De grote Russische oplagezwendel

Share photos on twitter with Twitpic

‘Kijk eens Olaf, alsjeblieft! Nu hoef je het komende jaar geen shampoo meer te kopen’. Ik krijg een zware plastic tas vol proefmonstertjes. Een paar kilo shampoo, inderdaad genoeg om de komende tijd me over mijn haar geen zorgen te maken. Maar waarom? ’Hoe kan ik het je uitleggen?’, mompelt vriend V. ‘Kijk. Adverteerders willen hoge oplagecijfers, magazines liegen dat ze barsten, en zijn heus niet zo gek dat ze er daadwerkelijk zoveel van laten drukken. En wanneer de adverteerders dan met proefmonsters komen krijgt Moskou een stortvloed aan dit soort dingen. Shampoo bijvoorbeeld. Veel plezier d’r mee!’

Joeri Gagarin – de man die naar de aarde viel

Op 12 april is het precies een halve eeuw geleden dat Joeri Gagarin de toon zette in de ruimtevaart. Met een korte vlucht om de aarde schreef de boerenzoon wereldgeschiedenis. Na jaren van verval gaat het de laatste tijd beter met de Russische ruimtevaart en hoopt Moskou de glorie van toen te herstellen.

‘Wees niet bang, ik ben een vriend! Een goed Sovjetburger!’ zou hij geroepen hebben. Anna Tachtarova en haar kleindochter keken vol verbazing naar de man in het knaloranje pak die zojuist aan een parachute uit de lucht was gevallen. Twee kilometer verder was de capsule van Joeri Gagarin in de graanvelden kapotgeslagen. Anna Tachtarova sloeg kruisjes, maar haar kleindochter vroeg nieuwsgierig of de man misschien niet uit de kosmos kwam. ‘Feitelijk heb je gelijk’, zei Gagarin. ‘Ik moet snel naar Moskou bellen, is er in dit dorp ergens een telefoon?’ De geslaagde ruimtereis van 12 april 1961, die in precies 108 minuten in een baan om de aarde ging, was een ijkpunt voor een complete generatie. En vooral, een geweldige opsteker voor de Sovjet-Unie in de koude oorlog. Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov liet weten dat Amerika, waar het vanwege het tijdsverschil nog donker was, ‘die nacht onder een Sovjetmaan sliep’. Gagarin zou bovendien gezegd hebben dat hij in de ruimte geen God zag. Volgens Russische theologen de reden dat zijn generatie nog altijd niet veel naar de kerk gaat. Tegenover vrienden zou Gagarin later ontkennen dat hij dat gezegd heeft, en ook de ontmoeting met de vrouw in het dorp waar hij neerdaalde is angstvallig stilgehouden.

In de jaren die volgende op de ruimtereis mocht Gagarin als de eerste wereldburger op tournee. Hij werd onthaald in Frankrijk en de Verenigde Staten, mocht op audiëntie bij Koningin Elizabeth en gaf de populaire Italiaanse filmster Gina Lollobrigid een kus. Terug in Rusland kreeg hij de hoogste onderscheiding van de Sovjet-Unie en werd hij onder andere voorzitter van de commissie voor vriendschappelijke betrekkingen tussen Cuba en de Sovjet-Unie. Na een aantal jaar zette de boerenzoon zijn studie door en ging hij weer in training. Maar de roem eiste zijn tol, Gagarin raakte aan de drank en kreeg een lelijk litteken toen hij in een kuuroord aan de Zwarte Zee uit een raam sprong nadat zijn vrouw hem betrapte met een verpleegster. Op 28 maart 1968 kwam Gagarin op 34-jarige leeftijd om het leven tijdens een routine-training. Hoe de straaljager precies is neergestort is nog altijd onderwerp van speculatie. Hij zou de controle over het toestel hebben verloren, was misschien onder invloed van alcohol of zou zelfs moedwillig zijn vermoord na een langslepend conflict met Sovjetleider Leonid Brezjnev. Na zijn dood is zijn as bijgezet in de Kremlinmuur en zijn er door de hele Sovjet-Unie dorpen, straten, pleinen en steden naar hem vernoemd.

Waar het Amerikaanse ruimteprogramma diep zat ingevlochten met de Amerikaanse economie en allerlei huishoudelijke apparaten vervaardigen opereerde het Russische programma vooral in het geheim. De staat moest diep in de buidel tasten om de innovatieve projecten te financieren en uit te voeren. Toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel kwam daar een abrupt einde aan en raakten grote delen van de industrie in verval. Inmiddels heeft Roskosmos, de Russische evenknie van de NASA, een nieuw elan. ‘De ruimtevaart zal voor ons altijd een prioriteit blijven’, zei president Dimitri Medvedev vorig jaar. ‘En dat is niet zomaar iemands interpretatie, dat is de officiele positie van de staat’.

De afgelopen jaren kampte de Russische ruimtesector met een chronisch financieringstekort. Aan boord van het ruimtestation Mir werden reclames opgenomen en Rusland lanceerde tegen astronomische bedragen acht toeristen de ruimte in. Maar de laatste jaren gaat het beter, in 2010 lanceerde het land zelfs wee keer meer raketten dan de Verenigde Staten of China. Ieder jaar gaan er zo’n vier missies met bemanning de ruimte in vanaf Bajkonoer, het ruimteplatform in Kazachstan waar ook Gagarin al vertrok. Rusland lanceert vracht en heeft een eigen navigatiesysteem ontwikkeld dat steeds betrouwbaarder wordt. Over een paar jaar moet er in het oosten van Rusland een lanceerbasis komen, waardoor het land niet langer de grond hoeft te huren van buurland Kazachstan. Tegen het einde van dit decennium wil Rusland een missie naar de maan sturen en nog eens tien jaar later moet daar een Russische basis staan. Tegenover persbureau Bloomberg liet Roskosmos-directeur Anatoly Perminov weten dat de overheid dit jaar voor het eerst genoeg geld bijlegt. Nu na 30 jaar het Amerikaanse Space-Shuttle programma afloopt is het internationaal ruimtestation voor de bevoorrading volledig afhankelijk van de Russische Sojoez-raketten. Volgens experts zijn de ruimteschepen die nu worden gebruikt op wat technische details na vrijwel identiek aan de raket waarmee Gagarin vijftig jaar geleden een baan om de aarde maakte.

Met als toegift: ‘Joeri’ van Gorki