. Eindelijk is Rusland begonnen de schade te repareren van de ‘grootste geopolitieke ramp van de vorige eeuw’, zoals Poetin het uiteenvallen van het Sovjetrijk ooit omschreef.

Ultranationalistische denkers als Aleksandr Doegin, die al jaren aandrong op het heroveren van de Krim, moedigen de antiregeringsbetogers in het oosten van Oekraïne vanuit Rusland aan zich te bewapenen en aansluiting af te dwingen bij het moederland. In zijn broeierige traktaten droomt de socioloog van een Eurazië, een rijk van gemeenschapszin, idealisme en morele zuiverheid in tegenstelling tot het liberale, individualistische en verdorven Westen. Uiteraard is er voor Rusland een leidende rol weggelegd in die toekomstige wereldmacht.

Euraziatische Unie
Poetin lijkt Doegins recepten te volgen. Hij is inmiddels begonnen delen van het oude Sovjetrijk te heroveren. In de korte oorlog van 2008 tegen Georgië maakte hij de pro-Westerse president Saakasjvili voorgoed de regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië afhandig. Hij heeft de Krim ingelijfd en droomt van een machtige Euraziatische Unie waartoe ook Oekraïne zou moeten behoren, als tegenwicht tegen de Europese Unie.

Maar wie is zijn buikspreker? Naar welke mensen in zijn omgeving luistert de Russische president eigenlijk? Iemand als Doegin? Of schrijft hij zijn eigen scenario voor de Krim, Oekraïne, Rusland en de rest van de wereld? Fluistert Poetin vooral zichzelf in?

Bijna 25 jaar na het verdwijnen van de Sovjet-Unie is wat zich afspeelt achter de muren van het Kremlin nog even onzichtbaar als vroeger.

Toen Poetin begin 2000 in het Kremlin arriveerde, nam hij een aantal vertrouwelingen met zich mee uit Sint-Petersburg. Sommige van de pitertsy, die hij nodig had om de macht van de Jeltsin-clan te breken, behoren nog steeds tot zijn intimi, zoals Igor Setsjin (nu baas van de oliegigant Ros-neft). Maar in hoeverre zij invloed hebben op hun baas, is onduidelijk.

Zeker in het begin leunde Poetin zwaar op de ‘Peterburgse maffia’, die bestond uit voormalige collega’s uit de veiligheidsdiensten – de silovikí (krachtmensen) – en meer liberale figuren, zoals Dmitri Medvedev – de tsivilikí (civielen). De derde pijler onder zijn bewind waren de oligarchen die hun fortuinen aan de dubieuze privatiseringsgolf onder Jeltsin dankten. Maar Poetin leerde hun snel een lesje. Berezovski, Goesinski, Chodorkovski, met iedere oligarch die het waagde zijn politieke macht te betwisten, rekende hij af.

Tegelijkertijd creëerde hij een nieuwe groep oligarchen: sommige van zijn vriendjes uit Sint-Petersburg, zoals de ‘spoorwegbaron’ Vladimir Jakoenin en Joeri Kovaltsjoek van Rossija-bank, werden binnen enkele jaren schatrijk.

Geleide democratie
In de loop van de tijd hebben de hervormers met behulp van wie Poetin de Russische economie saneerde, steeds meer invloed verloren. De nadruk is meer en meer komen te liggen op het versterken van Ruslands militaire macht en de interne macht van het Kremlin – de ‘geleide democratie’, het grote project van vice-premier Vladislav Soerkov. Om zijn macht te schragen, heeft Poetin ook de banden met de Russisch-orthodoxe kerk aangehaald. Hervormers zoals voormalig minister van Financiën Aleksej Koedrin hebben in Poetins kring van vertrouwelingen moeten plaatsmaken voor figuren als patriarch Kirill. Medvedev, die als president nog een machteloze poging deed de ramen iets te openen, mag alleen als onderaannemer van Poetin aanblijven als premier.

Waarschijnlijk zullen sommige van Poetins steenrijke vrienden ernstige bedenkingen hebben bij de imperiale ambities die de nationalisten koesteren. Zij hebben het meest te vrezen van de sancties die de westerse landen afkondigen. Kovaltsjoeks bank is al door de VS in de ban gedaan. Maar klagen is er niet bij. Poetin bepaalt hoe de wind waait en in het huidige patriottische klimaat is het riskant voor matiging te pleiten. Afrekenen met een oligarch is een bezigheid die door de Russen altijd zal worden toegejuicht.

Na veertien jaar aan de macht hoeft Poetin niet meer naar zijn omgeving te luisteren: er is in geen velden of wegen een concurrent te bekennen. Hij is onbetwist de opperbuikspreker van Rusland.

