In een Moskouse rechtbank deed de Russische ex-premier Michail Kasjanov deze week in het proces tegen olietycoon Michail Chodorkovski een boekje open over toenmalig president Vladimir Poetin. Kasjanov legt de financiële en vooral de politieke omstandigheden uit. De spanning in de rechtzaak loopt op, binnenkort moeten ook andere politici getuigen.

De Russische ex-premier en oppositiepoliticus Michail Kasjanov noemde het proces tegen oliemagnaat Michail Chodorkovski begin deze week ridicuul en volledig politiek van aard. De verdediging van Chodorkovski voerde Kasjanov op om te bewijzen waar men altijd al van uitging, namelijk dat toenmalig president Vladimir Poetin uit pure wraak Chodorkovski liet oppakken. Chodorkovski, de eigenaar van oliemaatschappij Joekos en tot zijn arrestatie in 2003 de rijkste man in Rusland, zou onder andere de Communistische Partij van geld hebben voorzien om het beleid van president Poetin te ondermijnen. Kasjanov bevestigde in zijn getuigenis dat Poetin tegen hem zou hebben gezegd dat dit de reden was hem op te laten pakken, een opsteker voor Chodorkovski, die tot op heden juist het aspect van wraak maar moeilijk hard kon krijgen. Het Kremlin wil niet reageren op de aantijgingen van Kasjanov. Dimitri Peskov, de woordvoerder van premier Poetin, laat weten dat hij zich een gesprek ‘niet te kunnen herinneren’. Sergej Oboechov, een parlementarier voor de communistische partij, laat in de Russische media weten dat zij nooit geld van Chodorkovski hebben ontvangen. ‘Dit soort informatie is open en transparant, niemand heeft ooit enig bewijs gevonden dat onze partij gefinancierd zou worden door Joekos’.

Een paar maanden na de arrestatie van Chodorkovski werd Kasjanov en zijn kabinet door president Poetin ontslagen. Kasjanov wist in zijn tijd als premier veel liberale hervormingen door te voeren en hield volgens economen de inflatie onder controle. Kasjanovs eigen reputatie is niet geheel vrij van smet. Als minister van financiën onder president Boris Jeltsin heeft hij de dubieuze bijnaam ‘Micha twee procent’ gekregen. Volgens de Russische pers zou hij bij iedere overeenkomst zo’n twee procent commissie opstrijken. De afgelopen jaren voert hij ondermeer met Garry Kasparov felle oppositie tegen het Kremlin. Volgens de Openbaar Aanklager heeft Chordorkovski miljarden gestolen bij Joekos, heeft hij een enorme belastingschuld en zou hij maarliefst 350 miljoen ton olie hebben weggemoffeld. Hij zit een veroordeling van acht jaar uit en in het huidige proces hangt hem nog eens 22 jaar werkkamp boven het hoofd.

Met de verschijning van Kasjanov gaat de zaak tegen Chodorkovski een nieuwe fase in. Eerdere pogingen van de verdediging de huidige minister van Financiën Aleksej Koedrin en de vice-premier Igor Setsjin te sommeren werden afgewezen. Ook Chodorkovski’s verzoek Poetin zelf te horen werd door de rechtbank als prematuur afgewezen. Volgende maand moeten wel German Gref, voormalig minister van economische zaken, en Viktor Christenko, gewezen minister voor industrie en handel, tekst en uitleg komen geven. Volgens veel analisten is de zaak Chodorkovski een lakmoesproef voor president Medvedev. Wanneer hij opnieuw veroordeeld zou worden zou dat betekenen dat in feite premier Poetin nog altijd het recht naar eigen hand zet. Vorige week nog begon Chodorkovksi een tweedagse hongerstaking omdat zijn voorarrest met drie maanden werd verlengd. Volgens een recent decreet van president Medvedev hoeven verdachten van economische delicten niet langer in voorarrest. De Moskouse rechtbank oordeelde echter dat dit geval daar een uitzondering op is, Chdorkovski maakte dinsdag bekend daar niet tegen in beroep te zullen gaan. De gewezen oliemagnaat verblijft nu in een pre-detentie gevangenis waar de condities nog erbarmelijker zijn dan in gewone Russische gevangenissen en werkkampen.

