Grijze eminentie verlaat het Kremlin

Met bijnamen als ‘de poppenspeler’ en meesterideoloog is Vladislav Soerkov een van de belangrijkste politici in Rusland. Maar na weken van protest moet de architect van het Poetin-systeem het veld ruimen, al zal er weinig veranderen.

‘Bent u van NTV? Dat is propaganda uit de koker van Soerkov!’ Toen een cameraploeg van het federale televisiekanaal NTV een maand geleden een bliksembezoek bracht aan het kantoor van Golos, een organisatie die overtredingen van de kieswet in kaart brengt, kregen ze een koekje van eigen deeg. Ruim zes minuten lang blijft een Golos-medewerker het als een mantra herhalen. ‘U staat in dienst van Soerkov, NTV is propaganda van Soerkov’. Hij wordt zelden bij naam genoemd, en toch was Vladislav Soerkov als onderhoofd van de presidentiële administratie een van de belangrijkste politici in het land. Nadat de NTV-opnames op YouTube verschenen nam het een vlucht. Societyfiguren, journalisten en acteurs grappen al weken dat ze niet voor Soerkov werken, oppositiepolitici roepen luid om zijn aftreden. Bij de demonstraties de afgelopen weken waren tientallen jongeren te zien met borden als ‘Je bent zelf propaganda van Soerkov!’ De druk werd zo groot dat president Medvedev hem dinsdagavond een andere functie gaf. Als vice-premier moet hij de innovatie en modernisering overzien en zal hij zich niet langer bezighouden met binnenlandse politiek.

Volgens de meeste analisten is de 47-jarige ideoloog Soerkov na Vladimir Poetin de belangrijkste figuur in de Russische politiek. Hij is de spindokter achter de verkiezingscampagnes van Poetin, schetste het assertieve buitenlandse beleid en wordt vaak gezien als de curator van Nasji, de pro-Kremlin jeugdbeweging. Hij was ruim een decennium lang verantwoordelijk voor ‘personeelszaken’, het benoemen en ontslaan van politici en regionale leiders. De keiharde onderhandelaar publiceert onder een pseudoniem cynische romans en schrijft teksten voor Agatha Christie, een Russische rockband geliefd onder pubers. In zijn werkkamer in het Kremlin hangen tussen de foto’s van Poetin en Medvedev ook ingelijste portretten van Barack Obama, Che Guevara en de Amerikaanse rapper 2Pac.

Tegenover persbureau Interfax liet Soerkov weten toe te zijn aan een nieuwe uitdaging. Zijn herbenoeming lijkt een gebaar tegenover de demonstranten die in Moskou al weken lang op de been zijn. In een interview met de Russische krant Izvestia liet Soerkov vorige week weten zelfs met ze te sympathiseren. ‘Het zijn de beste mensen in onze samenleving. Ze moeten gehoord worden’. Maar in zijn plaats komt Vjatsjeslav Volodin, een wissel waarmee volgens waarnemers Poetin op dit moment ‘al zijn mensen’ op de juiste plaats heeft zitten. Michail Prochorov, de miljardair met presidentiële ambitie die afgelopen september om het ontslag van Soerkov riep, ziet geen wezenlijk verschil. Middels zijn woordvoerder vertelt hij dat de herbenoeming niets meer is dan het heen en weer schuiven van het ene naar het andere kantoor. ‘Met dit soort verschuivingen zal er voorlopig niets veranderen’.

Ze zijn het maar over een ding eens: een Rusland zonder Poetin

Zaterdag gaat tienduizenden Russen weer de straat op, al weet niemand wat ze precies willen. De oppositie is tot op het bot verdeeld, maar probeert de woede te kanaliseren.

