EenVandaag – Olaf Koens over de Kaukasus

Na de bloedige aanslag van gisteren ging in Moskou het leven vandaag gewoon weer verder. De aanslag is nog door niemand opgeëist maar er wordt al gewezen naar de Kaukasus. Tsjetjenen, Dagestanen en andere Kaukasiers krijgen het als gevolg van de aanslag waarschijnlijk moeilijk, want Rusland treedt keihard op tegen alle minderheden die ze verdenken van terreur. EenVandaag spreek hierover met correspondent Olaf Koens (link)

Ruslands onbeheersbare achtertuin

Russische leiders slaan harde taal uit en beloven keer op keer de daders streng te zullen straffen en roepen om keiharde maatregelen. Toch is veiligheid ver te zoeken en blijft het echte probleem genegeerd.

Bij nachtEen nachtopname van een berg in de Kaukasus. De hele serie staat hier.

‘De criminelen moeten achter de tralies, en hun organisaties zullen vernietigd worden’, liet president Dimitri Medvedev een paar uur na de aanslag op de Moskouse luchthaven weten. Bij aanslagen vorig jaar riep hij dat de anti-terroristische operateis in Rusland ‘zonder aarzeling en tot het bittere eind’ door moeten gaan. Harde taal, die Medvedev overneemt van zijn voorganger en leermeester Vladimir Poetin. Die beloofde na aanslagen in 1999 de terroristen ‘tot op de toiletpot’ uit te zullen roeien. Harde taal, maar weinig resultaat. Rusland belooft na iedere aanslag met harde hand het extremistisch geweld de kop in de drukken, maar slaagt daar maar niet in.

Dat is grotendeels te wijten symptoombestrijding. De Moskouse politie kondigde deze week extra maatregelen af. In de praktijk staan op sommige metrostations een paar jonge politieagenten. Ze verveeld, spelen spelletjes op hun telefoons en houden af en toe mensen uit de Kaukasus staande. Niemand controleert bagage. Zelfs luttele uren na de aanslag op vliegveld Domodedovo schoven er onder toeziend oog van de top van de veiligheidsdienst nog tientallen koffers langs de geïmproviseerde controlepoortjes. Aanslagen zorgen in Rusland bovendien voor een opleving van racistisch geweld. Dat werd vorige maand pijnlijk zichtbaar toen voetbalhooligans en skinheads tijdens protestacties een ware heksenjacht organiseerden op migranten uit de Kaukasus of Centraal-Azië. En hoewel iedereen die zich in Moskou wil vestigen zich aan strikte bureaucratische regels moet voldoen worden de politiediensten simpelweg omgekocht.

De bevolking van de Kaukasus in problematische islamitische regio’s als Dagestan, Ingoesjetië en Tsjetsjenië weet goed hoe die harde Russische aanpak er uit ziet. Corruptie, angst en willekeur regeren. Terwijl de echte terroristen vrijuit gaan betaalt de lokale bevolking een enorme prijs. In een ingewikkeld systeem van corruptie sluist Moskou miljarden naar de regionale overheden en veiligheidsdiensten, waar het vervolgens in diepe zakken verdwijnt. Alleen mensen met goede connecties hebben geld, in de meeste bergdorpjes is de bevolking afhankelijk van de opbrengst van het land. Terwijl de meeste mensen geen auto kunnen betalen rijden politiediensten in Porsches. Wie een baan wil moet betalen en kan bovendien ieder moment weer ontslagen worden. De megalomane corruptie keert de lokale bevolking tegen Moskou. Jongeren zien geen kansen en worden gemakkelijk geronseld door het islamitisch verzet.

In de allerarmste gebieden van de Kaukasus is veel steun voor de terroristen. Op verschillende Russische extremistische websites waren binnen enkele uren na de aanslag op het vliegveld tientallen steunbetuigingen te lezen. Politieagenten en specialisten getuigen dat de veiligheidsdiensten geen jacht maken op de echte terroristen en af en toe huizen opblazen en willekeurige burgers oppakken om de schijn van daadkracht hoog te houden. Wanneer de echte terroristen achter tralies zitten en het probleem is opgelost droogt draait Moskou de geldkraan dicht.

