[UPDATE: zie onder] De Moskouse nachtclub ‘ZONA‘ heeft een aantal zalen met een Goelag-thema. Onder de glazen dansvloer lopen ratten en bezoekers kunnen op een balkon in stalen kooien uitrusten van een wilde nacht. Een aantal jaar geleden was dit nog het territorium van de niveau-riche, nu is de bar vooral populair onder studenten.

De waarschuwing op de website van de nachtclub liegt er niet om. ‘Opgelet! Wie de vrije artistieke omgeving van Club Zona betreedt stelt zichzelf bloot aan zware house-muziek, een avant-garde interieur en artistieke vrijheid. Zona choqueert en speelt in op uw angsten, verstoort uw gemoedstoestand en dwingt tot nadenken. Maar zij die de Zona overleven zijn de helden van de nacht’. In de Stalin-tijd was ‘de zone’ de benaming voor de Goelag-strafkampen waar van 1929 tot 1953 meer dan 14 miljoenen mensen naar getransporteerd werden, veel daarvan hebben het nooit overleefd. Anderen wonen nog altijd in de afgelegen steden die toen zijn opgetrokken, Norilsk, Magadan, Vorkoeta.

Nu is Zona een populaire nachtclub vlak buiten het centrum van Moskou. Er zijn vijf zalen met verschillende thema’s, en op hoogtijdagen passen er zo’n 5000 feestgangers in. Wie naar binnen wil moet eerst op een luchtplaats wachten, wordt gefouilleerd en loopt over gang waaronder spierwitte ratten kruipen. In stalen gevangeniskooien brengen schaarsgeklede meisjes bierpullen langs. ,,Je moet zien als een soort thema”, zegt de ‘nachtmanager’ Arthur. ,,Sommige mensen kunnen er om lachen, anderen hebben het niet eens in de gaten”. Behalve een grote dansvloer en een paar kleinere zaaltjes met verschillende stijlen muziek is er op de vierde verdieping een ‘VIP-zaal’. Halfnaakte meisjes dansen er in kooien, groepen vrienden laten de schalen met gerechten, flessen drank en waterpijpen aandragen. Achterin is een labyrint aan kleine kamertjes. ,,Alleen God weet wat hier gebeurd”, lacht Arthur. Een blonde stripteasedanseres drukt haar borsten in het gezicht van een jongen met een zwarte zonnebril. Hij moffelt een biljet van 500 roebel, ongeveer 13 euro, diep in haar slipje weg. ,,Er was hierboven nog een verdieping”, legt de nachtmanager uit. ,,Maar sinds de strikte controles na de brand in Perm hebben we die moeten sluiten”. Afgelopen December kwamen in een nachtclub in Perm, een grote stad aan de voet van de Oeral, ruim 150 mensen om het leven bij een grote uitslaande brand. Sindsdien zijn in heel Rusland de brandveiligheidsregels strenger geworden. In Zona zijn de trappen van de nooduitgangen breder geworden en zijn er speciale brandwerende deuren geplaatst.

In de VIP-zaal is het rustig, maar op de dansvloer daaronder is het in de loop van de nacht steeds drukker. Volgens een aantal bezoekers gaat de club ‘achteruit’. Een paar jaar geleden was het nog het domein voor de rijkere Russen, nu bestaat voornamelijk uit studenten. Konstantin Malevan (19) komt vaak op zaterdagavond in de Zona. ,,Ik had er eigenlijk niet zo over nagedacht, maar als je het naast elkaar legt kan het best schokkend zijn”, legt hij uit. Volgens zijn vrienden valt dat allemaal wel mee. ,,Het is eigenlijk een van de betere nachtclubs in Moskou, de beveiliging is vriendelijk en ze laten je over het algemeen met rust. Bovendien is het hier niet zo duur als in andere clubs. Voor 100 roebel, iets meer dan twee euro, koop je al een biertje. En de muziek is fantastisch, we dansen hier tot vroeg in de morgen.” Pas om zes uur ’s ochtends gaan de eerste feestgangers met de metro weer naar huis. ,,Je hebt gelijk”, zegt Konstantin, die als een van de weinigen die avond nog redelijk nuchter is. ,,Ik kan maar beter niet aan mijn grootvader vertellen dat ik hier was.”

