NAVO-basis zorgt voor rumoer op Lenin’s geboortegrond

Op de geboortegrond van Vladimir Lenin wil de NAVO een basis in gebruik nemen om de logistieke terugtrekking uit Afghanistan te stroomlijnen. De communisten zijn woedend en de overheid moet moeizaam uitleggen dat het ondanks de bezwaren toch samenwerkt met de vijand van weleer.

,,Waarom noemt iedereen het toch een basis? Het gaat om een transitiepunt, en bovendien is het er nog niet eens. Er is nog geen besluit genomen, en tot die tijd mag ik er überhaupt niets over zeggen”. De perssecretaris van de administratie in de Oeljanovsk-regio gooit kwaad de hoorn weer op de haak. De middelgrote stad op zo’n 700 kilometer van Moskou is in de ban van de NAVO.

Sinds enkele weken zijn plannen uitgelekt dat de NAVO en de Russische overheid al geruime tijd onderhandelen over het gebruik van een vliegveld net buiten de stad. Gebouwd in 1983 als testtraject van een vliegtuigfabriek en lange tijd gebruikt als uitvalsbasis voor het Sovjet-ruimtevaartprogramma zou het Vostotsjni-vliegveld een ideale omslaghaven zijn. Goederen en militair materiaal kan tijdens de geplande terugtrekking van de NAVO uit Afghanistan naar Rusland worden gevlogen, om vervolgens per spoor naar de Baltische Zeehavens te worden verscheept.

,,Dat is landverraad”, legt Doema-lid Valentin Romanov uit. Hij is op bezoek bij de lokale communisten die al weken actie voeren tegen de komst van de basis. ,,Hoe je het ook noemt, een basis, een omslagpunt of een transitiecentrum, het zijn buitenlandse troepen op ons grondgebied. En dat notabena in de stad waar de grote Vladimir Lenin is geboren!”

Premier Vladimir Poetin en de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov hebben meerdere malen moeten uitleggen dat het plan ‘niets bijzonders’ is. Het Kremlin heeft de afgelopen maanden hard uitgehaald naar de NAVO en moet nu plots de toon matigen, iets wat niet te rijmen valt voor een groot deel van de bevolking in Oeljanovsk. Er worden t-shirts verkocht met de tekst ‘Yankee Go Home’ en op muren en stoeptegels staat de lokale gouverneur afgebeeld als een verrader. De overheid geeft garanties af dat het hele gebeuren onder Russische controle komt te staan en belooft dat er geen wapentuig zal worden vervoerd. In een open brief schrijft gouverneur Sergej Morozov dat het plan voor veel werkgelegenheid zou zorgen, iets waar de regio flink om verlegen zit.

,,Prostitutie zorgt ook voor veel werkgelegenheid, dat wil niet zeggen dat het daarmee toegestaan is”, werpt Romanov tegen. ,,De NAVO ziet ons nog altijd als vijand, ze willen zich met onze interne politiek bemoeien. Daar moeten we ons met hand en tand tegen verdedigen”. In het kleine gebouw van de Communistische Partij bereiden de activisten de volgende protestmars voor. ,,Ik ben een oud-officier van de spionagediensten”, legt de gepensioneerde Evgeni Lytjakov uit. ,,En geloof mij maar, een militaire basis is een structurele dreiging. We gaan binnenkort weer proberen de luchthaven te bezetten”. Op het vliegveld zelf is het volgens de patrouillerende politieagenten rustig. ,,Wij zouden zo’n NAVO-basis best leuk vinden”, fluistert een van hen. ,,Dan gebeurt er tenminste nog eens wat”.

Rusland krijgt publieke omroep

Het is een van zijn vele beloftes en afgelopen week loste scheidend president Dimitri Medvedev hem eindelijk in. Rusland krijgt vanaf volgend jaar een publieke omroep, en de vraag is vooral hoe groot de druk van het Kremlin zal zijn.