Een jaar geleden benoemde president Medvedev de econoom Alexander Chloponin tot zijn nieuwe gazant in de Noordelijke Kaukasus. Hij liet bij zijn aantreden duidelijk weten dat het probleem van terrorisme economische oorzaken heeft, maar is tussen alleenheersers, veiligheidsdiensten en legerchefs in de regio amper hoorbaar. Op advies van Chloponin wilde Medvedev deze week op het Wereld Economisch Forum in het Zwitserse Davos een miljardenproject onthullen voor luxe-skiresorts in de Kaukasus. Met complexen in Dagestan, Noord-Ossetië en Karbardie-Balkarië moet de regio uit het slop getrokken worden, Russische leiders dromen van de Kaukasus als een groot Zwitserland vol toeristen uit de hele wereld. Bij iedere aanslag blijkt dat die droom verder weg is dan ooit.

Nederlandse ooggetuige: ‘Het was een hel’

De Nederlander Frank Oosterdijk stond in de aankomsthal van de Moskouse luchthaven Domodedovo toen de de bom afging. ,,De dingen die ik in die twee minuten heb gezien zijn verschrikkelijk.”

,,Het gebeurde allemaal erg snel, legt Frank Oosterdijk (42) per telefoon uit. Hij werkt als service-monteur voor een bedrijf uit Eefde bij Deventer. Hij komt vaker in Rusland en vloog met Air Berlin vanaf Düsseldorf naar de Russische hoofdstad. ,,Ik stond op mijn gereedschap te wachten, dat zat in een aparte koffer en moest langs een extra controle”, legt hij uit. ,,Toen volgde de explosie. Ik heb niemand gezien, maar hoorde een klap en voelde de enorme druk. Delen van het plafond kwamen naar beneden.”

Daarna liep Oosterdijk door wat hij beschrijft als ‘de hel op aarde’. ,,De dingen die ik daar in die twee minuten heb gezien zijn verschrikkelijk. Het was echt de hel op aarde. Overal lagen armen, benen. Op bagagekarretjes werden halve lichamen afgereden. Het is eigenlijk niet te beschrijven.”

De Russische chauffeur die op de luchthaven Oosterdijk kwam afhalen is bij de aanslag om het leven gekomen. Toen Oosterdijk de hal uitliep dook de internationale pers op hem. ,,Je wit even tot rust komen, maar iedereen wil met je praten. En daarna sta je alleen in de kou. Niemand kwam me helpen. Ik had alleen maar euro’s bij me en kon nergens betalen. Ze hebben me aan mijn lot overgelaten, ik heb uiteindelijk maar een trein naar Moskou genomen. Ik neem het niemand kwalijk, maar het is wel vervelend”. Oosterdijk’s oren suizen nog altijd na. Hij heeft de nacht na de aanslag niet kunnen slapen en is dinsdag toch bij een klant aan het werk gegaan. ,,Ik wil het liefst zo snel mogelijk naar huis, waarschijnlijk vlieg ik donderdag terug. Ik zou eigenlijk snel alweer naar Marokko voor mijn werk, maar dat laat ik voorlopig maar even varen”.

Aanslag op luchthaven: ‘Iedereen om me heen was dood’

Bij een zelfmoordaanslag op de Moskouse luchthaven Domodedovo kwamen zeker 35 mensen om het leven. Terwijl ooggetuigen op het vliegveld op adem komen gaat het vliegverkeer door en checken de Russen toch maar in op vakantievluchten.

,,Het was verschrikkelijk. Het gebeurde in een kleine ruimte en iedereen om me heen was eigenlijk op slag dood”, vertelt Artjom Zjichanov, een stevige dertiger die op het moment van de aanslag van een vlucht van Duesseldorf kwam afhalen. ,,Ik ben op mijn hoofd gevallen en even bewusteloos geweest, maar uiteindelijk valt het voor mij mee. Mijn been doet pijn, en zie dit soort beelden maar eens te vergeten”. Zijn jas zit onder het bloed, op zijn schoenen kleven kleine stukjes opgeblazen mensen. ,,Er waren ook buitenlandse slachtoffers”, vertelde Zjichanov tegen de verzamelde Russische pers. ,,Ik heb nog een Chinese vrouw zien liggen. Overal was rook, er ontstond enorme paniek. Ik kon nog lopen en ben maar naar buiten gegaan”. Volgens de laatste gegevens van het Russische Ministerie van Urgente Zaken zijn er 35 doden gevallen, ruim honderd mensen zijn gewond, waarvan 20 in ernstig. Een politeagent die buiten een sigaretje rookt weet zeker dat er buitenlanders achter de aanslagen zitten. ,,We hebben ze nog niet in het vizier, maar van wat ik gezien heb was het extremistische moslims uit Centraal-Azie”. Een andere politieagent liet tegen het Russische persbureau Interfax weten dat het hoofd van de dader is gevonden. ‘Het is een man met een Arabisch voorkomen, ergens tussen de 30 en 35 jaar oud’.