UPDATE: Iris Koppe schrijft op Facebook:

Ik was een paar jaar geleden ook in Zona (2003 of 2004) en toen was er op de binnenplaats tussen de lounge banken plotseling een ‘live-act’ van een executie. Drie acteurs werden toen zogenaamd doodgeschoten door bewakers die van een wachttoren sprongen. Man, ik schrok me de tering, t zag er zo echt uit. Doen ze dat nog steeds? Ik heb m’n cocktail achterover geslagen en wilde meteen weg. Een paar bezoekers waren in paniek en renden ook naar de uitgang. Niet echt een trekker, denk dat ze die live-act hebben afgeschaft?

Bizar. De binnenplaats was dicht en ik heb geen executie-act meegemaakt. Lijkt me inderdaad niet een gangmaker, zo’n schietpartij. WTF!

Nadat de Moskouse verkeerspolitie eerder deze week een aantal onschuldige automobilisten inzette voor een wegblokkade is voor veel mensen de maat vol. Hoogwaardigheidsbekleders en criminelen hebben lak aan verkeersregels en gaan bij ongelukken bijna altijd vrijuit. Automobilisten dienen zich aan als een nieuwe politieke protestbeweging.

,,Het is dat mijn vrouw er fel op tegen is, anders had ik mijn auto al lang verkocht”, verzucht Leonid Morozov (47). ,,Ik heb een prachtige tweedehands Mercedes, zelfs opgehaald uit Belgie in 2001!”, lacht hij. ,,Maar er is geen beginnen meer aan. De files worden hier alsmaar groter, ze kunnen je ieder moment van de weg drukken en omkopen kost tegenwoordig een vermogen. Bovendien sluiten ze mijn straat zo vaak af dat je te voet en met de metro sneller bent waar je die moet zijn”. Morozov woont aan de Koetoezovski-prospekt in Moskou. Minimaal vier keer per dag sluit de verkeerspolitie de hele weg af omdat de president, premier of een andere hoogwaardigheidsbekleder van of naar het vliegveld gaat. In Moskou zijn er duizenden auto’s die zich met zwaailichten, bevieliging en cortegès aan de wegregels onttrekken. Parlementsleden, hoge ambtenaren en bepaalde bedrijven hebben het recht met een zwaailicht te rijden. Andere zakenlieden, rijke inwoners of zelfs criminelen leggen ieder jaar een enorme hoeveelheid geld bij elkaar om een zwaailichtvergunning te kopen.

Twee weken geleden knalde de zwarte geblindeerde Mercedes van Anatoli Barkov, een hoge functionaris bij oliebedrijf LUKoil, frontaal op de kleine Citroen van de bekende gynacologe Vera Sidelnikova en haar schoondochter. Beide vrouwen waren op slag dood, Barkov en zijn chauffeur kwamen met de schrik vrij. De verkeerspolitie legde de schuld bij de twee vrouwen, maar op internet deden ooggetuigen hun beklaag. Het was de chauffeur van Barkov geweest die naar de rijstrook in tegengestelde richting afweek. Bloggers verzamelden de afgelopen dagen bewijsmateriaal en langzaam werd duidelijk dat de Moskouse verkeerspolitie alles in het werk gesteld heeft om bewijsmateriaal te verduisteren. Sergej Kazantev, het hoofd van de verkeerspolitie, moest zich afgelopen donderdag in het parlement verantwoorden. Ook moest hij tekst en uitleg geven over het ‘menselijk schild’ dat eerder die week werd ingezet. Toen een zilveren Audi op de vlucht sloeg kregen verkeersagenten verderop het bevel de weg te blokkeren. Onschuldige automobilisten moesten hun auto’s dwars op de weg parkeren en in hun wagen blijven zitten. De Audi knalde minuten later op de barricade in, maar wist te ontkomen. Verschillende mensen liepen daarbij verwondingen op. Overal in Rusland ergeren weggebruikers zich aan het machtsmisbruik van de overheidsdiensten. Die woede komt de laatste weken steeds feller tot uiting.

Ondertussen wint een voorheen onbekende politieke beweging aan kracht, de Russische Federatie van Automobilisten organiseerde de afgelopen maanden allerlei protestacties. Steeds meer auto’s rijden met een geel lintje aan de antenne, volgens de website van de organisatie een ’symbolische verzetsdaad tegen het wilde westen op de weg’. Ondertussen is de organisatie bezig met de voorbereiding van een landelijke protestactie. In tientallen steden bereiden honderden organisaties, van de ‘Lada-club’ tot de ‘Eigenaarsvereniging van verlengde BMW’s, de politieke protesten voor. Over precies een week gaan ze de straat op. Een woordvoerder van de verkeerspolitie laat alvast weten dat iedereen die het verkeer ophoudt op de bon gaat.