Belavia, wat je noemt de ‘flag-carrier’ van Wit-Rusland, verkoopt spotgoedkope tickets van een aantal Europese bestemmingen naar Moskou. Met een beetje mazzel hoef je maar anderhalf uur in de transit te wachten. Wat ze er niet bij vertellen is dat er op de retro-futuristische luchthaven van Minsk helemaal geen transit-zone hebben. Ze pakken je op, je moet voor 60 euro een transitvisum kopen en pas na anderhalf uur formaliteiten, gedoe, gezeur en duizenden stempeltjes mag je door naar Moskou. Toch twee uur in Wit-Rusland geweest. Wonderlijk landje.

Het is goed geld verdienen in de afgelegen gebieden waar Gazprom aan gaswinning doet. De Russische staatsgigant domineert het leven op alle vlakken. Het bedrijf bouwt scholen, kerken, verstrekt hypotheken, organiseert vakantiereizen en heeft zelfs een eigen vliegtuigmaatschappij.

,,Leven? Of er iets te doen is bedoel je? Nee. Er is hier alleen werk. De rest kun je maar beter vergeten. Moet je nog iets hebben of kan ik het luik dichtdoen?” Het enige teken van leven in Novy-Oerengoj is de nachtwinkel dat klanten alleen via een luik te woord staat. Er mogen hier ruim 100.000 mensen wonen, echt gezellig is het er na tien uur ’s avonds niet. Novy-Oerengoj ligt op zo’n vier uur vliegen van Moskou, vlak onder de poolcirkel. Terwijl zelfs in andere delen van Siberie de lente al begonnen is ligt er in de stad en de regio nog een flink pak sneeuw. Novy-Oerengoj is ‘Gazprom-City’. De stad werd in de jaren ‘70 door de Sovjets gesticht omdat er in de buurt gasvelden werden ontdekt. Nu is het de grootste hub voor de hele Jamal-regio, zo’n 80 procent van het Russische gas komt hiervandaan. Nagenoeg de hele bevolking werkt voor het gasbedrijf dat hier heer en meester is. Gazprom bouwt huizen, scholen, kerken, moskeën en luchthavens en verzorgt het leven van haar werknemers van de wieg tot aan het graf. Wie een huis koopt krijgt een Gazprom-hypotheek, kinderen gaan naar de Gazprom-school en wie een vakantie boekt vliegt met Gazprom-Avia. In het Gazprom-hotel slapen de gasten op kussens waar de blauwe hoofdletter G van het bedrijf is ingezoomd en ’s ochtends loopt men op Gazprom-pantoffels in een Gazprom-badjas naar de ontbijtzaal.

Het is goed verdienen bij het Russische staatsbedrijf in het barre en afgelegen noorden. Werknemers krijgen een extra premie en alle voorzieningen in de stad zijn gratis. ,,Een salaris ligt hier gemiddeld genomen op zo’n 1900 euro per maand. En specialisten en ingenieurs verdienen natuurlijk meer”, legt Sergej Tsjernetski uit, een perswoordvoerder het dominante energiebedrijf. ,,Maar zelfs een schoonmaakster of koffiedame verdient hier niet minder dan 1300 euro per maand. Dat tikt aardig aan, zeker wanneer je zoveel werkt dat je het niet uit kan geven”. Inwoners bevestigen dat de bedragen aan de behoorlijke kant liggen. ,,Zoveel had ik zelfs in Moskou nooit kunnen verdienen. Mijn vrouw en ik hebben een dubbel inkomen en we hebben maar één kind. Maar aan de andere kant, alles wat je in je huishouden nodig hebt is wel een stuk duurder. hier Ze moeten het allemaal laten overvliegen”, legt Aleksej uit, een dertiger die uit de Zuid-Russische stad Krasnodar is overgekomen om in het noorden ‘een paar jaar’ geld te verdienen.