Volgens overheidsfunctionarissen is er een bom met zeker 5 kilo explosief materiaal ontploft. De bom was verpakt in een koffier die bovendien gevuld was met metalen deeltjes om extra schade te berokkenen. In Moskou is de controle opgevoerd. Bij metrostations en op strategische plekken in de stad worden mensen moeten mensen door detectiepoorten. Domodedovo is de grootste luchthaven in Rusland, er vertrekken behalve vluchten naar Russische en Europese bestemmingen ook een hoop lange-afstandsreizen. In 2004 werden twee vliegentuigen die vanaf Domodedovo vertrokken door terroristen opgeblazen. De controle op de luchthaven is niet waterdicht. Wie voor een vertrekkende vlucht gaat of iemand op wil halen mag meestal gewoon langs de controle lopen. Voor Russische begrippen kwam de reddingsoperatie snel op gang. Er was geen paniek onder de hulpverleners en wegen werden vrijgehouden om ambulances vrij baan te geven. De Russische president Dimitri Medvedev liet weten dat de families van de slachtoffers financiele steun krijgen. Hij stelde zijn reis naar het Economisch Forum in Davos uit en schreef op Twitter dat de daders ‘gevonden en gestraft’ zullen worden.

Ondanks alles is het vliegverkeer maar heel kort onderbroken geweest. Amper een half uur na de aanslag vertrokken de eerste vliegtuigen alweer. Net als bij de aanslagen in de metro van vorig jaar maart blijven de Russen koel onder de gebeurtenis. ,,Ze droegen hier de gewonden voorbij, het ging heel snel”, vertelt Joelia, de koffiedame van een klein cafe’tje in de vertrekhal. ,,Ik moest overgeven, maar ben daarna gewoon weer aan het werk gegaan. Wat moet je anders. Sommige mensen moeten even bijkomen en krijgen een kop koffie”. Valerija (24) checkte toch maar in op haar vakantievlucht naar Thailand. ,,Ik ben wel bang, maar als je niet vliegt winnen de terroristen. Ik hoop maar dat onze veiligheidsdiensten nu goed werken en dat alles goed komt”.

UPDATE: Volgens politiewoordvoerder Vladimir Markin zijn er twee Britten bij de aanslag om het leven gekomen zijn. De Nederlandse ambassade in Moskou laat weten dat er vooralsnog geen sprake is van Nederlandse slachtoffers.

Rust in Tsjetsjenie ‘Voor je het weet is het voorbij’

Onder het ijzeren regime van de Tsjetsjeense president Ramzan Kadirov is de hoofdstad Grozny in razend tempo weer opgebouwd. Het normale leven komt voorzichtig op gang, maar de bevolking moet er flink voor betalen.

P1030483

,,Vijf jaar geleden? Toen had ik niet eens gedacht dat ik nog zou leven, dat ik hier kon zijn. Nu zijn we er allemaal, maken we muziek en genieten we van iedere dag.” Marad (40) is de zanger en gitarist van G-Town, een Tsjetsjeense band die bijna iedere dag in een omgebouwde garage in het centrum van Grozny repeteert. ,,We geven bijna geen concerten, er werkt verder niemand in deze studio. We spelen gewoon voor onszelf”, vertelt hij. De vijfkoppige formatie speelt geen Tsjetsjeense volksmuziek of Russische pop, maar Engelstalige blues en rock, van Johnny Cash tot AC/DC. Sommige versterkers en gitaren hebben de mannen zelf gemaakt, de rest is de afgelopen jaren uit een gemeenschappelijk budget gekocht. ,,We hebben allemaal een andere achtergrond, onze gitarist is het hoofd beveiliging bij een overheidseenheid, anderen zijn ingenieurs of doen zaken. Het allerbelangrijkste is dat we hier de muziek kunnen spelen waar we van houden. Noem het maar een vorm van therapie”.