Het zijn EU-burgers, maar ze hebben niet dezelfde rechten als hun landgenoten. De Russisch-sprekende ‘non-burgers’ in de Baltische Staten mogen sinds kort wel binnen de EU reizen, maar nog altijd niet werken. Ze hebben geen stemrecht en zijn feitelijk stateloos. ‘Ests leren of naar Rusland verhuizen’, is de boodschap.

Uithangborden, waarschuwingen, bewegwijzering en bijna alle signalisatie in de Estse hoofdstad Tallinn is tweetalig. In het Ests en Engels krijgen bewoners en toeristen de richtingen aangewezen in de stad. Dat gaat niet op voor wat er niet mag. De stickers en bordjes met ‘Verboden te roken’, ‘Geen vuil dumpen’ en ‘Niet betetalen voor de tram? 600 kronen boete’ zijn in het Ests èn in het Russisch. Het is een van de voorbeelden waar de Russisch sprekende minderheid in Estland dagelijks mee te maken heeft. ,,Die bordjes maken me niet zoveel uit”, zegt de radio-technicus Nikolai Vladetsin (60). ,,Het gaat erom wat er in je paspoort staat. Ik heb een grijs paspoort, maar de laatste jaren kun je daar steeds meer mee. Je hoeft alleen maar een taaltest te doen, die is niet eens zo ingewikkeld. Ik had dat paspoort al tien keer kunnen krijgen. Maar dan kan ik niet meer naar Rusland. Het is een vreselijk moeielijke keuze, ik ben er nog altijd niet uit.”

Estland wordt vanwege het discriminerende minderhedenbeleid regelmatig op de vingers getikt door allerlei internationale instanties. Deze week nog riep een speciale commissie van de Raad van Europa het land tot de orde, een rapport haalt uit naar de Estse autoriteiten die te weinig doen om de Russisch-sprekende minderheid te integreren. Het Russisch-talige onderwijs is onder de maat, de regels om burgerschap te krijgen zijn te strikt en de werkeloosheid onder het Russisch-sprekende deel van de bevolking is twee keer hoger dan in de rest van de samenleving. Het land bestaat voor een kwart uit etnische Russen, volgens officià«le cijfers is nog altijd zo’n acht procent van de bevolking stateloos.

De spanningen tussen de bevolking kwam in 2006 tot een hoogtepunt. Toen de regering besloot een Sovjet-monument uit het centrum van de stad Tallinn te verplaatsen gingen duizenden etnische Russen de straat op. Er waren rellen met de politie, delen van het centrum werden geplunderd en er onstond een diplomatieke rel met Rusland. Vladetsin is daar nog kwaad over. ,,Mijn vader vocht in de oorlog ook tegen de facsisten, en dan krijg je dit als dank terug. Mijn familie verhuisde na de oorlog naar Estland omdat het Sovjet-bewind hier wat losser was. Alleen omdat mijn gezin hier was toen de Sovjet-Unie in duigen viel hoor ik plots tot dit land. Eigenlijk puur toeval”, legt hij uit. Toch maakt het volgens hem niet heel veel uit of je nu wel of niet Ests staatsburger bent. ,,Je mag gewoon werken, een lening afsluiten en sinds anderhalf jaar ook door Europa reizen. Alleen mag je niet stemmen, maar wat maakt dat nou uit. En niet werken in de Schengen-landen, maar daar ben ik toch al te oud voor”. Rusland heeft speciale wetgeving voor de houders van grijze paspoorten in de Baltische Staten, ze mogen zonder visum naar Rusland reizen. Wie een Ests paspoort heeft moet uren in de rij staan en allerlei documenten overleggen bij het Russische consulaat in Tallinn om een visum te bemachten.

De jongere generatie heeft er minder moeite mee. ,,Mijn moeder is Russisch”, legt Jaan uit, een 18-jarige scholier die op vrijdagmiddag in een besneeuwd park met een paar vrienden sigaretten rookt. ,,Maar ik heb vorige maand mooi een blauw, Ests paspoort opgehaald. Je wilt toch geen halve burger zijn? Bovendien, als je zo nodig Russisch wilt zijn kun je wat mij betreft beter in Rusland gaan wonen”. Zijn vrienden zijn het roerend met hem eens. ,,Er zijn maar 1,3 miljoen mensen in dit land. Als de helft daarvan ook nog eens Russisch blijft spreken kunnen we de boel net zo goed opdoeken”.

