In Dagestan zijn aanslagen aan de orde van de dag. Het is oorlog tussen de terroristen in de bergen en de veiligheidsdiensten in de stad. Volgens de inwoners bedienen beide zich van dezelfde methodes en wakkert het geweld alleen maar aan.

,,Daar in de bergen, wat moet er van je worden? Je kunt de stad in om te werken, maar daar is het leven duur. Je kunt naar Moskou, maar daar haten de mensen je omdat je uit de Kaukasus komt. Eigenlijk kun je alleen schaapsherder worden. Ja, of terrorist. Eigenlijk is die keuze niet zo moeilijk”, zegt Zaoer Magmeddanov (25). Hij legt uit dat hij zich ‘net op tijd’ heeft bedacht. ,,Het is voor veel jongeren in de bergen een soort droom. Je voelt je belangrijk, mensen luisteren naar je. Later verhuisde hij naar de Dagestaanse hoofdstad Machatsjkala waar hij als gids in een museum werkt en boeken schrijf in zijn eigen taal, het Avaars. Het kleine Dagestan in de Kaukasus is een lappendeken aan verschillende talen en volkeren. Ruim 90 procent van de inwoners zijn moslim, maar slechts zo’n 15 tot 20 procent gaat naar de moskee. Religie is er, volgens de meeste inwoners, de laatste jaren ‘in de mode’. ,,Het is gewoon business, de moskeeà«n hebben hun eigen banken en eigen toerfirma’s die reizen naar Mekka organiseren”, weet Magmeddanov.

De aanslagen in de Moskouse metro vorige week waren het werk van twee jonge Dagestaanse zelfmoordterroristes. De jacht op de familieleden is inmiddels geopend, in het dorpje Balachani herkende de schoolmeester Rasoel Magomedov zijn 28-jarige dochter Marjam Sjaripova als een van de daders. De andere zelfmoordterroriste was de 17-jarige Zjennet Abdoellajeva, de vrouw van de zelfbenoemde ‘Emir van Dagestan’ Oemalat Magomedov, die in December vorig jaar bij een anti-terroristische operatie om het leven kwam. Aanslagen zijn in de Noordelijke Kaukasus aan de orde van de dag. Daags na de aanslagen in de metro blies in de Dagestaanse stad Kizljar een terrorist zichzelf op bij een politiepost, daarbij kwamen twaalf mensen om het leven. Afgelopen weekend ontspoorde er een Dagestaanse goederentrein door een bomaanslag en kwamen in de deelrepubliek Ingoesetie nog eens twee mensen om het leven door een explosie. In de Kaukasus gaat de strijd tussen de radicale islamisten en de anti-terreureenheden van het Russische leger, de politie en de geheime dienst. Het gaat oog om oog, tand om tand. Wanneer speciale politieeenheden een dorpje uitmoorden plegen de radicalisten een aanslag op een politiepost.

,,Ik ken genoeg vrouwen die ook aanslagen willen plegen, ze weten van wanhoop niet wat ze moeten doen. Ik moet het uit hun hoofden praten”, vertelt Svetlana Isajeva. Haar 25-jarige zoon is drie jaar geleden spoorloos verdwenen. ,,Ze zeggen dat hij met de terroristen de bergen in is gegaan. Maar daar geloof ik niets van, het zijn de veiligheidsdiensten geweest die hem hebben meegenomen. Haar zoon werkte, net als veel jongeren in de Kaukasus, af en toe voor de politie. Hij kreeg een paar honderd euro per maand, een pistool en een gloednieuwe telefoon. ,,Ik denk dat hij daar op een gegeven ogenblik iets moest doen wat hij niet wilde. Toen is verdwenen”, legt Isajeva uit. Samen met andere moeders van verdwenen kinderen heeft ze een organisatie opgericht, de ‘Moeders van Dagestan’. Ze is gelukkig als er een week voorbijgaat wanneer ze niet van nieuw leed hoort. ,,Hier aan de muur hingen de portretten van de jongens”, legt ze uit. ,,Maar een half jaar geleden is ons kantoor in brand gestoken. Ze noemen ons handlangers van de terroristen en oppositie. Onzin, we zijn gewoon moeders.” Volgens Isajeva versterkt de politie de haat van de terroristen. ,,Ik ken een jongen die naar de politie is gegaan om verhaal te doen. Hij had nog nooit iets kwaads gedaan, maar vervoerde ooit een tas met wapens. Hij wilde helpen de terroristen te pakken. Ze hebben hem gemarteld en nu moet hij vijf jaar de gevangenis in”, vertelt ze. ,,Wie z’n mond hier opendoet is er geweest”, legt Isajeva uit. ,,Maar ik ben niet bang, ik heb alles al verloren. Daarom zeg ik het maar. De veiligheidsdiensten en de terroristen, ze versterken alleen maar. Op deze manier komt er geen einde aan.”