Na twee bloedige oorlogen komt het normale leven langzaam op gang in Tsjetsjenië. Op het centrale plein is een nieuwjaarsmarkt, jongeren slaan om het hardst op boksballen, kinderen vliegen in draaimolens heen en weer. Op de hoeken van het plein houden bewapende militairen een oogje in het zeil. Onder leiding van toenmalig premier Vladimir Poetin hebben de Russen de macht uit handen gegeven aan een selecte groep Tsjetsjenen. Het leger trok zich grotendeels terug en de administratie van de energieke president Ramzan Kadyrov drijft een systeem van megalomane corruptie. Hele woonwijken worden in een paar maanden uit de grond gestampt, maar wie iets wil bereiken of een gezinswoning claimt moet daar flink voor betalen. De kritische pers is monddood gemaakt, mensenrechtenactivisten worden gemarteld of dood teruggevonden. ,,Ze bouwen overal winkelcentra, maar wie heeft het geld om daar iets te kopen? Ze zijn de gewone mensen vergeten”, zegt Makka Koerbanova (42), moeder van vier kinderen. Met 116 andere families wonen ze in een verlaten overheidsgebouw. De enige kraan in het gebouw staat bij het modderige voorportiek. ,,Geen warm water, geen toiletten. Alle kinderen worden ziek. Ze roepen al zeven jaar dat we nieuwe woningen krijgen, maar zolang we niet betalen krijgen we niets”.

,,Ik ben wel onder de indruk van wat ze allemaal gedaan hebben”, legt de 22-jarige Tsjetsjeen Aslan uit met een zachte Limburgse tongval. Hij speelt met een paar vrienden biljart in een klein zaaltje waar ze, net als in de rest van de deelrepubliek, geen alcohol schenken. Op zijn 14e kwam hij als vluchteling naar Nederland, en nu keert hij af en toe terug naar Tsjetsjenië om zaken te doen. ,,President Kadirov geeft een order om een nieuwe straat aan te leggen, en als ‘ie er binnen een maand niet is krijgt iedereen de zak”, vertelt hij. Maar ook volgens hem is het systeem door en door corrupt. ,,Toen ik hier voor het eerst weer kwam beloofden ze me werk in de IT-sector. Ik had een afspraak bij een minister, en al snel was het duidelijk dat ik moest betalen. Wanneer je 10.000 euro of meer afkoopt krijg je een goede baan, maar na een half jaar kunnen ze je evengoed weer ontslaan.” Nu importeert hij uit Nederland witgoed en technische apperatuur. ,,Er valt hier nu flink geld te verdienen, de nieuwe elite heeft diepe zakken. Maar zo’n systeem kan nooit lang bestaan. Ik doe als de meeste mensen hier, we genieten er van zolang het kan. Voor je het weet is het allemaal weer voorbij”.

Ruud Gullit naar Tsjetsjenie

Na onderhandelingen met verschillende trainers werd dinsdagavond bekend dat Ruud Gullit de nieuwe trainer van de Tsjetsjeense club Terek Grozny wordt. Geld speelt in de Russische deelrepubliek geen rol en de president laat weten ‘zeer, zeer gelukkig’ met de Nederlander te zijn.

Voor anderhalf jaar en met een optie tot verlenging tekent de Nederlandse trainer Ruud Gullit voor de Tsjetsjeense voetbalclub Terek Grozny. Tot 2007 speelde de Terek Grozny thuiswedstrijden uit veiligheidsoverwegingen niet in Tsjetsjenië. Maar na twee bloedige oorlogen probeert de Russische deelrepubliek in de Kaukasus zijn plek weer te vinden. Terwijl de stad in rap tempo herbouwd wordt moet Grozny ook internationaal weer op de kaart komen. De club staat inmiddels op de twaalfde plaats in de hoogste Russische competitie en heeft de ambitie om nog hoger te komen. ,,De Nederlandse voetballegende brengt internationale allure naar ons team. Zijn ervaring in Italië, Engeland en vooral in Nederland hebben we hard nodig”, liet Alvi Karimov, de woordvoerder van de Tsjetsjeense president Ramzan Kadyrov, tegenover de GPD weten. Hij bevestigt de komst van de 48-jarige Nederlander. Volgens Karimov is Gullit op initiatief van Kadyrov aangetrokken. ,,Onze president is daar zeer, zeer gelukkig mee”.