,,Er zijn wel een paar cafe’s, maar daar zit de Azerbeidzjaanse maffia achter”, verzucht Aleksej. Volgens hem en de meeste andere inwoners valt er ‘niets te beleven’ in Novy-Oerengoj. Burgemeester Ivan Kostrogriz is het daar helemaal niet mee eens. ,,We hebben pas nog een nieuwe sportschool opgetrokken, er zijn hier allerlei activiteiten. We vliegen de aller- allerbekenste rockbands over uit Moskou om hier op te treden”, legt hij uit. Volgens Kostrogriz is Novy-Oerengoj een bijzondere stad. ,,Mensen drinken hier bijna niet, iedereen werkt had. Let maar op, over een paar jaar wil iedereen hier wonen”. Die avond is er na middennacht alleen nog een verlaten stripclub met de toepasselijke naam ‘Armageddon’ open. De vijf bezoekers kijken zonder veel interesse naar het blonde meisje dat zich soepel om een paal laat draaien. De prijzen zijn fors, voor een biertje moet bijna tien euro worden afgerekend. ,,Dat mag ook wel”, fluistert de portier. ,,Iedereen verdient hier een vermogen”. De Azerbeidzjaanse eigenaar is volgens hem de rijkste man in de stad. ,,Gazprom zorgt overal voor, behalve vermaak”, grapt hij. ,,En dat doet mijn baas dus. Tenminste, zolang Gazprom dat binnenkort ook niet overneemt”.

Afgelopen week deden de aanhangers van de gevluchte Kirgizische president Koermanbek Bakijev een poging de macht alsnog in handen te nemen. In verschillende delen van het land werden overheidsgebouwen, universiteiten en luchthavens bestormd. Terwijl de etnische spanningen oplaaien zegt de interim-regering het land weer onder controle te hebben.

In de zuidelijke steden Jalalabad, Batken en Osj namen aanhangers van de gevluchte president Koermanbek Bakijev donderdagavond overheidsgebouwen en luchthavens in beslag. De interim-regering veroverde de volgende dag de gebouwen weer op de demonstranten. De politie greep niet in. Bij de gevechten tussen de aanhangers van Bakijev en de aanhangers van de interim-regering onder leiding van Roza Otoenbajeva vielen de afgelopen dagen tenminste twee doden. Volgens officiele cijfers zijn er de afgelopen dagen 63 mensen gewond geraakt waarvan minstens 34 met schotwonden. ,,De voormalige president laat weer het bloed van onze burgers vloeien”, zei Otoenbajeva in een verklaring. Twee vertrouwelingen van Bakijev, zijn adviseur Oesen Sidikov en het hoofd van de Kirgizische Communistische Partij Ischak Masalijev, werden op verdenking van samenzwering opgepakt. Ook het landgoed van de ex-president in de zuid-Kirgizische stad Tejjit ging dit weekend in vlammen op.

Vorige maand greep de Kirgizische oppositie de macht en moest president Bakijev vluchten naar Wit-Rusland. Hoewel hij heeft aangekondigd niet van plan te zijn terug te keren naar Kirgizië zijn aanhangers woest dat de interim-regering van plan is de oud-leider voor het gerecht te slepen. Ze willen hem vervolgen voor de dood van de 85 demonstranten die bij de coup in april om het leven kwamen. In het zuiden van Kirgizië heeft Bakijev nog altijd een sterke machtsbasis. Volgens Temir Sarijev, een belangrijk figuur onder interim-leider Otoenbajeva, zijn er ’speciale operaties’ aan de gang om orde op zaken te stellen en raddraaiers op te pakken. ,,Bakijev heeft de hele wereld laten zien dat hij tot alles in staat is”, liet hij tegenover een Russisch persbureau weten. Volgens verschillende bronnen zijn er overal in het land ‘burgermilities’ opgericht die de orde moeten bewaken. Kirgizië is een land met een veelvoud aan verschillende clans, volkeren en nationaliteiten. Volgens internationale organisaties zijn de etnische spanningen de laatste weken flink toegenomen. Bovendien wordt de legitimiteit van de nieuwe overheid door steeds meer mensen in twijfel getrokken.