Af en toe speelt Poetin met zijn Petersburgse vrienden een partijtje ijshockey. Maar zelfs zijn eigen mensen vertrouwt hij niet, vertelde documentairemaker Igor Sjadchan, zelf een vriend van Poetin, vorig jaar aan Bloomberg. ‘Veel mensen uit zijn entourage zullen wraak willen nemen (Bert Lanting)

Screen Shot 2014-04-20 at 12.54.02

1. Igor Setsjin
(1960)

Is de directeur van Rosneft, het grootste oliebedrijf ter wereld. Diende begin jaren negentig als stafchef voor Vladimir Poetin, die toen viceburgemeester in Sint-Petersburg was. Vertrok in 1996 samen met Poetin naar Moskou, waar hij verschillende posities bekleedde bij de presidentiële administratie. Volgens de onlangs vrijgelaten zakenman Michail Chodorkovski orchestreerde Setsjin de strafzaken tegen hem en de overname van zijn Joekos-imperium. Setsjin is een KGB-man die vloeiend Spaans en Portugees spreekt. Volgens sommigen dankt hij die kennis aan zijn carrière als wapensmokkelaar begin jaren negentig. Probeert de banden met Cuba aan te halen en de Russische invloed in Centraal- en Zuid-Amerika te vergroten.

2. Patriarch Kirill
(1946)

Is de geestelijk leider van de Russisch-orthodoxe kerk en kent Vladimir Poetin uit Leningrad in de tijd dat hij hoogleraar dogmatische theologie was. Riep in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2012 ‘iedere gelovige’ op te stemmen op Vladimir Poetin ‘de redder van het volk’. Onderwerp van veel controverse, al was het maar vanwege zijn privileges en voorkeur voor Zwitserse horloges. De Russisch-orthodoxe kerk heeft een innige verhouding met de Russische staat, hoewel beide grondwettelijk van elkaar gescheiden zijn. De Russische kerk heeft als grootste grondbezitter in Rusland grote economische belangen en is veelvuldig beschuldigd van megalomane corruptie. De Christus de Verlosserkerk in Moskou, waar in 2012 de dames van Pussy Riot een punk-performance organiseerden, is behalve een gebedshuis ook een autowasserette, stomerij en iconenhandel.

3. Vladimir Jakoenin
(1948)

Is de markante baas van de Russische spoorwegen, met ruim een miljoen werknemers een staat binnen de staat. Het bedrijf, inclusief luchtvaartdivisie, vervoert met militaire precisie passagiers en vracht dwars door de acht tijdzones van Rusland. Hij maakt deel uit van het Ozero-gezelschap, de coöperatieve datsja-club buiten Sint-Petersburg waar sinds 1996 veel bekenden van Poetin stukken land kochten. Premier Dimitri Medvedev liet Jakoenin een jaar geleden per decreet ontslaan, een beslissing die hij binnen vijf minuten terugdraaide na een telefoontje van Vladimir Poetin.

4. Gennadi Timtsjenko
(1952)

Is de drijvende kracht achter verscheidene investeringsfondsen en bedrijven. De bekendste, de internationale olie- en gasverhandelaar Gunvor, heeft het offici-ele hoofdkwartier (belasting!) in Amsterdam. Volgens de Amerikaanse sanctielijst is Timtsjenko de bankier van Vladimir Poetin. De president heeft volgens het Amerikaanse ministerie van Financiën ‘investeringen in Gunvor en misschien ook toegang tot fondsen’ van de bank. Timtsjenko is samen met de broers en judovrienden Arkady en Boris Rotenberg ook de eigenaar van de grootste concertzaal in Helsinki. Door de sancties staan concerten van onder anderen Justin Timberlake en Miley Cyrus op losse schroeven. De zakenman is behalve Russisch ook Armeens en Fins staatsburger en woont in Zwitserland.

5. Sergej Ivanov
(1953)

Raakte in het Leningrad van de jaren zeventig al met Vladimir Poetin bevriend, en werkte tot de val van de Sovjet-Unie op verschillende buitenlandse posten voor de geheime dienst KGB. Toen Poetin in 1998 het hoofd werd van de opvolger van de KGB, de FSB, benoemde hij Ivanov tot tweede man. Die relatie is altijd intact gebleven. Ivanov werd vervolgens secretaris van de veiligheidsraad, minister van Defensie, vice-premier en is sinds 2011 Poetins kabinetschef. Spreekt vloeiend Engels, Zweeds en aardig Frans en is steevast bij ijshockeywedstrijden te zien.