P1060951

,,Heeft u al een wit lintje? Welk deel van Moskou woont u? Neem dan een stapel stickers en een poster mee!” Bij de grote zaal van het populaire Moskouse theatercafé Masterskaja heeft de beveiliging plaatsgemaakt voor een groep jonge activisten. Ze delen witte lintjes uit, zamelen geld in om nieuwe posters te laten drukken en houden op lijsten bij wie welke vreemde talen spreekt. Het is één grote chaos. Tussen de drumstellen op het podium proberen Sergej Porchomenko en Masja Gessen, twee bekende Russische journalisten, de vrijwilligers van de beweging te coördineren. Iedereen die iets wil zeggen moet het op een A4′tje schrijven, goede suggesties worden op een schoolbord overgenomen. Iedereen schreeuwt dwars door elkaar heen. ‘We moeten de sprekers van zaterdag gaan trainen!’ De Geheime Dienst leest al onze berichten op Facebook! We moeten zorgen dat CNN de demonstratie goed kan filmen!’ Bij Porchomenko zakt de moed in de schoenen. ,,Als we niet eens een paar simpele doelstellingen kunnen formuleren, hoe kunnen we dat ooit dit land veranderen?”

Zaterdag gaan tienduizenden Russen opnieuw de straat op. Ze zijn nog steeds boos over de gefalsificeerde verkiezingsuitslag eerder deze maand. Het Kremlin probeert de demonstranten met politieke hervormingen tegemoet te treden, al lijkt dat niet te werken. De onvrede is groter dan ooit, en de verschillende bewegingen zijn het over één ding eens; Rusland moet verder zonder Poetin. De oppositie is tot op het bot verdeeld, maar probeert met ronde-tafelgesprekken premature plannen te maken. De sensatiesite lifenews.ru gooide olie op het vuur door ruim acht uur aan ziedende telefoongesprekken van oppositieleider Boris Nemtsov te publiceren. Behalve Nemtsov en de razendpopulaire activist Aleksej Navalny is de verwachting dat ook oud Sovjet-president Michail Gorbatsjov zaterdag de menigte toe zal spreken.

In een andere zaal van Masterskaja zit Roestem Davidov, een vriendelijke dertiger. Hij heeft de laatste weken een dubbelleven. Overdag draagt hij maatpakken en is hij uitvoerend producent bij een goed bekeken show op de staatstelevisie. ‘s Avonds is hij activist. ,,Het is een smerig programma”, legt hij uit. ,,Wij plegen karaktermoord op verschillende oppositiefiguren. Maar ‘s avonds ben ik iemand anders. Ik werk tot diep in de nacht op Facebook”. Hij probeert regionale protesten de coördineren, laat posters van Vaclav Havel drukken en zorgt er voor dat activisten uit Sint-Petersburg na afloop van de protesten in Moskou een plek om te slapen hebben. ,,Niemand weet hoe dit afloopt”, legt hij uit. ,,En eigenlijk gaat het daar ook niet om. Er heeft een mentaliteitsverandering plaatsgevonden. Als dit doorzet is het voor de zittende macht afgelopen. Dit is het begin van het einde”.

P1060960

‘Tsaar Guus’ naar Dagestan

De geruchten worden steeds hardnekkiger; Guus Hiddink gaat begin volgend jaar aan de slag als trainer van Anzji Machatsjkala, de steenrijke Russische club uit het weerbarstige Dagestan.

Voor de luchthaven van Machatsjkala staat een gepantserde politiebunker. Wanneer het Anzji-elftal aankomt mag niemand het terrein op. Auto’s worden aan een grondige inspectie onderworpen en moeten langs de kant van de weg wachten tot het elftal is vertrokken. ‘Voetbal is oorlog’, lacht een van de agenten. De agenten patrouilleren met geladen pistolen en staan continue op scherp. Het straatarme Dagestan is de thuisbasis Anzji Machatsjkala, een middelmatige club uit de Russische competitie die begin dit jaar is opgekocht door de Dagestaanse miljardair Soelejman Kerimov. De club staat op de 7e plaats in de Russische competitie, maar barst van de ambitie. Behalve Mbark Boussoufa en Braziliaanse sterspeler Roberto Carlos wist de club afgelopen zomer de Kameroener Samuel Eto’o onder contract te stellen. Met de transfer ging de grootste financiële transactie in de voetbalgeschiedenis gepaard.

