Conflict in de Kaukasus loopt uit de hand

Zelfs in de Russische deelrepublieken waar het voorheen rustig was zijn nu dagelijks incidenten. Het conflict escaleert, en terwijl het Russische leger bommen loslaat op skipistes ziet het Kremlin een verband met de onrust in het Midden-Oosten.

‘Je hoeft geen groot geograaf te zijn om te zien dat de incidenten in Kabardië-Balkarië en de toekomstige Olympische wintersportplaats Sotsji niet ver van elkaar verwijderd zijn’, las het hoofdredactioneel commentaar van een Russische publicatie deze week. Terwijl president Dimitri Medvedev en premier Vladimir Poetin in Sotsji aan het skiën waren werd amper 200 kilometer verderop een gloednieuwe skilift opgeblazen. Niet veel eerder kwamen in dezelfde regio drie toeristen uit Moskou om het leven nadat extremistische moslims hun personenbus onder vuur namen. Ooit was Kabardië-Balkarië het schoolvoorbeeld van de Kaukasus, duizenden toeristen komen er jaarlijks op wintersport en bezoeken de Elbroes, de hoogste piek van Europa. In de onrustige Noordelijke Kaukasus was de toeristische trekpleister relatief veilig. Nu is het toerisme op last van de autoriteiten stilgelegd. Vanaf de plek van de aanslag liet Alexander Chloponin, de presidentiële gezant voor de regio, tegen een Russisch persbureau weten dat er geen toeristen meer kunnen komen. ,,Terwijl er hier contra-terroristische operaties bezig zijn kunnen de toeristen maar beter naar huis. We kunnen niemand meer ontvangen. Reisbureau’s moeten hun klanten maar uitleggen dat het in de eerste plaats om veiligheid gaat”.

Het Kremlin liet deze week de luchtmacht uitrukken om enkele pistes aan de Elbroes te bombarderen en nam met mortiergeschut de schuilplaatsen van de terroristen onder vuur. Volgens de overheid zijn de daders van de twee aanslagen in Kabardië-Balkarië gedood maar is het werk van de veiligheidsdiensten ernstig bemoeilijkt door de zware sneeuwval in de regio. President Dimitri Medvedev gelastte eerder deze week een speciale vergadering van de anti-terrorisme commissie. Volgens hem heeft de onrust in het Midden-Oosten zijn weerslag in Rusland. ,,Het gaat bijzonder complex worden. Er komen misschien fanatiekelingen aan de macht, en dat betekent decennia van onrust en een verdere verspreiding van extremisme”. Volgens de president zitten buitenlandse mogendheden achter de onrust in het Midden-Oosten en zinspelen de terroristen op een zelfde scenario voor Rusland. ,,Hoe dan ook, zo’n scenario werkt niet”, verzekerde Medvedev.

De Russische autoriteiten maken zich ernstige zorgen om de veiligheid in de aanloop naar de Olympische Spelen. Afgelopen dinsdag werd in paniek de luchthaven van Sotsji ontruimd nadat de chauffeur van een geparkeerde vrachtwagen een tijd lang spoorloos was. De spanning is groot. Uit vrijdag vrijgegeven documenten blijkt sinds het begin van het jaar de politie in de buurt van Sotsji jacht maakt op een groep van zo’n twintig terroristen die zich voordoen als medewerkers van de veiligheidsdienst. In een nieuwe strategie wil de politie jagers, boeren en artsen inzetten om de verdachten op het spoor te komen. ,,Al-Qaida en andere Arabische terroristen bereiden allerlei aanslagen voor”, liet vice-premier Dimitri Kozak deze week tegenover de BBC weten. ,,Onze veiligheidsdiensten hebben plannen voor meer aanslagen ontdekt. Omdat de terroristen zoveel mogelijk internationale attentie willen hebben verwachten we in de aanloop naar de Spelen nog veel meer terroristische activiteiten”.

