Moordenaar gevonden, nu de opdrachtgever nog

De hoofdverdachte in de zaak na de moord op de kritische journaliste Anna Politkovskaja is eindelijk opgepakt. Volgens zijn advocaat heeft hij zichzelf aangegeven, en de familie van Politkovskaja waarschuwt dat de zaak pas is opgelost wanneer de opdrachtgever wordt gevonden.

ANNA POLITKOVSKAYA

In alle vroegte is dinsdagmorgen Roestam Machmoedov in zijn ouderlijk huis in het afgelegen Atsjchoi Martanski gebied in Tsjetsjenië van zijn bed gelicht. Hij is de belangrijkste verdachte in het proces na de moord op Anna Politkovskaja (1958), de kritische journaliste die openlijk schreef over corruptie, moord en ontvoering in de Tsjetsjeense deelrepubliek en op 7 oktober 2006 op klaarlichte dag in Moskou werd doodgeschoten. De moord kwam Rusland op scherpe internationale veroordelingen te staan. Moerad Moesajev, de advocaat van de familie Machmoedov, legt tegenover internetportaal gazeta.ru uit dat hij vorige week in Europa was en onverwachts een telefoontje kreeg. ‘Zijn ouders vroegen om een ontmoeting. Het werd al snel duidelijk dat ze wilden bekijken hoe Roestam zich het beste aan kon geven. Hij wilde niet langer op de vlucht zijn’. Niet veel later werd hij opgepakt. ‘Als hij zelf naar de autoriteiten is gestapt kun je dit dus moeilijk een overwinning voor de politie en de geheime dienst noemen’.

Dzjabrail en Ibrahim, de twee broers van de waarschijnlijke dader, werden in een gesloten proces verdacht van medeplichtigheid. Ze hielden zich op in de buurt van het appartement van Politkovskaja. Samen met voormalig politieagent Sergej Chadzjikoerbanov en geheim agent Pavel Rjagoezov werden de twee broers in 2009 vrijgesproken, maar het hooggerechtshof annuleerde de zaak en gaf de opdracht tot een nieuw onderzoek. In het proces verdween belangrijke bewijsstukken en de hoofdverdachte hield zich volgens de Russische openbaar aanklager schuil in België. Duidelijk werd dat de drie broers slechts loopjongens waren, en dat de werkelijke opdrachtgever vrij rondloopt. Vrienden en collega’s van Politkovskaja wezen naar de hoogste regionen van de macht. De Tsjetsjeense president Ramzan Kadirov ontkende elke betrokkenheid en liet weten ‘geen vrouwen te doden’. Toenmalig president Vladimir Poetin noemde de journaliste na haar dood ’irrelevant’. Volgens Novaja Gazeta hoofdredacteur Dimitri Moeratov was Politkovskaja voor haar dood bezig met een groot onderzoek naar de ontvoeringen en mishandelingen onder het gezag van Kadirov in Tsjetsjenië.

Uit haar naam is de Anna Politkovskaja-prijs in het leven geroepen. De eerste winnaar van die prijs, de Tsjetsjeense mensenrechtenactivsite Natalia Estemirova, werd twee jaar geleden ontvoerd en vermoord. Stanislav Markelov, die als advocaat voor de familie Politkovskaja optrad, werd begin 2009 op klaarlichte dag in het centrum van Moskou doodgeschoten. Ook een andere journaliste van Novaja Gazeta, Anastasia Barboerova, kwam daarbij om het leven. Voor die dubbele moord werd begin mei van dit jaar de ultranationalist Nikita Tichonov tot levenslang veroordeeld. De moord op Estemirova is nog altijd niet opgelost. Anna Stavitskaja, een andere advocaat voor de nabestaanden van Politkovskaja, liet tegenover persbureau Ria Novosti weten dat de arrestatie van Machmoedov niet wil zeggen dat ze zaak is opgelost. ‘De zaak is pas opgelost wanneer diegenen die de opdracht ertoe gegeven hebben gevonden en gestraft worden’. Rusland is een de gevaarlijkste landen ter wereld voor journalisten. Het afgelopen decennium zijn er zeker 17 journalisten vermoord en nog eens honderden mishandeld.