De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben opgeroepten tot kalmte. Volgens de nieuwe Russische gazant in de regio, Nikolaj Patroesjev, is er geen reden tot paniek en moet de tijdelijke overheid krachtig genoeg zijn de orde te herstellen. De bekende mensenrechtenadvocate Tolekan Ismajlova liet per telefoon vanuit Bisjkek weten dat het juist die interim-overheid is die allerlei fouten maakt. ,,In verschillende ministeries is bijvoorbeeld plots het decreet gegeven dat het Kirgizisch de voertaal is. Veel mensen in andere delen van het land spreken dat amper”. Volgens haar hebben gewapende bendes de afgelopen weken verschillende minderheden uit hun huizen en dorpen verdweven. ,,De chaos is hier aan de macht. Steeds meer mensen lopen met wapens over straat. Het gaat er erg om spannen de komende dagen”.

In het afgelegen noorden van Rusland, vlak onder de poolcirkel, hopen Nederlandse bedrijven contracten binnen te slepen bij energiegigant Gazprom. Met Nederlandse technologie kunnen de gasvelden op het schiereiland Yamal nog jaren ontgonnen worden. Minister Maria van der Hoeven leidt het bezoek in goede banen.

Een medewerker van het Nederlandse ministerie van Economische Zaken doet op de heenweg nog een laatste ronde door het Gazprom-vliegtuig. ,,Ik weet niet of je het hebt meegekregen, maar wij geloven heel erg in het idee van landuitbreiding”, fluistert hij. De baas van een grote Nederlandse multinational knikt. Afgelopen dagen was de BV Nederland hard aan het werk om mooie contracten binnen te slepen in het afgelegen Russische noorden. Minister Maria van der Hoeven nam bedrijven als GasTerra, Shell, Haskoning, ING, maar ook vertegenwoordigers van onderzoeksinstituut TNO en de Universiteit Delft mee op werkbezoek naar Novy-Oerengoj, bijna 3000 kilometer van Moskou. De gasvelden in de buurt van de poolcirkel leveren in totaal meer dan 80 procent van het Russische gas.

,,De Russen denken altijd in termen van land, ze laten de gasreserves die in zee liggen vaak links liggen”, legt Ben Mooibroek van Westminster Boskalis uit. ,,Wij zijn als Nederlanders niet bang voor natte voeten. Zo gaan we al eeuwen aan de slag en op dat gebied liggen hier de grootste kansen”. De ambitie van de delegatie liegt er niet om. Al geruime tijd werken zo’n 20 bedrijven in samenwerking met Gazprom onder de codenaam ‘project Delta’. Met ruime ervaring in Groningen, de Noordzee en vooral de bouw van de Tweede Maasvlakte willen de grote Nederlandse spelers in het barre Russische noorden een slag slaan. En hoewel Gazprom haar partners voor het kiezen heeft weet Van Der Hoeven de Russen te charmeren, de lokale televisiejournalisten raken maar niet uitgevraagd over de energieke grijze dame die een bende mannelijke CEO’s in toom moet houden. De Russen zijn op hun beurt op zoek naar wederkerige samenwerking. Als Nederlandse bedrijven contracten binnenhalen wil men er ook iets voor terug. Dat kan in de vorm van financiele ondersteuning, maar ook op hele andere gebieden. ,,Vice-premier Viktor Zoebkov was zeer geintereseerd in het concept van de Alsmeerse bloemenveiling”, legt de minister uit. ,,Hij wil er een Russische versie van opstarten. Ik heb hem natuurlijk van harte uitgenodigd”.