6. Aleksandr Zaldostanov
(1963)

Is de leider van de Nachtwolven, een beruchte motorclub uit Moskou met vertakkingen in heel Rusland en verschillende delen van de voormalige Sovjet-Unie. Komt aan de bijnaam ‘Chirurg’ dankzij zijn opleiding als arts, maar ook vanwege zijn reputatie als bottenbreker. Had naar eigen zeggen ‘altijd al een motor in Sebastopol’ staan en was een groot voorstander van de Russische annexatie van de Krim. In strak geregisseerde persmomenten ontmoeten Zaldostanov en Poetin elkaar ten minste eens per jaar. Zo maakt Poetin de buitenwereld duidelijk dat hij ook ‘gewone’ vrienden heeft en niet alleen maar grijze mannen. Maar alleen pr is het ook weer niet, want de Russische president lijkt intens gelukkig tussen de zware jongens.

7. Anatoli Sobtsjak
(1937-2000)

Op de begrafenis van Anatoli Sobtsjak was een huilende Vladimir Poetin te zien. Volgens kenners was het de laatste keer dat er bij de Russische leider empathie te bespeuren was. Sobtsjak was de eerste democratisch gekozen burgemeester van Sint-Petersburg en wordt gezien als de peetvader van de Russische hervormers. Een flamboyante man, goed spreker en sluwe machtspoliticus. Leerde Vladimir Poetin kennen op de rechtenfaculteit in Leningrad, de stad die Sobtsjak later weer Petersburg liet noemen. Hij gaf Poetin zijn eerste bestuurlijke functie en zijn protegé bleef hem altijd trouw. Toen Sobtsjak uit de gratie viel bij de familie rondom Boris Jeltsin hielp Poetin zijn oude leermeester het land te ontvluchten. Zijn dochter Ksenia Sobtsjak, een televisiester en societyfiguur, had tijdens de anti-Poetinprotesten in 2012 een leidende rol.

8. Vladislav Soerkov
(1946)

Is de ‘grijze kardinaal’ van het Kremlin, maakte een korte carrière als televisiejournalist en kwam al gauw als chef-staf bij Vladimir Poetin in het Kremlin terecht. Soerkov, zoon van Tsjetsjeense ouders, maar opgegroeid in Rusland, wordt gezien als de man achter de Tsjetsjeense alleenheerser Ramzan Kadyrov. Soerkov is de auteur van het idee van de ‘soevereine democratie’, een politiek systeem waarin Rusland een zelfstandige politieke koers vaart, wars van buitenlandse inmenging. In zijn kabinet hangt geen portret van Poetin, maar de beeltenissen van Che Guevara, de Amerikaanse rapper Tupac Shakur en dichter Allen Ginsberg. Behalve fictie schrijft hij onder de meisjesnaam van zijn echtgenote ook de teksten voor een bekende Russische rockband. (Olaf Koens)

Inwoners Donetsk zijn crisis zat

Voor het eerst is er overleg tussen de Oekraiense regering en leiders in het roerige oosten van het land. De pro-Russische betogers hebben weinig steun.

Screen Shot 2014-04-20 at 12.06.12

DONETSK (12/04/2014) – Premier Arseni Jatsenjoek sprak vrijdag (in het Russisch) met burgemeesters en gouverneurs uit de regio Donetsk. Een referendum over aansluiting bij Rusland komt er niet en ook het idee van een federatie, waar Rusland op aandringt, is voor Jatsenjoek een stap te ver. Toch moet hij water bij de wijn doen. Regio’s krijgen bredere bevoegdheden, de budgetten moeten op een andere manier worden verdeeld en de Russische taal krijgt een volwaardige status naast het Oekraïens.

De pro-Russische betogers mochten niet aanschuiven. Uit veiligheidsoverwegingen is zelfs de locatie van de gesprekken geheim gehouden. Wel deed Jatsenjoek een handreiking: ‘De betogers moeten hier de gebouwen verlaten, hun wapens inleveren en dan garanderen wij dat ze niet zullen worden vervolgd of opgepakt. Maar het is aan hen om dat te beslissen. Wij doen er alles aan om te voorkomen dat we hard moeten ingrijpen.’

Het ultimatum dat vrijdagochtend afliep is daarmee voorlopig van de baan. Op de elfde verdieping van het bezette parlementsgebouw kunnen de verrekijkers weer worden opgeborgen. De pro-Russische betogers die de ‘Volksrepubliek Donetsk’ hebben uitgeroepen hebben sinds donderdag ook een volksleger. Iedereen juicht de gesprekken toe, maar het pand ontruimen, daar denken de betogers niet over. ‘Ja, het stinkt hier, en ja, het is een enorme puinhoop’, zegt een gezette vrouw die met een honkbalknuppel door het pand loopt. Ze is uitgeput, de lift doet het niet en voor de derde keer moet ze de elf verdiepingen op en af. ‘In ieder geval luistert Kiev nu naar ons, dat is winst.’