De goedgeïnformeerde website lifenews.ru brak maandagmorgen het nieuws dat Hiddink op het punt staat terug te keren naar Rusland. Volgens de site tekent Hiddink ‘op korte termijn’ een driejarig contract met de club. Hij zou jaarlijks acht miljoen euro verdienen en woont begin januari de eerste training bij. Volgens de Russische pers zou Hiddink een mondelinge overeenkomst hebben met Pro Sports Management, een transferbedrijf in handen van een vertrouweling van Kerimov. Andere bronnen beweren weer dat de vertrouweling uit de gratie is gevallen bij de miljardair en zeggen met nadruk dat de deal verre van zeker is. Aleksander Oedaltsov, de woordvoerder van Anzji, verklaart tegenover de GPD niets over de komst van Hiddink te kunnen zeggen. ,,Ik kan daar echt niets over zeggen”, verzucht hij. ,,Ik zou wel willen, maar ik kan echt niets zeggen”.

De gezaghebbende krant Sovjetski Sport schrijft op donderdagmorgen dat Hiddink waarschijnlijk een technische functie bij de club krijgt, en verwacht dat wanneer de onderhandelingen vastlopen Hiddink bij een Nederlands team aan de slag zal gaan. Het gerucht dat Guus Hiddink als trainer bij Anzji aan de slag gaat hangt al sinds zijn vertrek bij het Turkse nationale elftal in de lucht. De 65-jarige Nederlander is na vier succesvolle jaren als coach van het Russische team nog altijd razend populair. Nadat de Russen onder zijn leiding Nederland versloegen tijdens de Europacup in 2008 kan Hiddink niet meer stuk. In verschillende Russische steden staan standbeelden van de Nederlander, en de afgelopen jaren zijn er tientallen kinderen naar hem vernoemd.

De Russische deelrepubliek Dagestan, aan de verste buitengrens van Europa langs de Kaspische Zee, is een van de gevaarlijkste gebieden in de toch al onrustige Noordelijke Kaukasus. Extremistische moslims vechten er een guerrilla-oorlog uit met de corrupte politiediensten. Er gaat geen week voorbij zonder dat er auto’s of politieposten worden opgeblazen. Chadzjimoerad Kamalov, de uitgever van een kritische krant in Machatsjkala, werd afgelopen week op de stoep van zijn kantoor doodgeschoten. Bij een aanslag eerder deze week kwam een generaal van de veiligheidsdienst FSB om het leven. Volgens mensenrechtenorganisaties zijn er in 2010 tenminste 378 mensen om het leven gebracht. De aanstelling van Hiddink doet denken aan het weinig succesvolle avontuur van Ruud Gullit in het naburige Tsjetsjenië. Toch heeft Anzji volgens experts meer kans van slagen. De club heeft brede steun, meer bewegingsvrijheid en is vele malen professioneler dan Terek Grozny. Over het verblijf in de weerbarstige bergregio hoeft Hiddink zich geen zorgen te maken. Anzji is zelden in Dagestan. De club traint op in een sportcomplex even buiten Moskou en vliegt alleen voor thuiswedstrijden naar Machatsjkala.

Medvedev belooft grote hervormingen

In zijn jaarlijkse speech kondigde de Russische president Dimitri Medvedev grote hervormingen aan. In de hoop verdere protesten te kalmeren legde hij uit dat hij de demonstranten begrijpt en beloofde hij het kiesstelsel grondig te hervormen.

De witte paleiszaal van het Kremlin wachtte in spanning af. De jaarlijkse presidentiële toespraak is het platform om veranderingen en koerswijzigingen aan te kondigen, en de 450 nieuwgekozen leden van de Russische Doema zaten zichtbaar zenuwachtig op het pluche. Premier Vladimir Poetin betrad de zaal met Patriarch Kirill, de belangrijkste Russisch-Orthodoxe geestelijke. Het eerste half uur stak de president de loftrompet. ,,Nog nooit was de inflatie in ons land zo laag, we hebben geen valutacrisis en er zijn maar twee miljoen werklozen in Rusland, een van de beste rapportcijfers ter wereld. We zijn dit jaar lid geworden van de WHO en de corruptie wordt keihard aangepakt”. Terwijl een deel van de zaal al zat te knikkebollen greep Medvedev halverwege het katheder vast. ,,Ik stel een complexe hervorming van het politiek systeem voor”, zei hij. ,,Ik hoor de mensen die roepen om verandering, ik begrijp ze. We moeten burgers actiever betrekken in de politiek. Op zeer korte termijn komen er een aantal ingrijpende veranderingen”.