De lokale afdeling van Gazprom vliegt de delegatie in vier helikopters van Novy Oerengoj naar Zapoljarnoje, een gasveld boven de poolcirkel dat voor 40 procent van de productie van het Russische staatsbedrijf staat. Vselevod Tsjerepanov van de Raad van Bestuur van Gazprom legt uit dat hij de Nederlanders geen voorkeursbehandeling geeft. ,,Er kunnen allerlei partners zijn en we werken in dit gebied al veel internationaal samen. Ik ben vooral op zoek naar pragmatisme, en daar zijn jullie goed in”. Maar de Nederlanders hoeven hem de les niet te leren. ,,Wij komen hier al jaren en hebben technieken in huis waar jullie nog nooit van gehoord hebben”, lacht hij. Tegen het einde van het werkbezoek, waarbij ook de traditionele nomadenstammen, sportscholen, het gemeentebestuur en een showband de revu passeren, ligt er een voorstel tot strategische samenwerking op tafel. ,,Nu kan er over de inhoud worden gesproken, dan gaat het serieus worden”, legt Gert-Jan Lankhorst van GasTerra uit. Na amper een dag in het gebied moeten de Nederlanders weer terug naar ‘de wal’, zoals de lokale bewoners alles buiten hun eigen afgelegen regio noemen. ,,Jullie komen vast weer terug”, zegt een serveerster in het Gazprom-restaurant waar een 10-gangen diner wordt opgediend. ,,Want zo groot pakt zelfs Gazprom niet vaak uit”.

In de aanloop naar de viering van het einde van de Tweede Wereldoorlog waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van Sovjet-leider Jozef Stalin. In verschillende delen van Rusland duiken er Stalin-portretten en posters op. President Dimitri Medvedev liet deze week duidelijk weten dat zijn misdaden niet mogen worden goedgepraat. Volgens critici is er een gebrek aan debat.

Een Stalinbeeld in de tuin van het Stalin-museum in Gori

De knappe 24-jarige Sophio denkt lang na voor ze een antwoord geeft. ,,Hij heeft een hoop goeds gedaan en was van simpele komaf. Daarom houden we van hem. Ja, er is ook veel kritiek. Maar iedereen doet toch wel eens wat verkeerd?” Sophio komt uit de Georgische stad Gori en geeft met lichte tegenzin rondleidingen in het Stalinmuseum. Ze heeft een sportieve winterjas aan, geld om de verwarming in het enorme gebouw op te steken is er niet. Pas wanneer er bezoekers binnenkomen gaan de lichten aan. De man die miljoenen mensen de dood injoeg wordt in zijn geboorteplaats als held vereerd. ,,Hij was de enige Georgiër die de wereld zo in z’n greep heeft kunnen houden”, zegt ze. Ook de Russische overheid heeft altijd een ambivalente verhouding met de dictator. Vladimir Poetin noemde het einde van de Sovjet-Unie ooit ‘de grootste tragedie van de 20e eeuw’. President Medvedev haalde echter deze week echter hard uit naar mensen die de misdaden van Stalin goedpraten. ‘Het maakt niet uit hoe hard hij werkte en wat voor successen er onder zijn leiderschap zijn geboekt. Wat hij met zijn eigen volk heeft gedaan mag nooit worden vergeven.’

In de aanloop naar 9 mei, de dag waarom Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert, waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van de dictator. Hoewel bijna niemand zijn misdaden in twijfel trekt zijn veel Russen van mening dat de overwinning tijdens de Tweede Wereldoorlog aan hem te danken is. De Moskouse burgemeester was van plan de stad vol te hangen met Stalin-posters, maar na een golf aan kritiek kwam hij daar op terug. Veel analisten waren bang dat de Britse, Franse, Amerikaanse en Poolse troepen op het Rode Plein dit jaar ook onder een poster van Stalin door zouden marcheren. Dat is zondag uitgebleven. Het stadhuis drukte slechts een klein aantal Stalin-posters die onder de verschillende musea van de stad werden uitgedeeld. In de Moskouse metro doken wel posters van Stalin op en in verschillende steden zijn oude propagandaposters afgestoft om de 65-jarige overwinning op het fascisme te vieren. In Sint-Petersburg werd het portret van de dictator op een stadsbus geschilderd. De bus werd later het doelwit van activisten en is inmiddels uit de roulatie. In de Zuid-Oekraïnse stad Zaporizjija onthulde de communistische partij een standbeeld voor Stalin, iets wat bijna een veldslag opleverde tussen voor- en tegenstanders. Vorige week werd in Volgograd een zakenman die de drijvende kracht achter het lokale Stalin-museum om het leven gebracht.