De Tsjetsjeense president, die ook nog eens de voorzitter van Terek Grozny is, staat bekend vanwege de massale schending van mensenrechten in de kleine islamitische deelrepubliek. Rusland investeert fors in de wederopbouw. In de aanloop naar de Olympische Spelen in Sotsji in 2014 moet de situatie in de regio stabiliseren. De inwoners klagen over enorme corruptie en zijn vaak kwaad dat er wel grote stadions komen, maar dat er in sommige delen van de stad geen stromend water is. Hoewel het worstelen in de regio veruit de favoriete sport is, wint het voetbal aan populariteit. Mede dankzij het succes van het Russische elftal de afgelopen jaren. Veel Russen zijn er van overtuigd dat een Nederlandse trainer een garantie voor succes is. Gullit heeft zijn doelstellingen ook duidelijk gekregen. Op de officiele website van de club is te lezen dat president Kadyrov verwacht dat na dertig wedstrijden Terek Grozny tenminste op de achtste plaats in de Russische competitie staat en dat de club volgend jaar Europees voetbal moet spelen. Hoeveel geld er met het contract gemoeid is, is onbekend. Wel liet Kadyrov’s woordvoerder weten dat ‘aan alle eisen van Gullit zijn voldaan.’

Russische Madoff komt met nieuw piramidespel

In de jaren ’90 wist de schuchtere wiskundige Sergej Mavrodi miljoenen Russen in een ingewikkeld piramidespel te verleiden. De winst was zo groot dat Mavrodi appartementen moest huren om het geld onder te brengen. Hij schopte het tot parlementslid, maar moest uiteindelijk vier en een half jaar de cel in. Nu probeert Mavrodi het opnieuw via internet. De autoriteiten kondigen maatregelen aan.

‘Kijk dan, onze jongens. Zomaar op het strand bij San Francisco! Allemaal dankzij MMM!’ In de prille jaren ’90 waren de eerste televisiereclames van de MMM-holding een sensatie. Een ingewikkeld piramidespel beloofde gewone Russen dat ze met een kleine investering binnen de korste keren steenrijk zouden worden. In een periode van financiële onzekerheid en enorme inflatie stortte de wiskundige Sergej Mavrodi zich op de zwendel met behulp van piramidespelen. Het bedrijf beloofde een jaarlijkse rente van maarliefst 1000 procent. Met behulp van een enorme mediacampagne investeerde miljoenen Russen een groot deel van hun spaargeld. Het bedrijf gaf eigen aandelen uit en liet Moscovieten gratis rijden met de metro. In de zomer van 1994 werd Mavrodi opgepakt, en nog altijd is niet duidelijk hoeveel geld er precies is verdwenen. Mavrodi, een kleine man met een enorme bril en warrig haar, werd ondertussen een bekendheid. Hij ontsnapte vervolging door zich tot parlementslid te laten verkiezen en wist een trouwe schare fans aan zich te binden. Keer op keer beloofde hij het verkregen geld opnieuw te investeren. Nadat hij zich jaren schuilhield in een klein appartement in het centrum van Moskou verdween hij in 2007 toch nog een korte tijd achter tralies. Afgelopen week kondigde hij aan een doorstart te maken.

Op YouTube legt Mavrodi in videoboodschappen van soms wel een half uur uit wat de plannen voor ‘MMM 2011′ zijn. ‘Iedereen kent mijn situatie’, vertelt hij vanuit zijn woonkamer. ‘Ik mag zelf geen financiële transacties doen, maar zal het systeem overzien. Voor gewone mensen is er een maandelijks rendement van 20 procent, gehandicapten en pensioengerechtigden krijgen 30 procent’, legt hij uit. Op zijn website noemt hij zijn nieuwe project een ‘financieel-sociaal-netwerk’ en weet hij zeker dat hij dit keer onaantastbaar is. ‘Dit jaar komen er via internet zeker 100.000 investeerders’, schrijft hij. ‘Volgend jaar minstens een miljoen’. Maar de Russische Ombudsman Pavel Medvedev kondigde alvast een onderzoek aan. ‘Onze financiële wetgeving is zo onduidelijk dat Mavrodi het zo kan spelen dat hij binnen de wet blijft’, liet Medvedev tegenover het radiostation Echo Mosvky weten. ‘Ik zal er voor zorgen dat de aanklager daar anders over denkt’. Uit een korte peiling van hetzelfde radiostation bleek dat 25 procent van de luisteraars wel interesse heeft in deelname.