,,Ik wilde mijn zevende boek over een vrouw schrijven”, legt Pieter Waterdrinker (1961) uit in een rumoerig theatercafé in de Russische hoofdstad. Aan een grote tafel verderop geeft een bekende hoofdredacteur een receptie, kelners lopen af en aan met exclusieve hapjes en dure flessen wijn. ,,Zo typisch. Terwijl in Nederland de kranten ten onder gaan viert men hier nog feest”, lacht hij. ,,Maar over een vrouw dus, het is een klassiek liefdesverhaal over een ongelukkig huwelijk, maar er zit een tegenovergestelde beweging in mijn boek. Het gaat niet over een Russische vrouw die naar Nederland komt, het gaat over een Russische vrouw die Nederland weer verlaat”. Mila Burger blijft in het boek niet bij de krenterige lafaard met wie ze getrouwd is en wordt gecatapulteerd naar het moderne Moskou waar Waterdrinker behalve privé-vliegtuigen, exorbitante feesten en een luxe decadentie ook allerlei 19e eeuwse elementen als arresleeà«n, gemaskerde feesten en zelfs een duel opvoert. Het boek drijft op de contrasten tussen het provinciale dorpje waar de hoofdpersoon opgroeit, het fletse bestaan in de Nederlandse kustplaats en het waanzinnige leven in het moderne Moskou.

,,Ik zeg het wel vaker, maar ik heb het idee dat na het einde van de Sovjet-Unie de 19e eeuw als een ‘duveltje in een doosje’ tevoorschijn is gekomen. Dat gaat niet alleen op voor de sociale verhoudingen en het enorme contrast tussen arm en rijk, maar ook de positie van man en vrouw is weer als toen.” Waterdrinker kwam naar eigen zeggen op het verhaal toen de actrice Viktoria Koblenko op bezoek was. ,,Ze was in de Sovjet-Unie geboren en 13 jaar niet teruggeweest. Victoria is een stuk jonger dan mijn hoofdpersoon, maar dat enorme gat tussen de lege Sovjet-winkels van toen en de hyperkapitalistische sprookjeswereld van nu, daar gaat het om. In Amsterdam snapt men dat niet altijd, maar in Rusland gebeurt het. Je hoort in Moskou soms vrouwen klagen over hun privé-piloot. Het is de grootste metamorphose uit de geschiedenis die hier heeft plaatsgevonden.” Waterdrinker komt uit een horeca-gezin in Zandvoort, de kustplaats die als een rode draad door zijn werk loopt. ,,Mijn vader stond in de keuken, mijn moeder bediende en wij schilde aardappelen. Het enige boek dat wij huis hadden lag onder de bank, zodat ‘ie niet scheef stond”, legt Waterdrinker uit. Pas op 15-jarige leeftijd las hij zijn eerste boek. ,,Al mijn klasgenoten lazen boeken, ik begreep het niet. Ik ben maar naar een bibliotheek gegaan en trok van al die duizenden boeken bij toeval ‘Eerste liefde’ van Toergenjev uit de kast. Ik was meteen thuis in een wereld waar alles groter was. Er was liefde, er waren duels, er waren mooie meisjesogen, veel mooier dan die van de meisjes bij mij op school. En eigenlijk heb ik dat gevoel nog altijd, tot op de dag van vandaag”.

Waterdrinker is een van die Nederlanse schrijvers die het beter doet in het buitenland dan in eigen land. ,,Van mijn boek ‘Duitse bruiloft‘ zijn er misschien 800 of 1200 exemplaren verkocht. In Duitsland al ruim 7000, en bovendien wordt het boek deze zomer verfilmd. Omdat ik een andere wereld schets zegt dat ook altijd iets over Nederland, dat wordt je niet in dank afgenomen.” Voor zijn debuutroman Danslessen werd Waterdrinker, naar aanleiding van een uitlating van een romanfiguur in het boek, wegens antisemitisme voor de Hoge Raad gedaagd. Pas twee jaar later werd hij vrijgesproken. ,,Ik heb dat boek toen met de allerbeste intenties geschreven, het was een ‘coming-of-age’, een liefdesverhaal, een gevoelig en teer boek. Dat proces heeft me twee jaar van mijn leven gekost, en daarom moet ik er nu nog altijd om lachen wanneer er in Nederland acties voor het behoud van de dolfijn worden gehouden, terwijl we gewoon schrijvers.” Met Willem-Frederik Hermans voelt Waterdrinker dan ook wel een zeker verwantschap. ,,Ik heb soms het idee dat ik tien keer harder mijn best moet doen om iets te bereiken. Een lange tijd heeft mijn werk in Nederland niet de kans gehad, maar ik heb het idee dat dit boek aanslaat. Ik krijg goede recensies en leuke reacties van lezers. Na amper een week is de uitgever al bijna door de eerste druk heen.”