De centrale macht in Kiev mag luisteren, de rest van Donetsk haalt de schouders op. Anders dan op de Krim steunt slechts 27 procent van de bevolking een eventuele aansluiting met Rusland. Het gebied mag Russischtalig zijn, daadwerkelijk in Rusland willen wonen, gaat de meeste inwoners te ver. Op de barricades wappert de Russische driekleur en schreeuwt men om een revolutie, een paar honderd meter verderop gaat het leven gewoon door. De winkels zijn open, zelfs op de middelbare school naast de barricades wordt nog gewoon les gegeven. Op de boulevard wordt gras gezaaid en worden de opkomende tulpen bijgewerkt.

Uit protest tegen de pro-Russische demonstranten schreven een aantal studenten online een eigen referendum uit. Omdat Donetsk is gesticht door de Britse zakenman John Hughes willen de studenten best bij Groot-Brittannië horen. Een overweldigende meerderheid stemde voor. Donetsk is geen Russische stad, het is een Britse stad. God save the Queen!

Rusland mag om de hoek zijn, de verschillen zijn enorm. In Donetsk leeft de middenstand op en er is minder corruptie dan in het buurland. Automobilisten stoppen bij zebrapaden, afval verdwijnt in prullenbakken. Katerina en Jelena, de twee verkoopsters in de fanstore van voetbalclub Sjachtjor Donetsk, willen niets met de protesten te maken hebben. ‘Al was het maar omdat we in de Oekraïense competitie op nummer 1 staan. De clubs van de Krim spelen straks in de Russische competitie, daar winnen ze nooit!’

‘Welkom in het nieuwe Rusland’

De pro-Russische activisten in Donetsk weten het zeker: Ze horen gewoon bij Rusland. ‘Het is geen annexatie, maar een hereniging’, weet politieman Vassili.

Screen Shot 2014-04-20 at 11.57.40

DONETSK (10/04/2014) – Alsof het oorlog is. De uitgestrekte velden van het Donetskbekken zijn leeg en verlaten. Overal de stokoude steenkoolfabrieken, de ingevallen schoorstenen en soms rokende pluimen van de staalbedrijven. De muren zijn ingestort, slechts een paar fabrieken werken nog. Het lijkt alsof de regio onlangs is gebombardeerd, maar als het aan de mannen op de barricades richting Donetsk ligt, moet de oorlog nog beginnen. De stad is pas veertig kilometer verderop, maar hier al worden de autobanden opgestapeld en de nummerborden gecontroleerd. Aan een vishengel wappert een Russische vlag. Welkom in Nieuw-Rusland. Novorossija.

Hoewel Donetsk pas later is gesticht door een Brit maakt de regio deel uit van wat in Rusland de ‘nieuwe gebieden’ is gaan heten. Op bevel van Catherina de Grote werd de vervallen regio eind 18e eeuw langzaam maar zeker op de Krimtataren, de Ottomanen en de Kozakken veroverd. Catherina’s favoriete maarschalk, Grigori Potjomkin, liet het gebied koloniseren door er Russen, Oekraïners, Balkenvolkeren, Grieken en Duitsers te vestigen.

Het nieuwe Rusland stichtte een hele reeks nieuwe steden. Dnepropetrovsk (Jekaterinoslav), Zaporozjija (Aleksandrovsk), Cherson en Odessa in wat nu Oekraïne is, Simferopol en Sebastopol op de Krim, Krasnodar (Jekaterinodar) en Novorossijsk in Rusland en Tiraspol, nu de hoofdstad van de de-facto onafhankelijke deelrepubliek Transdnistrië in Moldavië. De druk op Potjomkin om het gebied te bevolken, was zo groot dat hij voor de veldtochten van Catherina zelfs valse façades liet optrekken.

Een blik op een landkaart volstaat. Novorossija loopt door het Donetskbekken, langs de zuidelijke steden, via de Krim en Odessa tot en met de grens met Moldavië. Precies waar het nu onrustig is. De nationalisten hopen dat het Russische leger de kaarten al heeft uitgetekend. Het idee van het grote, nieuwe Rusland leeft door in de verschijningsvormen van de 21e eeuw. Het Twitter-account @novorussia2014 maant de inwoners van het oosten van Oekraïne dag en nacht aan de straat op te gaan, een online-televisiekanaal met dezelfde naam zet de beelden van de opstootjes direct op internet. De valse façades van nu zijn de leugens en desinformatie die de Russische staatstelevisie verspreidt, en via honderden Facebook-pagina’s aan de man wordt gebracht.