Shell is uitgelezen kans voor Russische oliegigant

Na het stuklopen van de deal tussen het Russische staatsbedrijf Rosneft en de Britse gigant BP is plots Shell in beeld. Na verkennende gesprekken afgelopen week is Shell volgens het Kremlin een goede partner en aast het bedrijf, ondanks eerdere tegenslagen in Rusland, op de gigantische voorraden in de Noordelijke IJszee.

‘Ons werk met BP is nog niet klaar, alle opties liggen open’, liet de Russische premier Vladimir Poetin tegenover de Russische persbureaus weten. Toch krijgt Shell een voorkeursbehandeling in de race om de ontginning van de energievoorraden in de arctische gebieden. ‘We werken al langer prettig samen met Shell, het bedrijf is een comfortabele partner’, glimlachte de premier. Vorige week was de Peter Voser van Shell samen met Rosneft-voorzitter Eduard Choedainatov in gesprek met Igor Setsjin, de invloedrijke Russische vice-premier die in het Kremlin het monopolie op energieonderhandelingen heeft. Shell woordvoerder Kirsten Smart liet in een e-mail aan persbureau Bloomberg weten dat in het overleg de samenwerking op de Noordpool, de technologische ontwikkelingen en de wereldmarkt besproken is. Een mogelijke aandelenruil is volgens Shell niet aan de orde. Een soortgelijke ruil tussen Rosneft en BP ging eerder deze maand niet door nadat een Russische dochteronderneming van BP het alleenrecht op het handelen van het Britse oliebedrijf claimde. Rosneft probeerde de dochter uit te kopen, maar dat mislukte. Eerder liet Setsjin al weten dat Shell ‘een goed bedrijf met uitstekende technologie’ is. Volgens hem waren ook Exxon, het Maleisische Petronas en Petrobras uit Brazilië in de race. Toch mocht alleen Shell op audiëntie komen.

Dat is wel eens anders geweest. In 2006 raakte Shell een belangrijk aandeel kwijt in Sachalin, op dat moment ‘s werelds grootste LPG-ontginning. De Russische overheid werd onder leiding van toenmalig president Poetin steeds assertiever en dwong Shell tot de verkoop van het meerderheidsaandeel. Shell hield een kwart van Sachalin in handen, en de ontwikkeling van de gasvelden werd aan staatsbedrijf Gazprom overgelaten. Maar tijdens de crisis bleek dat de Russische energiesector niet kapitaalkrachtig genoeg is en te weinig technische expertise in huis heeft om de eigen natuurlijke energievoorraden te ontginnen.

Volgens analist Andrej Polisjoek van BrokerKreditServis, een grote speler op de Russische aandelenmarkt, is Shell voor Rosneft een uitgelezen kans. ,,Shell heeft een strategisch partnerschap met Rusland. Het bedrijf heeft de ervaring en de slagkracht om hier effectief te kunnen werken. Shell is nog altijd betrokken bij Sachalin, en de spelregels zijn nu duidelijk”. Volgens Polisjoek is er na het stuklopen van de deal met BP aanvankelijk gekeken naar Exxon,
maar waren er voor de Amerikanen te veel risico’s aan verbonden. ,,Wat er precies speelt is onduidelijk, maar Rosneft werkt natuurlijk het liefst samen met Shell. De aandelenkoers van het bedrijf ziet er goed uit en het is niet zo voorzichtig met kapitaal als BP na het ongeluk in de Golf van Mexico”. Volgens de analist is alleen Shell is ervaren genoeg om met Rosneft samen te werken. De Russische overheid zet groot in op de voorraden in de Noordelijke IJszee. Volgens recente metingen is er in het moeilijk begaanbare gebied ongeveer vijf miljard ton olie en tien biljoen kubieke meter gas ter beschikking.

‘We zijn een Europees volk. We hebben alleen geen democratie’

Azerbeidzjan won het songfestival, maar na de euforie komt de echte uitdaging. Het Kaukasusland is trotser dan ooit, en nog altijd in oorlog met Armenië. Homo’s worden uitgelachen, hotels zijn peperduur en het is bijzonder moeilijk het land binnen te komen. Hoe pakken ze het aan?