Voor het eerst reageert het Kremlin inhoudelijk op de massale protesten van de afgelopen weken. Medvedev wil dat gouverneurs weer worden verkozen, zal de registratie van politieke partijen makkelijker maken, eist dat verkiezingen eerlijker verlopen en voorspelt dat er binnenkort een nieuw, onafhankelijk televisiekanaal komt. Of dat allemaal lukt is nog maar de vraag, het politieke lot van Medvedev is na de verkiezingen in maart onduidelijk. Poetin keert terug als president, en Medvedev moet bij de stoelendans premier worden, al is dat laatste niet zeker. Veel analisten voorspellen dat het met de liberale koers van Medvedev na de verkiezingen snel gedaan kan zijn. Volgens Arkady Dvorkovitsj, een belangrijke presidentiële adviseur, worden de hervormingen dan ook nog ‘voor het einde van het jaar’ doorgevoerd.

Nog maar weinig mensen geloven de mooie woorden van Medvedev. Op de radiozender Kommersant FM legt anti-corruptiestrijder Jelena Panfilova uit dat ze al jaren hoort dat de strijd tegen de corruptie nu pas echt begint. ,,Na vijf jaar wil men nu eindelijk wetgeving introduceren die de bankrekeningen van ambtenaren controleert. Maar inmiddels hebben alle hooggeplaatste functionarissen buitenlandse bankrekeningen”. Met de hervormingsagenda wil het Kremlin de jongere generatie tegemoet komen in de hoop verdere protesten voor te zijn. ,,Ik zag vanmiddag iets bijzonders op TV”, schrijft Viktoria, een van de 39.000 Moskovieten die op Facebook belooft zaterdag te gaan demonstreren. ,,Het ging over een land waar geen arme mensen wonen, steeds meer kinderen geboren worden en dat zonder kleerscheuren de crisis doorkomt. Kan iemand me vertellen waar dat land precies is?”

‘Heel goed dat die jongeren demonstreren, maar ze zijn er nog niet’

Het was het grootste protest tegen het Kremlin in de afgelopen tien jaar. De iPhone-generatie ging zaterdag massaal de straat op. Hun ouders en grootouders hebben het allemaal al eens meegemaakt. Ze zijn hoopvol, en toch sceptisch. ‘Wie moet dit land besturen? Ik durf er eigenlijk niet eens over te denken’.

De 70-jarige Natalia Glagogina is niet te missen in de demonstratie. Samen met haar man draagt ze een grote rode vlag met een vlijtig gestikte hamer en sikkel. Ze hebben met een bevriend echtbaar afgesproken bij het standbeeld van Karl Marx op het Revolutieplein, en schuifelen in een zee van demonstranten langs het hoofdkwartier van de geheime dienst, langs de presidentiële administratie, over de Grote Moskaretsjkibrug en langs het Rode Plein. Omstanders waarschuwen wanneer de bamboe-vlaggenstok bijna de elektriciteitskabels van de trolleybussen raakt. ,,Wij hebben op de communisten gestemt”, legt Glagogina uit. ,,Natuurlijk zijn onze stemmen gestolen. In de jaren ’90 waren er ook al zulke protesten. We zouden in ieder geval een vorm van democratie krijgen, en dat hebben we nog steeds niet”. Ze loopt mee om te laten zien dat ze boos is, en vooral om met de jongeren te praten. ,,Ik wil ze vertellen dat het heel goed is dat ze vandaag op de been zijn, maar wil ze ook uitleggen dat het niet genoeg is. Zelfs nieuwe verkiezingen lossen niets op. Er moet zo veel veranderen, dat gaat nog heel moeilijk worden”.