Bij het bezette bestuursgebouw in Donetsk is de tijd van Catherina de Grote al lang vergeten. Hier dragen de betogers de Sint-Jorislintjes uit de oorlog of lopen ze met de zwart-blauw-rode vlag van de Sovjetrepubliek Donetsk. Het lijkt sprekend op de protesten eerder in Kiev, overheidsgebouwen zijn bezet, de barricades opgetrokken en de kisten met handgranaten naar binnen gesjouwd. Aan de vlaggenmast op het plein wappert de Russische vlag, het drietandige Oekraïense wapenschild hangt nog aan de gevel, wanneer de betogers een hijskraan kunnen vinden gaat-ie er ongetwijfeld af.

‘Ik zeg het je eerlijk, ik wil gewoon bij Rusland horen. Dat is een stabiel land, daar zijn de salarissen hoger. Ik schaam me er soms voor om Oekraïner te zijn, al geef ik dat niet graag toe’, zegt Larissa, een middelbare vrouw die in het pand als verpleegster werkt. Slachtoffers zijn er nog niet, ze moet vooral gevallen dronkelappen verplegen. ‘Ik weet ook wel dat Poetin hier niet in de mijnen komt werken, maar we horen toch gewoon bij Rusland? In Europa heeft niemand ons nodig. Al mijn vrienden, mijn klasgenoten – we spreken allemaal Russisch. Ze wonen allemaal in verschillende delen van het land, van Sint-Petersburg tot Vladivostok. Ik wil gewoon bij dat grote rijk horen.’

Voor Russische nationalisten is de dreigende taal uit het Kremlin en de mogelijke militaire inval een blijde verrassing. Nog maar een paar jaar geleden was het niet gepast om gezien te worden met een Russische vlag, nu wordt de vlag zelfs buiten de landsgrenzen vol hoop en trots gehesen. Vladimir Poetin probeert niet de Sovjet-Unie in ere te herstellen, hij denkt aan het oude, verloren keizerrijk. De harde kern weet het zeker, voor Novorossija moet worden geknokt.

‘Zo heeft Poetin het toch gezegd? Het is geen annexatie, maar een hereniging’, lacht Vasili. Met zijn zwarte pantalon, gladgepoetste schoenen en zwarte coltrui draagt hij het onofficiële uniform dat zijn eigenlijke beroep verraad: rechercheur. Hij zorgt voor de veiligheid in het bezette regeringsgebouw en bepaalt wie er wel en niet binnen mag komen. ‘Je gelooft het niet, maar voor ik politieman was, heb ik geschiedenis gestudeerd. Lenin heeft deze gebieden bij Oekraïne gevoegd, zodat er ook daar nog wat te produceren viel. Wij zijn hier altijd Russisch geweest.’

Twee broers stappen het kabinet binnen waar Vasili zijn intrekt heeft genomen. Het zijn twee enorme kerels, en ze zijn boos. ‘Het is genoeg geweest. Wij krijgen op de fabriek niet betaald. Er is niets te vreten. Wij komen jullie helpen.’ Op een klein papiertje zet de oud-rechercheur een stempel. Met plakband lamineert hij het. ‘Jullie toegangspas, mannen. Welkom bij het verzet. We hadden het hier net over de geschiedenis, en hoe dit altijd Rusland is geweest. Lang leve Novorossija!’

‘Alsof dit in Kiev niet is gebeurd!’

In het bestuurskantoor van Charkov hangt de lucht van verbrande autobanden. De politie heeft de pro-Russische bezetters uit het pand verdreven, maar op straat klinkt nog ‘Rusland! Rusland!’

CHARKOV (09/04/2014) – ‘Voeten vegen! Ach man! Zie je niet dat ik hier net gedweild heb?’ De tientallen poetsvrouwen in het grote Sovjetgebouw van het regionale bestuur hebben hun handen vol. Dinsdagmorgen maakten de Oekraïense ordetroepen een einde aan de bezetting van het pand door pro-Russische activisten, een paar uur later moet de grote schoonmaak beginnen.

Het meubilair is uit de kabinetten gesleept, om er barricades van te maken. Langs het trappenhuis hangen brandslangen. In verschillende vleugels van het gebouw hangt de doordringende geur van smeulende autobanden. Brandkasten zijn geplunderd, ruiten ingeslagen.