Zalmeieren uit de kaviaarautomaat

Begin deze maand zette Rusland een streep door het exportverbod op kaviaar. Voor het eerst in negen jaar mag het ‘zwarte goud’ weer over de grens verkocht worden. De delicatesse is zo duur geworden dan de meeste Russen al zijn overgestapt op zalmeieren, die in Moskou zelfs uit kaviaarautomaten verkocht worden.

P1030700

In de hal van een kantoorgebouw aan het Poesjkinplein staat tussen de frisdrankautomaten, terminals voor beltegoed en geldautomaten een echte kaviaarautomaat. De grote oranje machine koelt de conservenblikken kaviaar tot twee graden onder het vriespunt, en voor 250 roebel (iets meer dan zes euro, red) komt er een blikje van 140 gram kaviaar uit de machine rollen. Wie de zilver-zwarte onbevruchte eitjes van de steur verwacht komt bedrogen uit, op de Russische markt gaat vooral de knaloranje kuit van de zalm over de toonbank. De echte kaviaar is voor de meeste Russen onbetaalbaar geworden.

Vorige week kwam er na negen jaar een einde aan het exportverbod op Russische kaviaar. Alexander Saveljov van de Federale Visdienst liet tegenover een Russisch persbureau weten deze week de eerste 150 kilo kaviaar naar Europa te verschepen. ‘Dat is een symbolische zending, in de komende vijf jaar verwacht ik dat de interne markt en de export weer overspoeld zal worden’. Omdat het slecht gaat met de wilde kaviaar uit de Kaspische Zee zijn vissers in het zuiden van Rusland tijdens het exportverbod overgestapt op de gekweekte steur. ‘Het duurt vijf tot zeven jaar voor een steur volwassen is, wij denken dat de aquacultuur in Rostov, Kaloega, Astrachan en Novosibirsk binnenkort in staat zijn jaarlijks tussen de tien en vijftien ton kaviaar te produceren’, zei Saveljov. Volgens kenners is de gekweekte kaviaar bijna niet van de wilde te onderscheiden.

Op markten in Moskou, Astrachan en Kaloega fluisteren verkopers dat er wel zwarte kaviaar te krijgen is. Voor prijzen tussen de 100 en 150 euro per 100 gram gaat het gestroopte zwarte goud over de toonbank. De aanwas van gekweekte steur moet de gestroopte markt marginaliseren. Toch verwacht niemand dat de prijs zal dalen. ‘Je moet je geen illusies maken’, verklaarde Saveljov. ‘Zwarte kaviaar zal nooit goedkoop worden’. Elena Sozonova van Ikramat denkt er niet aan de zalmeitjes in haar automaten te vervangen met die van de kuit van de steur. ,,Wat er ook gaat gebeuren op de markt, echte kaviaar kost een vermogen. Als mensen dat geld al hebben, dan stoppen ze dat natuurlijk nooit in een automaat”.

‘De zwarte tulp is een geschenk uit de hemel’

,,Ruud, Roed. Hoe heet je precies?” ,,Ruud”, zegt Gullit met de glimlach op zijn gezicht. ,,Mooi, dan had ik dat gelijk goed”, lacht de Tsjetsjeense president Ramzan Kadyrov. Het is een onwerkelijk gezicht. De voetballer die ooit zijn beker opdroeg aan Nelson Mandela zit nu monter naast Ramzan Kadyrov, de Tsjetsjeense ex-rebel die in opdracht van Moskou de deelrepubliek met harde hand onder controle heeft.