P1040463

,,Het was me toch een feest! We zijn tot acht uur ‘s ochtends doorgegaan” Op zijn telefoon laat de 22 jarige student Voesal Joessifonov een filmpje zien van de nacht waarin Azerbeidzjan het Eurovisie songfestival won. Honderden jongeren rijden luid toeterend door de straten, hangen uit ramen en deuren van racende auto’s en zwaaien met enorme vlaggen. Meisjes trekken hun topjes uit, jongens dansen om politieauto’s heen. Bepaald geen alledaags gezicht in het moslimland dat onder strenge overheidscontrole staat. ,,We zullen Europa laten zien dat wij ook een land zijn”, zegt Voesal. ,,En reken er maar op dat wij dit prachtige evenement heel goed kunnen organiseren”. Zijn vrienden zijn het er roerend mee eens. ,,Vroeger wisten mensen niet eens waar Azerbeidzjan lag, nu zal de hele wereld het weten”.

Toen het duo Eldar (Ell) Gasimov en Nigar (Nikki) Jamal in Düsseldorf de meeste punten kreeg en daarmee de wedstrijd volgens de regels volgend jaar in Azerbeidzjan georganiseerd moest worden, was het
ongetwijfeld ook feest in de hogere regionen van de overheid. Azerbeidzjan grijpt iedere gelegenheid aan om zich internationaal te profileren. Ismaïl Omarov, de directeur van de Azerbeidzjaanse publieke omroep, beloofde dat het Eurovisie in 2012 ‘het allergrootste en allermooiste’ songfestival in de geschiedenis zal worden. Ook vroeg hij journalisten zich niet zo bezig te houden met de vraag wat het allemaal moet kosten. ‘Richt je toch niet zo op financiën’, zei hij volgens het plaatselijke APA-persbureau. ‘Dit is een overwinning voor de Azerbeidzjaanse cultuur, muziek en Eldar en Nigar’.

Toch speelt geld een belangrijke rol. Er zijn weinig steden die de afgelopen jaren zo’n transformatie hebben doorgemaakt als Bakoe. Het historisch centrum is helemaal opgeknapt, overal worden nieuwe gevels aangebracht en sommige straten en pleinen zijn van marmer. Het Kaukasusland pomp dagelijks ruim een miljoen vaten olie naar het buitenland en verdient grof geld aan de energiesector. In de tijd dat de olieproductie in het land met 300 procent steeg groeide het overheidsbudget met de factor twaalf. De oude Sovjetfonteinen zijn opgeknapt, de dure boutiques hebben hun plaats gevonden en de Bentley-dealer doet goede zaken.

In diezelfde tijd trok het regime van president Ilham Alijev de teugels flink aan. Er zijn geen onafhankelijke politieke partijen, geen vrije rechtspraak, de media staat onder streng toezicht en tientallen burgerorganisaties zijn op last van de overheid gesloten. De corruptie is enorm, volgens de jaarlijkse index van Transparency International scoort het land nog altijd slechter dan bijvoorbeeld Eritrea, Guatamala en Syrië. In de stad schieten de gloednieuwe vijfsterrenhotels als paddestoelen uit de grond. De wandelboulevard langs de Kaspische Zee wordt voor de derde keer dit jaar opgeknapt. Alles moet nog mooier, nog duurder. Het stadsbestuur liet eeuwenoude bomen aanplanten die speciaal uit Australië en Argentië werden overgevlogen. Langs de boulevard wappert aan de horizon het blauw, rood en groen van de Azerbeidzjaanse vlag met sikkel en ster. Het is de grootste vlaggenmast ter wereld.

Azerbeidzjan deed pas vier keer mee aan het songfestival en eindige alle keren in de top tien. ,,We hebben een eeuwenoude muzikale traditie, we maken al honderden jaren muziek waar de wereld graag naar luistert”, zegt Elmira Mammedova, een moeder van drie kinderen. ,,Ze hebben de kandidaten goed uitgezocht en ze flink moeten trainen, maar zelfs Azerbeidzjaanse popmuziek weet blijkbaar een snaar te raken. We zijn een gastvrij volk en heten iedereen welkom. Zelfs homo’s”, zegt ze. De jongens op de boulevard kunnen er om lachen. ,,Ik heb wel eens gehoord dat er in Europa alleen homo’s naar het Songfestival kijken”, zegt Voesal Joessifonov. ,,Ze mogen wel komen, maar dan mogen wij ze ook uitlachen”, besluit hij.