De bijna 900.000 gevangenen in Rusland zitten niet in cellen maar in gezamelijke barakken. Volgens mensenrechtenorganisaties tiert het geweld, de corruptie en het drugsgebruik er welig. President Medvedev wil het systeem veranderen, maar volgens critici haalt dat weinig uit.

Ingezetenen van een gevangenis in Chabarovsk, 2004. Jurvetson, op Flickr

Zijn vrienden fluisteren het wanneer hij even de deur uit is om sigaretten te kopen. ‘Grisja’ heeft in de gevangenis gezeten. Voor de meeste Russen zegt het genoeg. Het verklaart zijn vreemde manier van doen, de tatoeages op zijn knuisten, zijn magere vijftig kilo en zijn bijzonder taalgebruik. Iedereen weet, wie eenmaal in de bak heeft gezeten komt er als een ander mens uit. Begin 2007 werd de destijds 24-jarige Grisja opgepakt omdat hij heroà¯ne op zak had. Maar naar eigen zeggen is hij daar pas verslaafd aan geraakt in de barakken van de penitentiaire inrichting in de Oost-Russische stad Chabarovsk. ,,Ze injecteren je met vanalles”, legt hij uit. ,,Ik heb door de stront moeten kruipen en nog veel erger. Nu probeer ik opnieuw een bestaan op te bouwen, maar het is allemaal wat zinloos geworden, het leven. Als je een aantal keer bent verkracht is zelfs seks niet meer zo interessant.” In de meeste Russische gevangenissen zijn geen cellen maar barakken te vinden. Daar geldt de wet van de sterkste. Corruptie, geweld, seksueel misbruik en drugs tieren er welig. De afgelopen weken is er een debat ontstaan over mogelijke hervormingen en verbeteringen aan het systeem.

Een paar weken geleden ontsloeg president Dimitri Medvedev de onderminister van Justititie Joeri Kalinin. Hij was verantwoordelijk voor het penitaire systeem waarbij honderden gedetineerden, van tasjesdieven tot meervoudige moordenaars, in barakken aan hun lot worden overgelaten. Om de orde te kunnen handhaven werden er op zijn initiatief ‘kapo’s aangesteld, gevangenen met privilèges die de bewaking assisteren. Nadat de bekende advocaat Sergej Magnitski afgelopen november in de gevangenis kwam te overlijden zwelde de roep om verandering aan. Ondertussen is de voormalig Tsjetsjeense president Aloe Alchanov aangesteld om die hervormingen te overzien. De Doema, het Russische parlement, was de afgelopen weken druk in de weer met een wetsvoorstel dat zo’n 300.000 gevangenen op 9 mei, de dag waarop Rusland de overwinning op Nazi-Duitsland viert, een general pardon zou geven. De Verenigd Rusland-partij werd echter teruggefloten door het Kremlin en het voorstel omvat nu slechts amnestie voor de enkele honderden oorlogsveteranen.

Volgens de bekende mensenrechtenactivist Evgeni Ichlov leveren de voorgestelde hervormingen niet veel op en zijn ze in sommige gevallen kort door de bocht. ,,Natuurlijk valt het toe te juichen dat er op korte termijn al minder barakken zijn, maar dan moeten er ondertussen wel cellenblokken beschikbaar zijn. Daar zijn er nu maar heel weinig van, en je ziet de absurde situatie dat gevangenen over het hele land worden getransporteerd omdat er in sommige regio’s gewoon geen ruimte is.” Ook vreest hij voor het lot van de recidivisten. ,,Die komen nu in speciale kampen terecht, daar zullen de autoriteiten harder handhaven en huishouden dan ooit te voren”, denkt hij. Veel mensenrechtenorganisaties zijn blij met de scheiding tussen recidivisten en mensen zonder strafblad, maar daar valt volgens Ichlov het een en ander bij aan te tekenen. ,,Daarmee komt er een einde aan een traditie die nog uit de Sovjet-Unie stamt, dat je mensen op karakter sorteert. Nu zitten de geweldadige hooligans nog niet opgesloten met de witteboordencrimineel. Binnenkort dus wel, en dat is zorgwekkend.” Ook Ichlov weet dat de huidige gevangenissctructuur zo wreed is dat er volgens hem ‘na vijf jaar geen normaal persoon meer vrijkomt’. Na de aanslagen van afgelopen maandag liggen de hervormingen alweer onder vuur. Verschillende politici roepen om zwaarder te straffen en willen dat de doodstraf terugkeert. Volgens de voorzitter van de Federatieraad, Sergej Mironov, mogen de daders wat hem betreft ‘een pijnlijke dood sterven en in de gevangenissen wegrotten’.

Daags na de aanslagen in de Moskouse metro zat ik nog in een extra-uitzending van Het Gesprek. Met in dit geval niemand minder dan Arjan Erkel en ene ‘Hassan’ uit Antwerpen. Uitzending gemist!