Na de ontmaskering van het spionagenetwerk in de Verenigde Staten is duidelijk dat Rusland nog overal ter wereld een oogje in het zeil probeert te houden. Ook in Europa zijn er talloze Russen onzichtbaar actief.

Je herkent ze uit duizenden. Bij recepties, prijsuitreikingen of zelfs op de Koninginnedagvieringen van de Nederlandse ambassade in Moskou zijn er altijd wel een paar te vinden: spionnen in wording. Twintigers die in een pak dat net te groot is wat onwenning om zich heen kijken. Hoogopgeleide jongeren die in sommige gevallen zelfs Nederlands moeten leren. Wie vraagt naar hun achtergrond krijgt altijd een zelfde soort antwoord. Ze werken in de PR-sector, aan universiteiten of als onafhankelijk politiek analist. Maar vaak werken zo ook nog voor het Kremlin. In de Verenigde Staten zorgde de arrestatie van een omvangrijke spionagenetwerk voor opschudding. Elf verdachten in verschillende steden hebben jarenlang onder een valse identiteit in Amerika gewerkt. Volgens de aanklacht kreeg de groep de opdracht zo veel mogelijk te ‘amerikaniseren’ en op die manier belangrijke kringen te infiltreren.

De 27-jarige Olga, die in werkelijkheid een andere naam heeft, werkt al een aantal jaar voor de Russische inlichtingendiensten. Haar opdrachtgever is niet de buitenlandse spionnendienst SVR, maar de Moskouse overheid. In verschillende delen van Europa legt ze haar vinger op de pols bij jeugdorganisaties en eens in de zoveel tijd brengt ze naar Moskou verslag uit. Omdat bij de Oranje Revolutie van 2004 allerlei jongerenorganisaties betrokken waren probeert Rusland van alles te doen om een dergelijk scenario te voorkomen. Olga heeft naar eigen zeggen geen dubbelleven. ,,Ik heb gewoon mijn eigen leven. Ik studeer, werk en verdien af en toe wat bij door informatie door te spelen.” Dat gaat niet met een netwerk aan informanten, beveiligde computernetwerken of onzichtbare inkt, maar gewoon per e-mail. ,,Eigenlijk zie ik er weinig kwaads in. Ik stuur wat informatie op over dingen die ik hier hoor en zie. Daar is toch niets mis mee?”

In Rusland is het spionnendebat losgebarsten. Expers en analisten spreken elkaar tegen, volgens sommigen is het schandaal een provocatie om de relatie tussen Amerika en Rusland te frustreren, anderen denken dat dit slecht het topje van de ijsberg is. In het jaarrapport 2009 van de AIVD staat dat de Russische inlichtingendiensten in belangrijke mate ‘heimelijk actief’ zijn in Europa en Nederland. ‘Belangrijke doelwitten voor de Russische inlichtingendiensten zijn de NAVO, de technisch wetenschappelijke sector, de defensie- industrie en de energiesector’, schrijft het rapport. Ook is er volgens de AIVD een onverminderde interesse in ‘Nederlanders die een rol (gaan) spelen binnen beleids- en besluitvormingsprocessen die raken aan de Russische belangen’. Olga denkt dat er ‘enkele honderden’ spionnen op verschillende manieren in Europa aan de slag zijn. ,,Het is een prestige-aangelegenheid, je doet het voor je land en tegelijkertijd kun je rustig in Europa wonen en er carriere maken terwijl je tegelijkertijd in Moskou carriere maakt. Ik had een jeugdvriendin wiens latere man bij de inlichtingendienst FSB werkte. Hij kwam iedere avond in vol uniform naar huis, dat was adembenemend. Zo wilde ik ook voor mijn land aan de slag. Ik heb dan wel geen uniform, maar ik draag toch mijn steentje bij.”

The only time I’d get into bad arguments with Vitaly was on the railway crossing next to his dacha.

I could bear his stubbornness, alcoholism, hooliganism and excessive use of drugs, but crossing a railway line in your car blindly just by telling the time from your watch – that’s too much for me.

“Don’t whine, I know the timetable in this place,” he would say. In his little Oka, the Soviet version of the unbeatable Fiat Panda, I felt as if we were driving in our coffin. At any given moment a Moscow-bound train could kill both of us, but Vitaly somehow managed to avoid this by checking the timetable with his cheap Chinese wristwatch.

He’s a weird fellow anyhow. His friends moved him out of town after he once again shot the windows out of his little apartment on Kutuzovsky.

By day, Vitaly heads a small but tough PR agency. By night, Vitaly is high on Moscow’s nightlife. He’s a tall, blond and handsome young man who, despite using all drugs available on the market and drinking more than a gang of sailors put together, still looks in great shape. He bursts with energy, sleeps three hours a day and is the type of person who manages to get married and divorced again over the course of a weekend.

At his old dacha, however, he cools his energy down by repairing the roof, floor and walls and building a banya. Like most Russian men, by dint of DNA, he’s able to build the house of his dreams with his bare hands.

“Most importantly, I can do whatever I want here,” Vitaly explains. He runs around naked in the fields and just last week brought an old motorcycle back to life. Using mobile Internet, he somehow still manages to run the PR firm.

It’s bizarre, but in a country where nothing really works, trains actually run on time. Not only do they depart on the very second they’re scheduled to, but they arrive with the same punctuality. Like a perfect clockwork in a ruined house.

When I once stopped in an idyllic little village not far from Murmansk, I asked the driver of the train how long we’d stay. “Ninety seconds,” he said. “You’ve got 85 left.”

The view was amazing: further down the road were a couple of little wooden barracks, and I think I even saw a herd of moose running by.

“Can’t we stay a bit longer?” I asked.

“Are you mad?’ he shouted at me. “Can you imagine what happens when we run late?”

I never could. In the most of the western world, trains run hours late (in Italy, for example, I once managed to get on a train that was delayed 37 hours). It’s acceptable to say you’re late on a meeting “due to public transport”.

But when you board a train in Murmansk, your friends in Moscow know exactly when to pick you up – even though its two days later.

So now, whenever Vitaly and I cross a railway line, I close my eyes for a second and think of the 1.2 million employees of Russian Railways. Vitaly, Moscow and in fact this whole country depends on them.

Illustration by Evgeni Vasiliev