De bekende Azerbeidzjaanse kunstenaar Babi Badalov maakte geen geheim van zijn geaardheid en werd meerdere malen in elkaar geslagen. Hij moest een kunstgebit laten plaatsen en vluchtte in 2006 het land uit. Vorige maand kreeg hij politiek asiel in Frankrijk. Via Facebook laat hij weten dat er genoeg homo’s zijn, maar dat het onmogelijk is uit de kast te komen. ,,Je moet of heel rijk zijn, of in een schijnhuwelijk stappen. Wanneer je over een bepaalde leeftijd bent is het heel moeilijk de vraag te beantwoorden waarom je geen vrouw en kinderen hebt”. Hij denkt niet dat het songfestival zal bijdragen aan begrip. ,,Het Eurovisie is gewoon een mooi excuus voor die dictator om nog rijker te worden”.

Volgens mensenrechtenadvocaten zou de toenemende interesse in Azerbeidzjan toch wel eens kunnen helpen. De 29-jarige activist Bachtijar Hajijev werd eerder dit jaar opgepakt nadat hij op Facebook een pagina aanmaakte waarin hij opriep tot een volksrevolutie. ,,De autoriteiten staan op scherp na de onrust in het Midden-Oosten”, zegt zijn advocaat Intigam Alijev. ,,Ze waren altijd al bang voor grote evenementen, en toen al die jongeren de straat op gingen om dat liedje te vieren zullen ze even hebben moeten slikken. Voor het Eurovisie zal ons land in de schijnwerpers staan, er zullen veel journalisten komen en de hele Europese Unie kijkt over de schouder mee. Daar zal de macht macht behoorlijk zenuwachtig van worden”.

P1040444

Er moet een hoop gebeuren. Azerbeidzjan zal bijvoorbeeld de visumplicht moeten versoepelen. In de aanloop naar de parlementsverkiezingen vorig jaar gingen de grenzen op slot. Voor die tijd kregen EU-burgers op de luchthaven een visum, nu moet iedereen die het land wil bezoeken weken van te voren met stapels documenten langs de ambassade. Ook moet er betaalbare accommodatie komen. De hotelprijzen in Bakoe doen nu al niet onder voor die in New York, en een lokale krant ontdekte dat de prijs voor een kamer in mei 2012 nu al drie keer hoger ligt. Het steenrijke Kaukasusland is bovendien nog altijd in oorlog met buurland Armenië, een land dat ook meedoet aan het Eurovisie songfestival en net als Azerbeidzjan jaarlijks hoge ogen gooit. Mensen met paspoortstempels uit Armenië of met achternamen die Armeens klinken mogen het land niet in. De haat tegen het buurland zit zo diep dat de 43 mensen die twee jaar geleden per SMS een stem voor Armenië uitbrachten drie maanden later door de geheime dienst zijn verhoord. Een van de 43 liet destijds tegenover de BBC weten dat hij verdacht ‘onpatriottistisch’ zou zijn en een ‘mogelijk gevaar voor de veiligheid’ was.

De Azerbeidzjaanse schrijver Alekper Alijev brak met de twee belangrijkste taboe’s in het land toen hij drie jaar geleden een boek uitbracht over een homoseksuele relatie tussen een Armeense en een Azerbeidzjaanse jongen. Nadat er 300 exemplaren van werden verkocht werd het boek door de autoriteiten verboden. Volgens hem komt het wel goed met de Armeense delegatie. ,,Als ze al komen zal het heel soepel verlopen. Ze gaan onder politiebegeleiding naar een afgelegen hotel, worden in een geblindeerde bus naar het stadion gereden en worden dan weer stilletjes op de vlucht naar Moskou gezet”.