Eerder die dag kijkt op de luchthaven van Grozny iedereen vol spanning naar de hemel. Terwijl het in de rest van Rusland koud is lijkt in Tsjetsjenië de lente begonnen, de tientallen verzamelde fans op de luchthaven lopen soms in t-shirts. ,,Gullit is een droom”, zegt Aslan, een van die fans. ,,Met de komst van Gullit zal het hier rustiger worden. Toen we nog oorlog met Rusland hadden was ik altijd voor Nederland, nooit voor het Russische elftal. Nu komt de Nederlandse held voor mijn team spelen. Dat had ik nooit durven dromen, de zwarte tulp is een geschenk uit de hemel”. Op de landingsbaan verzamelt zich de pers, de fans, een dansgenootschap, een accordionspeler en een reeks gesluierde meisjes met een stapel traditionele Tsjetsjeense pannenkoekjes. Dan daalt er een klein privé-vliegtuigje neer en stijgt de spanning op de tarmac. Wanneer Gullit naar buiten stapt klinkt er gejuich. Hij lijkt onder de indruk, kijkt of zijn tolk alles goed opneemt op een kleine camera en eet van de stapel met pannenkoeken. ,,Heel lekker!”, zegt hij in het Nederlands. De gesluierde meisjes giechelen om de vreemde taal.

In een geblindeerde Mercedes zoeft Gullit naar de stad. Behalve de billboards met de portretten van president Dimitri Medvedev en premier Vladimir Poetin hangen er voor de gelegenheid ook enorme posters met verschillende afbeeldingen van Gullit. ‘Ruud, welkom in Grozny!’, staat er. Het verkeer is afgezet en op kruispunten houden zwaarbewapende mannen de wacht. Want rustig is het in Tsjetsjenië niet. In de nacht van dinsdag op woensdag zijn er nog drie aanslagen gepleegd. In verschillende buitenwijken raakten bij acties van islamitische extremisten vier mensen gewond, waaronder twee politieagenten. Een paar uur voor Gullit het aankwam raakte een bloemverkoper in het centrum van de stad gewond bij een aanslag, al beweerden de Tsjetsjeense autoriteiten al snel dat het om een gasexplosie ging.

,,Zijn er hier Nederlandse journalisten in de zaal?” vraagt een woordvoerder van de presidentiële administratie. ,,Niet om het een of ander, maar Gullit zal alleen vragen over voetbal en de club beantwoorden. Is dat duidelijk?” Terwijl president Kadyrov een soort gewaad aan heeft draagt Gullit een net pak. Hij legt uit dat hij door de voorzitter van de voetbalclub is benaderd om bij Terek Grozny te komen trainen. ,,En de voorzitter, dat is natuurlijk de president”, zegt Gullit. ,,Ik heb de afgelopen twee weken naar het elftal gekeken. Het is een goede groep mensen en ze zijn bereid om flink te trainen”. Kadyrov legt de lat hoog. ,,Ik wil dat Gullit het onderste uit de kan haalt en dat ze natuurlijk Europees bekervoetbal gaan spelen. We moeten de komende maanden tenminste in de top vijf van de Russische competitie terecht komen”, legt hij uit. Gullit heeft tot maart om het team op orde te krijgen en kan naar eigen zeggen ‘niet wachten om competitie te gaan spelen’.

Kritiek dat het in Tsjetsjenië gevaarlijk is wuift hij naast zich neer. ,,Ik ben over de hele wereld geweest, en heb gebieden gezien die veel gevaarlijk zijn dan Tsjetsjenië. Ik ben in Dafur geweest en in delen van Midden-Afrika. En als me iets is bijgebleven dan is het wel dat voetbal vreugde geeft. Als ik de mensen kan laten glimlachen en ze ergens trots op kunnen zijn, dan is dat voor mij genoeg. Met politiek wil ik verder niets te maken hebben”. Het salaris wat hij krijgt speelde ook een rol. ,,Ik zal je eerlijk vertellen dat ik hier goed, zelfs heel goed verdien”, zegt Gullit. ,,Maar er zit ambitie in het team, en ik wil daar vooral mee aan de slag”. Wanneer een Russische journaliste vraagt of het klopt dat Gullit 10 miljoen roebel (zo’n 250.000 euro, red) krijgt wanneer hij een beker wint, grijpt Kadyrov in. ,,Tien miljoen roebel, da’s toch geen geld! Je bedoelt waarschijnlijk 10 miljoen euro!” Gullit kijkt hem hoopvol aan. ,,Afgesproken?” vraagt Gullit. ,,Deal!” zegt Kadyrov. De toon is gezet.