Lang heeft de bezetting niet geduurd. Nadat de activisten de republiek hadden uitgeroepen, is het pand bestormd, zeventig betogers zijn opgepakt. Forensische experts onderzoeken het gebouw grondig. Je hoeft er geen specialist voor te zijn, op sommige deuren staan nog duidelijk de voetafdrukken van degenen die ze intrapten. De experts morren, soms zijn de poetsvrouwen hen voor geweest.

‘Dat ze mijn laptop gestolen hebben, dat snap ik nog wel. Maar dat ze ook alle planten omver moesten smijten en met hun vieze voeten op mijn bureau moesten zitten, begrijp ik niet.’ De vier vrouwen die op de vierde verdieping het departement voor gezondheidszaken bestieren, maken de balans op. Behalve de laptop zijn ook de waterkoker, oploskoffie en kopjes verdwenen. ‘Ons land lijdt’, zucht Julia Solokhat. ‘Die kopjes kunnen er nog wel bij.’ Angstig kijken de dames uit het raam. De boze menigte zwelt gedurende de dag weer aan. ‘Rusland! Rusland!’, klinkt het.

De revolutie wordt met haar eigen middelen bestreden. De demonstranten in Charkov verzamelen zich op het enorme Vrijheidsplein in het centrum van de stad. Via de sociale media houden ze elkaar op de hoogte. Zelfverklaarde patrouilles jagen waar nodig bussen met agenten van de oproerpolitie weg. Het is een soort mini-Maidan, dezelfde formule als de opstand in Kiev, maar dan met andere doeleinden.

‘Ze hebben in Kiev een hekel aan het oosten van Oekraïne, ze kijken daar op ons neer’, zeggen Janina en Galina, twee pedagogen van middelbare leeftijd. ‘Ze luisteren niet naar ons. Wij staan hier gewoon vreedzaam te betogen.’

Industrie
Ja, hun mannen hadden dat gebouw overgenomen. ‘Nou en? Alsof dat in Kiev niet gebeurde! Dat was nog veel erger. ‘Wij hebben hier altijd diepe banden met Rusland gehad. Onze industrie is ervan afhankelijk. Zonder Rusland stikken wij hier. En dat is in de zomer. In de winter vriezen we gewoon dood.’

De twee collega’s hebben in 2010 op de inmiddels verdreven president Janoekovitsj gestemd. Dat hij op de vlucht is geslagen deert hen niet. ‘Alles wat men nu probeert is gewoon onwettig. Dat nieuwe parlement in Kiev neemt meer wetten aan dan dat er paddestoelen in het bos groeien.’

Als een bulldozer de barricade wegschuift, ontstaan er opstootjes op het plein. Af en toe proberen groepen boze vrouwen langs de oproerpolitie te breken. De mannen steken hun middelvinger op naar de zwaarbewapende agenten die het gebouw maandagavond laat hebben ontruimd. Al snel worden er tentjes opgetrokken. Iemand komt een aggregaat aandragen. ‘Nee, die moet je ver van de microfoon zetten, anders krijg je een echo.’

De spanning is te snijden. Niemand weet wat er gaat gebeuren, maar het lijkt een beproefde methode. De demonstranten nemen overheidsgebouwen over, kondigen de onafhankelijkheid aan en eisen een referendum. Bij buurland Rusland staat het leger op volle oorlogssterke aan de grens klaar. Rusland is vanuit Charkov hemelsbreed slechts 30 kilometer verwijderd.

‘De agressie van de ruim betaalde pro-Moskoubetogers kent geen grenzen’, aldus de Oekraïense minister van Binnenlandse Zaken Arsen Avakov dinsdag op Facebook. Hij geeft persoonlijk leiding aan een ‘anti-terreuractie’ die het oosten van Oekraïne onder controle moet houden.

Interim-president Oleksandr Toertsjinov liet in een televisieboodschap weten dat ‘separatistische groepen onder controle van Rusland’ achter de onrust zitten. Hij zei een ‘Krim-scenario’ te zullen voorkomen. Dat demonstranten eerder in Charkov een theater bestormden in de overtuiging dat het gebouw een gemeentekantoor was, lijkt die theorie te bevestigen.

Nog geen twee jaar geleden sloegen fans van het Nederlands elftal hun oranjekamp op in Charkov, precies op het plein waar dinsdagavond weer duizenden pro-Russische betogers demonstreren. ‘Dat was erg leuk toen tijdens het EK’, herinnert universitair docent Maksim Deskanjak zich. ‘Toch jammer dat jullie geen enkele wedstrijd gewonnen hebben.’

Trots laat hij zijn Oekraïense paspoort zien. ‘Wat denk je, dat ik hier op mijn fiets op instructies van Poetin ben? Wat een onzin. Ik ben geboren en getogen in Charkov.’