Net als de meeste Azerbeidzjani’s is hij er van overtuigd dat het land alles uit de kast zal trekken om het songfestival een succes te maken. ,,Op last van de president heeft de First Lady en het hele kabinet zitting moeten nemen in de commissie die het moet organiseren. Ken je een land waar ze dat zouden doen? Reken er maar op dat er dit jaar nog meer dure hotels komen, dat de straten nog mooier worden en dat ze alles nog eens een paar keer zullen restaureren. Het is alleen zo jammer dat het gewone volk daar niets aan overhoud”, zegt hij. ,,Ik hoop maar dat duidelijk wordt dat wij ook een Europees volk zijn, ergens aan de kantlijn van Europa. We zijn een Europees volk, we hebben alleen geen democratie”.

Georgische demonstranten willen af van nep-democratie

‘De revolutie is begonnen’ claimt de Georgische oppositieleider Nino Boerjanadze na rellen dit weekeinde in de hoofdstad Tbilisi, waar de politie hard optrad tegen tegenstanders van president Saakasjvili. De demonstranten willen af van de ‘façadedemocratie’ in het land.

Een van de belangrijkste boulevards in Tbilisi is met een groot ijzeren koord afgezet. De sfeer is grimmig, honderden demonstranten lopen met afgezaagde vlaggenstokken in de rondte. Een handjevol politieagenten staat op de uitkijk, de menigte rust uit of knutselt nieuwe borden. ‘Ga vreedzaam weg’, staat er. Of, in het Engels: ‘Misha must go’, refererend aan de koosnaam voor de Georgische president Mikhail Saakasjvili. Nadat duizenden demonstranten in het weekend op de boulevard bleven protesteren greep de politie zondagmorgen hard in. Toen politieagenten in burger een oppositieleider probeerden op te pakken sloegen de demonstranten met hun vlaggenstokken er op los. De politie schoot terug met rubberen kogels en probeerde de menigte met traangas uit elkaar te drijven. Nino Boerjanadze, ooit een medestander van president Saakasjvili, vertelde aan internationale persbureau’s dat ‘de revolutie begonnen is’.

,,Het was heftig, maar de politie trok zich terug. Nu staan we hier tegenover elkaar. En ik blijf”, zegt Zaza Nikiforevitsj, een vader van twee kinderen. ,,We willen een echte democratie, niet de virtuele variant die de regering hier in elkaar zet”. Het gaat relatief goed met Georgië. De corruptie is sinds het aantreden van Saakasjvili in 2003 enorm afgelopen en het land is volgens recente rapporten een van de meest interessante landen om te investeren. Volgens Nikiforevitsj valt het tegen. ,,Natuurlijk was er vroeger meer corruptie, maar je wist waar je aan toe was. Nu is er klassenjustitie, het gewone volk hoeft geen politiemannen meer te betalen, maar wil je echt iets bereiken moet je miljoenen uitdelen”.

Het zijn vooral oudere mannen die de boulevard bezetten. Een paar jongeren met mondkapjes en vlaggenstokken houden de politie in de gaten. Ze wachten op een nieuwe confrontatie met de politie. ,,Onze eis is simpel”, legt Radi Kotsiulasjvili (23) uit. ,,We willen vrijheid, democratie en rechtvaardigheid. De regering doet alsof ze dat ook willen, maar ze steken alles in eigen zak. Er is geen werk. Ik ben jurist, ik heb een prachtig diploma van een goede universiteit, maar net als mijn vrienden kan ik geen werk vinden”. Tussen de demonstranten verkopen oude vrouwen nootjes, sigaretten en flessen cola. ,,Ik blijf hier net zo lang tot we eerlijke verkiezingen krijgen”, zegt Kotsiulasjvili. ,,Vrije, eerlijke verkiezingen of een baan”.

Rusland vecht tegen dodelijke krokodil

Het kost maar een een paar euro en het is in iedere apotheek verkrijgbaar. Russische drugsverslaafden stappen steeds vaker over op ‘krokodil’, een cocktail van vrij verkrijgbare medicijnen met dodelijke gevolgen. Volgens hulpverleners in de verslavingszorg loopt het uit de hand.