Wanneer iemand vraagt naar de explosies en aanslagen de afgelopen 24 uur raakt Kadyrov zichtbaar geïrriteerd. ,,Ze proberen ons gewoon zwart te maken. Ik ben vandaag overal in de stad geweest en heb nergens explosies gezien”. Even later nuanceert hij dat. ,,Het valt allemaal wel mee. Er zijn bommen en landmijnen, dat zijn echte aanslagen. Maar iemand die een handgranaat uit een auto gooit, dat stelt niet zo veel voor. Bandieten en terroristen heb je overal ter wereld, maar geloof mij op mijn woord dat het hier in Tsjetsjenië veiliger is dan de rest van Rusland!” Gullit vertelt dat hij het zekere voor het onzekere neemt en toch niet in Tsjetsjenië gaat wonen. ,,We hebben een trainingskamp in Kislovodsk verderop in de Kaukasus, daar zal ik wonen en daar zal het team trainen”.

Kadyrov verveelt zich tijdens de persconferentie en zegt plots dat hij Gullit wel mag omdat het een echte man is. ,,Hij is niet bang. En zo zijn wij ook, Tsjetsjenen zijn niet eens bang voor de dood”. Gullit blijft glimlachen en vertelt dat zijn eerste goede daad al achter de rug is. ,,Tot vorige maand wist niemand in Europa van Terek Grozny. Nu weet de hele sportwereld waar dit team speelt”. Dan staat de Tsjetsjeense president op en haalt hij het groene Terek-shirt met de naam van Gullit onder zijn bureau vandaan. ,,Trek het maar gelijk aan”, zegt Kadyrov, maar de Nederlandse tolk vergeet het te vertalen en Gullit loopt in stropdas de persconferentie uit.

Daarna gaat het in hoge snelheid naar het voetbalstadion dan nog in aanbouw is. Wanneer de journalisten aankomen is de Nederlandse trainer al bijna weer vertrokken. Met hoge snelheid stuift een terreinwagen met Kadyrov aan het stuur voorbij over een hobbelige modderweg. Gullit zit in de bijrijdersstoel en moet zich goed vasthouden. Later wacht er bij de de voetbalacademie met de ondubbelzinnige naam ‘Ramzan’ een grote groep kinderen op de Nederlander. Kadyrov speelt met de F-jes, laat ze ballen trappen op het doel en juicht wanneer de kinderen scoren. ,,Talent is belangrijk, maar goede wil is nog belangrijker”, legt Gullit uit. ,,Dus als jullie goed je best doen mogen jullie over tien of vijftien jaar bij mij komen spelen”. Op de achtergrond houden mannen met handpistolen het alles scherp in de gaten. ,,Nu moet iedereen op de foto”, roept de president. Alle kinderen gaan in de houding staan en roepen ‘Allah is groot!’. Ze wijzen met één vinger naar de hemel en roepen daarna weer ‘Gullit! Gullit! Terek! Terek!’

Gullit is onder de indruk van de voetbalacademie. ,,Nog maar drie maanden geleden gebouwd”, zegt iemand van de presidentiële administratie. Verderop dansen een paar mannen. ,,Leer je ook zo’n mooie Kaukasusdans, Ruud?” vraagt president Kadyrov hoopvol. ,,Dat wil ik best doen”, zegt Gullit. ,,Maar alleen als we wedstrijden winnen”. Kadyrov moet er hard om lachen. ,,Stap maar weer in”, zegt hij terwijl er een Mercedes voor komt rijden en zelf weer plaats neemt achter het stuur. Gullit haalt diep adem en lacht naar zijn tolk. ,,Kun je hem niet vragen of ik een helm op mag?”