Pieter Waterdrinker: De dood van Mila Burger. De Arbeiderspers, 398 bladzijden. ¥19,95

Afgelopen woensdag diskwalificeerde de organisatie van de World Press Photo in Amsterdam de Oekraà¯nse fotograaf Stepan Rudik (27). Hij zou een ‘element’ uit zijn winnende foto hebben weggepoetst. Volgens de fotograaf zelf gaat het om ‘een kleinigheid’ en zijn de regels onduidelijk. Hij denkt dat er opzet in het spel is.

Orgineel (c) Stepan Rudik

Hij baalt. ,,Vooral van het feit dat mijn reputatie als professioneel fotograaf nu in het geding komt. Ik ga niet tegen het besluit van de jury in, dat is zinloos. Maar ik wil wel mijn reputatie redden”, legt Rudik uit per telefoon vanuit Polen, waar hij op dit moment een cursus volgt. ,,Ik heb de afgelopen uren allerlei kranten en blogs aangeschreven, als het goed is trekt zelfs de New York Times op haar fotoblog de berichtgeving recht. Wanneer je de foto’s naast elkaar legt valt het allemaal wel mee”. Rudik won dit jaar de derde prijs in de categorie sport met een fotoserie uit 2007. Het is een fotoverslag van een groep jongeren in Kiev die vrijwillig met elkaar op de vuist gaan. De beelden zijn korrelig en zwart-wit, hier en daar is bloed te zien. Op de website van de World Press Photo zijn de foto’s verdwenen, ‘disqualified‘ staat er nog.

,,De foto waar het om gaat is een detailopname van een jongen die zijn vuisten laat verbinden. Daar zat een storend element in, een wazige voet van een man die meters achter hem stond”, vertelt Rudik. Uit de orginele kleurenfoto blijkt inderdaad dat er meer mensen in de buurt staan, waaronder een man op flinke afstand van de jongen. Zelfs in het orgineel is de voet van de man moeilijk te zien. ,,In de ingezonden foto heb ik dat geretoucheerd, en volgens de regels mag dat ook gewoon. Zo’n retouchering stelt niets voor, het is echt klein bier. Bovendien doet het niks wezenlijks af aan de essentie van de foto, legt Rudik uit. De jury van de World Press Photo is het daar niet mee eens en legt uit dat de retouchering aan het licht kwam toen de Oekraà¯nse fotografenunie contact met de organisatie opnam. Woordvoerder Sasja de Bie legt uit wat het probleem is. ,,Het been is verwijderd, je ziet niet meer dat daar nog iemand achter stond”. De Bie legt uit dat er inderdaad best aan de foto’s gemorreld mag worden, maar dat het regelement voorschijft dat die verandering niet ‘verder mag gaan dan de standaarden in de industrie’. De aanpassing van Rudik ging volgens de jury te ver. Rudik baalt er vooral van dat de organisatie hem diskwalificeerde zonder de foto’s vrij te geven en mensen zelf te laten oordelen. ,,Nu denkt iedereen dat ik maar een beetje in het wilde weg heb zitten photoshoppen, dat is natuurlijk niet zo”. De Bie begrijpt dat, maar legt uit dat de organisatie de foto’s niet kon vrijgeven omdat het met de diskwalificatie juridisch gezien ook de rechten van de foto kwijt was.

Rudik neemt het de organisatie bovendien kwalijk dat de regels onduidelijk zijn. ,,Dit mag dus blijkbaar niet, maar andere ingrepen die veel verder gaan kunnen blijkbaar wel. Er staat nergens in het regelement opgegeven wat wel kan en wat niet”. Volgens De Bie verschillen de regels inderdaad van elkaar in de verschillende categorieà«n. Bovendien baalt de Oekraà¯nse fotojournalist van zijn collega’s. ,,Het is de fotografenunie die contact heeft opgenomen om mij, uit pure afgunst, te diskwalificeren. Ze kunnen ook gewoon trots zijn op een collega, maar dit is de stand van de fotojournalistiek in Oekraà¯ne op dit moment. Ik ben er kapot van, het is erg treurig allemaal. Ik ga het weekend skieà«n in de Karpaten, dat lijkt me beter.”

Inzending (c) Stepan Rudik