‘Goedemiddag. Ik gebruik al een tijd desomorfine en wil graag weten wat de gevolgen zijn’, schrijft een anonieme gebruiker op een website waar drugsverslaafden vragen kunnen stellen aan specialisten. ‘Mijn lichaam doet overal pijn, ik wil er vanaf maar durf hier niet naar de hulpverlening. Wat kunt u mij aanraden?’ Terwijl de Russische zich vooral zorgen maakt over heroïnegebruik wint een nieuwe drugs sinds een aantal jaar sterk aan populariteit. Desomorfine heet op straat ‘krokodil’ omdat de gebruikers binnen enkele maanden grote open wonden ontwikkelen die vaak zo schadelijk zijn dat het lijkt alsof de junks zijn aangevallen door wilde beesten. Krokodil is een mengsel van benzine, de zwavel van luciferstokjes en allerlei medicijnen met bestanddelen van codeïne die in iedere Russische apotheek voor een paar euro zonder recept over de toonbank gaan.

Volgens de gebruikers geeft het bij injectie een kortstondig geluksgevoel en blijft zo’n anderhalf uur verdoven. De brouwsels worden vaak gekookt illegale woningen en criminaliteit in buurten met veel gebruikers tiert volgens politierapporten welig. De gevolgen zijn desastreus. Het immuunsysteem krijgt een enorme klap en op de plaatsen waar de gebruiker het mengel inbrengt ontstaan grote open wonden. Binnen korte tijd laten vitale organen het afweten, de meeste gebruikers leven niet langer dan een jaar. Het antwoord op het forum is dan ook zorgwekkend. ‘Desomorfine is misschien wel de meest gevaarlijke drugs op de markt’, schrijft een eveneens anonieme arts in een antwoord. ‘Afkicken is bijna onmogelijk en moet altijd in een medische omgeving gebeuren. Er zijn gebruikers die het zelf kunnen, maar het zal heel moeilijk worden. Hou ons op de hoogte’.

Desomorfine is in Rusland, net als in Nederland, verboden bij de opiumwet. Maar omdat er in de afgelegen Russische regio’s amper controle of hulpverlening is loopt het gebruik vooral daar uit de hand. ‘Wij hebben een scherpe toename gezien in de verkoop van pijnverlichtende medicijnen aan groepen gebruikers die er aan verslaafd zijn’, liet Viktor Ivanov van het Federale Anti-Drugsbureau weten tegenover het televisiestation Vesti. ‘In sommige regio’s zien we ieder jaar een verdubbeling’. Volgens de dienst zijn er alleen vorig jaar al 112 miljoen individuele dosis krokodil in beslag genomen, maar betrouwbare cijfers over de hoeveelheid verslaafden en sterfgevallen ontbreekt. Ook president Dimitri Medvedev is op de hoogte. ‘Ik tikte pas nog bij een zoekmachine het woord ‘desomorfine’ in, en de eerste suggestie die je te zien krijgt is een recept hoe je het klaar moet maken’, vertelde hij afgelopen maand tijdens een bijeenkomst in de Siberische stad Irkoetsk. ‘Dat soort sites moeten dicht, de vrijheid van informatie is hier geen excuus’.

De overheid heeft de drugsproblematiek tot prioriteit gemaakt, maar boekt weinig successen. Naar schatting zijn er zo’n drie miljoen heroïneverslaafden in Rusland, en dit jaar wil de overheid verplichte drugstesten invoeren voor schoolkinderen. Volgens critici is dat geen oplossing omdat er een groot tekort is aan opvangcentra en afkickklinieken. ,,De overheid werkt ons alleen maar tegen”, zegt een hulpverlener uit Jekaterinaburg die anoniem wil blijven. ,,De politie denkt dat wij drugs verstrekken, valt regelmatig opvangcentra binnen en pakt alle verslaafden op. Zo gaat het nooit werken”, legt hij uit. De desomorfine-verslaving groeit met de dag. ,,Een paar jaar geleden zagen we voor het eerst iemand met enorme open wonden, nu zien we ze bijna dagelijks. Ik heb alle drugs wel gezien, maar dit loopt compleet uit de hand. Er is geen behandeling, ze zijn ten dode opgeschreven”.