Volgens de Peterburgse historicus Boris Kolonitski is er een gebrek aan debat. ,,Het probleem is dat de afbraak van de Stalin-cult die door Chroesjtsjov is ingezet nooit is afgemaakt. Het volk was daar toen nog niet klaar voor”, legt hij uit. De afgelopen jaren doken er in verschillende delen van Rusland schoolboeken op waarin de misdaden van Stalin nagenoeg ontbraken en de tekst zijn kwaliteiten als ‘effectief manager’ prees. ,,Met de geschiedenis is hier nooit afgerekend. Bovendien was dat proces in bijvoorbeeld de voormalige DDR veel makkerlijker doordat men de Russen of de Engelsen de schuld in de schoenen kon schuiven. Wij hebben het louter aan onszelf te danken.” Veel vooruitgang in de discusise is er volgens Kolonitski niet. ,,De overheid is vooral bezig een hoop zaken goed te praten en durft bijvoorbeeld niet openlijk te spreken over de manier waarop Stalin onze legers de dood heeft ingejaagd. Ik zie dan ook geen dialoog maar vooral manipulatie. En zo kom je als samenleving nooit verder.”

De 91-jarige schrijfster Jelena Rzevskaja trok als legertolk langs verschillende fronten en kwam met het Sovjet-leger in de eerste colonnes naar Duitsland. In het brandende Berlijn liep ze drie dagen met de kaak van Adolf Hilter onder haar arm. 65 jaar later blikt ze terug op haar jeugd, de oorlog en de tijd daarna.

Wanneer de 91-jarige Rzjevskaja voor de derde keer belt om een afspraak te verzetten klinken de tranen door in haar stem. ,,Het spijt me zo verschrikkelijk, nu zijn er weer allerlei jongelui van de televisie over de vloer. Zullen we het morgen proberen? Ik hoop dat ik me dan beter voel”. Op 9 mei is het precies 65 jaar geleden dat nazi-Duitsland de capitulatie tekende en er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog, een ontknoping die Rzjevskaja van dichtbij meemaakte. Terwijl het Sovjetleger de overwinning vierde in Berlijn liep zij met een bordeauxrode doos onder haar arm met daarin de ongedeerd gebleven kaken van Hitler, op zoek naar een tandarts die hem kon identificeren. ‘Op deze bizzare manier raakte mijn lot verweven met de geschiedenis van Duitsland’, schrijft Rzjevskaja in de inleiding van het boek ‘Tolk in oorlogstijd’, dat recentelijk ook in Nederland is uitgegeven. In de aanloop naar het jubileum zijn in Moskou al weken de straten versierd en maken alle Russische media jacht op het verhaal van de tolk in oorlogstijd.

De kwieke 91-jarige vrouw schuifelt verloren door haar ruimte appartement aan de Leningrad-prospekt. De verschillende kamers zijn vol van boeken, manuscripten en foto’s. ,,Die foto’s van mijzelf hangen hier normaal natuurlijk niet, dat moest voor de televisie”, zegt ze. Een jonge Kazachstaanse hulp in de huishouding zet koteletjes met aardappelpuree op tafel. ,,Echt lekker is het niet, maar we moeten het er maar mee doen”, verzucht Rzjevskaja. Ze is blij dat haar werkt nu over de hele wereld verschijnt en in allerlei talen verschijnt. ,,Toen mijn eerste boeken hier uitkwamen was dat een sensatie. In de kranten stond toen ik er jarenlang gevangenisstraf voor zou kunnen krijgen”.

Rzjevskaja komt uit een Joodse familie in wat tegenwoordig Wit-Rusland is. ,,Mijn beide ouders hebben geluk gehad. Mijn vader werd toegelaten aan de universiteit in Sint-Petersburg en mijn moeder ontsnapte maar bijna een pogrom omdat ze bij een priester in huis was getrokken”. Aan het Moskou van voor de oorlog heeft Rzjevskaja louter goede herinneringen. ,,Het was een prachtige stad, je kwam er vanalles tegen. Dansende beren, goochelaars of zelfs Chinese vrouwen met ingebonden voeten. Aan de vreugde kwam in 1937 een abrupt einde. ,,Mijn vader werd uit de partij gezet. Toen hij diezelfde avond vrienden probeerde te bellen of er nog werk was bleek de derde al opgepakt. Het was een angstige tijd. Ik was eens de sleutel vergeten en moest ’s avonds laat aanbellen. Mijn vader is in de kast gesprongen, zijn rugtas stond al klaar. Zo groot was de angst.”