De schattingen lopen uiteen, maar er waren zaterdagmiddag in ieder geval 50.000 mensen op de been in het centrum van Moskou. Voor het eerst in lange tijd is de oppositie even verenigd, van de liberalen tot de communisten en de nationalisten. Maar de politieke leiders spreken de jonge generatie niet aan. Ze zijn wars van het traditionele politieke debat, maar willen toch laten weten dat ze niet zitten te wachten op nog een decennium onder Vladimir Poetin. ,,En geef ze eens ongelijk!”, zegt Ljoedmilla Aleksandrovna (69). ,,Ik voel me belazerd en onder de duim gehouden, dat voelen de jongeren ook. Ze zijn van een andere generatie, ze hebben een beetje kunnen proeven van vrijheid, en ze zijn het zat dat er maar niets veranderd”. Het is volgens haar voor het eerst dat jongeren zich roeren. ,,Ik stond ook op de eerste rij toen we in het begin van de jaren ’90 de democratie probeerden te redden. We stonden op de tanks. Toen waren er maar weinig jongeren, nu zijn ze overal. Dit kan alleen maar goed aflopen”.

Het protest in Moskou verliep vrijwel zonder incidenten. De oproerpolitie stond paraat, maar greep niet in. Toch zijn een hoop mensen sceptisch. De demonstranten hebben geen platform, geen leider, geen partij en weet eigenlijk niet goed wat ze willen. Juist daarom staat Viktor Schneider (48) op een afstandje te kijken. ,,Ik ben fotograaf, ik heb hier net mijn werk gedaan en zit me nu af te vragen of ik moet gaan protesteren. Ik ben heel blij dat het gewone mensen zijn. Ze zijn niet dronken en zijn uit zichzelf gekomen. Aan de andere kant, wat gaat er verder gebeuren? Ik heb dit allemaal al een keer gezien, demonstraties hebben nog nooit goed uitgepakt in dit land. En stel dat ze gelijk krijgen, dat er nieuwe verkiezingen komen en we over drie maanden een andere president hebben. Wie moet dit land besturen? Ik durf er eigenlijk niet eens over na te denken”.

Nasji – de knokploeg van het Kremlin

,,Voor wie wij werken? Wat denk je zelf? Je ziet toch onze groene hesjes? Wij werken voor Megafon!” De groep jonge, boze mannen lacht wanneer de zoveelste journalist probeert te achterhalen wie ze zijn. Megafon is een Russisch telecombedrijf dat groen als bedrijfskleur heeft en in het hele land sim-kaarten verkoopt. Maar deze mannen weten niets van mobiele telefonie. Ze zijn de mobiele knokploeg van Nasji, en mogen voor het eerst in lange tijd weer in actie komen.

De Poetin-fanclub, die zich laat vertalen als ‘De Onzen’, is in 2005 in het leven geroepen. Grote groepen lager-opgeleide jongeren uit de provincie moesten in een vloeiende beweging een einde kunnen maken aan eventuele straatprotesten. Het Kremlin heeft lessen geleerd uit de revoluties waarbij grote groepen jongeren in de buurlanden autoritaire regimes op de knieën kregen. De knokploeg heeft zich langzaam omgevormd dat een grote jeugdbeweging. Ze organiseren zomerkampen, rijden opblaasbare tanks naar Europese ambassades en protesteren soms maandenlang voor de deur van oppositiepolitici. Volgens de organisatie zijn er op dit moment 15.000 van hun leden op de been in de Russische hoofdstad.

,,Ik ben hier gekomen omdat ik, ja – hoe zeg je dat – ik gewoon geloof in de verkiezingen. Ik geloof in president Medvedev en ik wil niet dat deze Amerikaanse provocateurs ons land overnemen”, zegt Nadja, een 19-jarige activiste uit de provinciestad Toela. Ze staat uren op het plein in een wit hesje met het portret van Medvedev, en joelt wanneer de demonstranten hardhandig worden opgepakt. Ze slaapt in een gymzaal en zweert dat ze niet betaald krijgt om op het plein te staan. Andere jongeren bevestigen dat ze wel degelijk 1000 roebel per dag krijgen. De hele week worden er dwars door Moskou concerten en bijeenkomsten voor de Nasji-jongeren georganiseerd. ,,Wij maken zoveel geluid, we slaan zo hard op deze trommels dat we er zeker van zijn dat niemand die stomme demonstranten hoort”.