Moskou zinspeelt op verlaten van Raad van Europa

Het reguliere overleg tussen Rusland en de Europese Unie is opgeschort, de G8-top in Sotsji gaat niet door. En als het aan sommige politici in Moskou ligt, stapt Rusland deze week ook uit de Raad van Europa.

MOSKOU (07/04/2014) – Terwijl Rusland de afgelopen jaren juist de diplomatieke delegaties versterkte en het steeds behendiger werd binnen internationale organisaties is de stemming in het Kremlin omgeslagen.

‘Zeker de parlementaire assemblee van de Raad van Europa kun je geen internationaal platform noemen’, zegt Leonid Poljakov, politicoloog aan de Moskouse School voor Economie, tegen een Russisch persbureau. ‘Het is een plaats waar besluiten uit Washington worden aangekondigd.’

Al bij de eerste zitting maandag staat het Russische lidmaatschap van de parlementaire assemblee ter discussie, en ligt er een resolutie op tafel die de Russische delegatie het recht tot stemmen ontzegt. Volgens Poljakov zou het daarom beter zijn die ‘vernedering’ niet af te wachten en zelf op te stappen.

Volgens politiek analist Fjodor Loekjanov zal het zo’n vaart niet lopen. ‘In de eerste plaats is de Russische delegatie gewoon onderweg naar Straatsburg. Zelfs parlementariër Leonid Sloetski gaat die kant op, terwijl hij nota bene op de zwarte lijst van de Europese Unie staat. Als ik het goed begrijp heeft hij een soort speciale toestemming gekregen’, legt Loekjanov per telefoon uit. ‘Maar in Rusland wordt de Raad van Europa als iets negatiefs gezien. Hij functioneert sinds het moment dat Rusland lid is geworden in 1996 eigenlijk als een soort klankbord voor internationale kritiek. Dat begon al tijdens de Tsjetsjeense oorlog, en dat is eigenlijk nooit opgehouden.’

Hoewel de Raad van Europa volgens Loekjanov weinig slagkracht heeft, gaat het om het grotere geheel. ‘Hoe vaker je bij internationale instellingen aanschuift, hoe groter je speelveld. In het Kremlin was dat altijd een doorslaggevend argument. Daar heerste de overtuiging dat Rusland een grote politieke rol in Europa had. Dat gevoel is nu verdwenen. Ik denk dat Rusland uiteindelijk niet gaat breken met de Raad van Europa, maar het signaal dat Rusland zich niet langer de les laat lezen moet duidelijk zijn.’

De Raad van Europa werkt in Rusland aan allerlei programma’s op het gebied van mensenrechten en juridische hervorming. Door het lidmaatschap kunnen Russen zich ook tot het Europese Hof voor de Rechten van de Mens wenden – een orgaan dat de afgelopen jaren wordt overspoeld met klachten van Russische burgers en steevast Rusland sommeert schadevergoedingen te betalen.

‘Wanneer Rusland uit de organisatie stapt zijn alle besluiten van het hof in Straatsburg ongeldig, en kan bijvoorbeeld ook opnieuw de doodstraf worden ingevoerd’, legt het Russische parlementslid Igor Morozov uit. Het moratorium op de doodstraf was een van de voorwaarden voor toetreding in 1996. ‘In veel landen bestaat de doodstraf nog altijd voor zware overtredingen – denk aan terrorisme of pedofilie. De Russische samenleving moet zelf besluiten of het dit soort maatregelen wil of niet’, laat Morozov weten aan radiostation Echo Moskvy. ‘Voor Rusland zou het geen ramp zijn, maar Europa verliest een sterk drukmiddel op het Kremlin.’

Zo zit het, volgens het Kremlin

Wat speelt er binnen de muren van het Kremlin en wat is de logica achter de annexatie van de Krim? Op zoek naar het antwoord in het hypermoderne perscentrum van Ria Novosti.

Screen Shot 2014-04-03 at 11.56.55

MOSKOU (03/04/2014) – Wanneer hij even geen vragen hoeft te beantwoorden, kijkt Sergej Zjelezjnjak op zijn iPad. Hij voelt zich op zijn gemak, hij praat vrijuit. ‘Iedereen zegt maar dat het wel meevalt met die radicalen in Kiev. Weet u, dat zei men in Duitsland ook in de jaren ’30. Ja, die radicalen waren destijds ook niet aangenaam, maar het zou allemaal wel meevallen. Ik garandeer u, overal ter wereld zijn het kleine groepen die de macht grijpen. Dat is juist het gevaarlijke.’ Zjelezjnjak is de vicevoorzitter van de Doema, het Russische parlement. Sinds de Russische annexatie van de Krim staat hij zowel in Brussel als Washington op de zwarte lijst.