Rzjevskaja studeerde later aan een bekend instituut voor de letteren en hoefde zich aanvankelijk niet voor de dienst te melden. ,,Ik was geen verpleegster en dus hadden ze me niet nodig. Later zijn we onder het mobilisatieplan in een klokkenfabriek gaan werken. Maar toen ik hoorde dat er vertaalsters nodig waren ben ik direct vertrokken. Niet dat ik zo goed Duits sprak, maar in ieder geval een beetje.” Het zijn de laatste dagen van de oorlog die haar het scherpst voor de geest staan. ,,De weg naar Berlijn viel mee. We waren alert op bommenwerpers, maar de laatste kilometers was er weinig weerstand. Onze soldaten schreven leuzen op de muren. Zelfs de kinderen die langs de route woonde droegen witte bandjes. Volgens Rzjevskaja was er geen direct bevel van boven om Hitler te zoeken, maar was iedereen daar natuurlijk mee bezig. ,,Iedereen zocht, maar het lot wilde dat wij hem gevonden hebben.”

Terwijl in Berlijn het lijk van een man met ‘gestopte sokken’ aan de pers werd getoond als het stoffelijk overschot van Hitler vonden soldaten in de tuin van de Rijkskanselarij het lijk van een man op middelbare leeftijd, een vrouw en twee honden. Rzjevskaja werd belast met een deel van de identificatie. Na drie dagen wist ze een tandarts te vinden die het gebit van Hitler aan de hand van aantekeningen positief kon herleiden. Ze vertaalde een deel van de lijkschouwing, onderzocht een hoop aangetroffen documenten en vond als eerste de dagboeken van Goebbels. Na de succesvolle identificatie heeft Rzjevskaja alle documenten afgestaan aan de staf en pas vele jaren later teruggezien in de Moskouse archieven. Een hoop historici twijfelen aan deze lezing van de feiten en er is nog altijd weinig consensus over wat er precies met Hitler is voorgevallen. Rzjevskaja ergert zich aan wat zij ‘pseudo-wetenschappers’ noemt. ,,Ze maken nog altijd van die ongelooflijk stompzinnige serie’s over hoe Hitler nog leeft of hoeveel kinderen hij heeft. Allemaal onzin, sensatiezoekers. Ik kwam vroeger ook wel op conferenties waar zulke mensen dan trots vertellen dat ze er al zestien jaar onderzoek naar doen. Wat een onzin, ik werk er al mijn hele leven aan. Wat voor mij telt is dat ik ooit ben opgehaald door Maarschalk Zjoekov, de belangrijkste Sovjet-generaal. We hebben een goed gesprek gehad en hij vertelde me dat hij me geloofde als schrijfster en als mens. Ook in zijn memoires staat dat hij wat de dood van Hitler betreft niets aan mijn lezing heeft toe te voegen.”

Haar appartement heeft zicht op de drukke weg langs haar huis. Overal langs de brug wapperen rode en oranje vlaggen, op een spandoek staat in hoofdletters ‘overwinning!’ gedrukt. De dure BMW’s van de nieuwe rijke Russen scheuren er met hoge snelheid onderdoor. ,,Je weet toch wel dat Rzjevskaja een pseudoniem is?”, vraagt ze plots. Daar heb ik het ergste van de oorlog meegemaakt. Het is echt een slachtig geweest, Rzjev is een broederstad van Stalingrad. Als Rzjev was gevallen was Moskou er ook geweest, daasrom heb ik mijzelf later zo genoemd en in ‘62 zelfs als officiële achternaam aangenomen. Wat daar gebeurde mag nooit vergeten worden. Ik denk wel eens dat ik zo lang leef omdat ik dat allemaal moet vertellen.” [zie ook: fotoserie Rzjevskaja]

Jelena Rzjevskaja – Tolk in oorlogstijd. Uitgeverij Mouria, 2009. 379 bladzijden.