Terwijl Zjelezjnjak het pand aan de Moskouse tuinenring komt binnenlopen stappen de journalisten van Ria Novosti aan het eind van de dag naar buiten. Sommigen voorgoed. Het lijkt wel een Amerikaanse bank waar de werknemers plots zijn ontslagen. Met een doos – een plant, een paar fotolijsten en een stapel papier – staan ze op straat.

Eind vorig jaar kondigde het Kremlin een wisseling van de wacht aan, de honderden verslaggevers van het staatspersbureau moeten plaatsmaken voor hardliners. De meesten kiezen eieren voor hun geld. Alleen het perscentrum draait nog op volle toeren. In een futuristische vleugel van het gebouw kondigen levensgrote schermen de sprekers en persconferenties aan. The show must go on.

Het is vaak gissen naar de taal en de logica binnen de muren van het Kremlin, maar in het complex geven de bewindspersonen moeiteloos tekst en uitleg. Kritische vragen zijn er niet, zelfs niet door het handjevol Amerikaanse journalisten dat met een videolink de bijeenkomst volgt.

Zjelezjnjak noemt het nieuwe bewind in Kiev steevast de ‘junta’. ‘Een dialoog met de junta zit er niet in’, legt hij uit. ‘Dat kan immers niet, dat zou hen legitimeren. Er is überhaupt een groot probleem met legitimiteit. Het enige werkdocument wat wij hebben is de overeenkomst van 21 februari, waarbij president Viktor Janoekovitsj een overeenkomst sluit met de leiders van de oppositie, onder toeziend oog van de buitenlandministers van Duitsland, Frankrijk en Polen.’ Alles wat later is gebeurd, de vlucht van Janoekovitsj, de nieuwe wetten die zijn aangenomen door het parlement en de aankomende verkiezingen in mei, het is voor de Russen allemaal onwettig.

Zjelezjnjak: ‘Wat ik niet begrijp, waarom konden de Amerikanen niet wachten? Over een jaar waren er sowieso verkiezingen in Oekraïne, dan hadden ze toch ook gewoon een stroman neer kunnen zetten?’

Als kers op de taart schuift ook Sergej Markov aan, een politiek analist met nauwe banden bij het Kremlin en een paar politieke nevenfuncties. Hij legt het overheidsstandpunt helder uit. De opstand in Oekraïne was het werk van de Europese Unie en de Verenigde Staten. Een complot om het land uit de greep van Rusland te krijgen. De EU trainde de oppositie op het Onafhankelijkheidsplein, de Verenigde Staten lieten de rechts-radicalen bewapenen om zo de macht te grijpen.

‘Het is een dreiging voor heel Europa. Als we toestaan dat een groep neonazi’s ergens de macht grijpen, kunnen we op het hele continent een golf daarvan verwachten’, zegt Zjelasjnjak. Aan Rusland de historische taak Europa daarvoor te behoeden.

Markov ziet twee toekomstscenario’s, en in beide gevallen zal het Russische leger ingrijpen. ‘Er zal protest in het oosten van Oekraïne ontstaan, en dat zal hard word neergeslagen. Waarschijnlijk zelfs met het leger. Dan kunnen wij natuurlijk niet toekijken, en dan zal ook ons leger ingrijpen.’ De andere waarschijnlijkheid is dat de NAVO het Oekraïense leger de komende jaren zal bijstaan.

‘Met Amerikaans geld komen er dan NAVO-wapens, soldaten en militaire instructeurs naar Oekraïne, pal aan de Russische grens. Binnen een paar jaar zullen ze de Krim aanvallen, en dan krijgen we een enorme oorlog.’ Zjelasjnjak knikt. ‘Een echte veldoorlog is natuurlijk ondenkbaar, we zijn een broedervolk en onze generaals hebben op dezelfde scholen gezeten. Maar tot een gewapend conflict met de radicalen komt het zeker. Als die krachten opspelen, moeten die worden uitgeroeid.’

De briefing van ruim anderhalf uur wordt met verscheidene camera’s opgenomen en integraal online gezet. In het Engels laat Zjelasjnjak weten dat het goed is dat hij ook in de VS te horen is. ‘Ik mag zelf niet meer op bezoek komen, maar het is goed dat we op deze manier alsnog in discussie blijven.’ Buiten staan de jonge dames van Ria Novosti in korte rokjes te wachten. ‘Komt u snel weer terug? We ontvangen hier ook filmsterren!’