,,Hoeveel kost een demonstratie? Waarom krijgen alle deelnemers gratis koekjes? Wat doen medewerkers van de Amerikaanse ambassade op de protestbijeenkomsten, en hoe bereidt de oppositie de volgende provocatie voor? Allemaal vandaag in onze uitzending!” De mini-documentaire ‘Anatomie van het protest’ van het commerciële kanaal NTV was vorige maand voor een hoop Russen de druppel die de emmer deed overlopen. Honderden demonstranten belegerden de Moskouse televisietoren om ‘eerlijke televisie’ te eisen. Afgelopen week tekende uitgaand president Dimitri Medvedev een decreet waarin staat dat Rusland vanaf volgend jaar een gloednieuwe publieke omroep krijgt.

De grote vraag is of de zender daadwerkelijk onafhankelijk zal zijn. Het station zal worden geleid door een onafhankelijke raad van bestuur, waar volgens het decreet geen afgevaardigden, volksvertegenwoordigers of andere overheidsfiguren zitting in mogen hebben. Maar de directeur zal woorden aangewezen door de president. Tijdens een ontmoeting met de pers legde Medvedev uit dat het televisiekanaal een handreiking is naar de demonstranten die de afgelopen maanden de straat op zijn gegaan. ,,Dit gaat een belangrijk middel worden in de politiek”, legde hij uit. ,,Natuurlijk heeft de staat overal invloed op, maar die invloed mag in dit geval niet te groot zijn”.

Het Kremlin zal aanvankelijk inspringen het kanaal te financieren, maar op termijn moet minstens de helft van het budget uit donaties, reclame en kijk- en luistergeld komen. De meeste Russische televisiekanalen zijn direct of indirect in handen van de overheid. Commerciële televisiestations hebben meer speelruimte, maar moeten in de praktijk verantwoording afleggen aan het Kremlin. opgericht door het Ministerie van Defensie.

Volgens Anna Katsjkajeva, decaan aan de mediafaculteit van de Hogere School voor Economie in Moskou, gaat de oprichting van de publieke omroep nog knap lastig worden. ,,Ze moeten besluiten wie er wel op de zender mag, wie niet – wat ze wel mogen verslaan en wat niet. Er is een kans dat het een goed televisiekanaal zal worden, maar voorlopig ziet dat er niet zo uit”. Op de Russische radio plaatst Katsjkajeva bovendien vraagtekens bij de juridische status van het project. ,,In andere landen zit de publieke omroep verankerd in de wetgeving. Hier is slechts sprake van een decreet, en dat kan zomaar gewijzigd worden. De raad van bestuur zou gekozen moeten worden, maar ik weet zeker dat er ergens in het Kremlin al een lijst met kandidaten ligt”. De bekende televisiejournalist en oud-hoofdredacteur van NTV Evgeni Kiseljov gelooft niet in de intenties achter het kanaal. ,,Dit soort hervormingen zijn doekjes voor het bloeden”, legt hij aan internetpublicatie gazeta.ru uit. ,,Ze zijn er alleen maar voor gemaakt om de protestgolf van de afgelopen maanden te breken”. De eerste uitzending van de publieke omroep is op 1 januari 2013 en zal hoogstwaarschijnlijk beginnen met een nieuwjaarsboodschap van Vladimir Poetin.

Van luis in de pels tot Kremlinmedewerker

Anderhalf jaar geleden hield Julian Assange de wereld in zijn greep met de door WikiLeaks vrijgemaakte Amerikaanse ambtsberichten. Vanuit zijn huiskamer in Londen gaat dinsdag zijn politieke talkshow in premiere op het Kremlin-televisiekanaal Russia Today.

Meer dan een paar trailers en een half interview geeft Russia Today niet weg. ,,Ik ben Julian Assange”, vertelt de stem met het karakteristieke Australische accent. In een eclectische montage van beelden uit de Arabische wereld en van de ‘Occupy Wall-Street’-beweging legt Assange uit dat hij geheimen heeft onthult en is aangevallen door de macht. ,,Dat heeft ons niet gestopt. We gaan op een zoektocht naar revolutionaire ideeën die de wereld van morgen kan veranderen”. Aanstaande dinsdag gaat het programma op Russia Today in premiere. Assange belooft verschillende opiniemakers, dissidenten en ‘machtige mensen uit de hele wereld’ te gast te zullen hebben. Wie de eerste gast is blijft geheim. Hoofdredactrice Margarita Simonjan belooft Twitter dat het programma in zal slaan als een bom. ,,Het zal me niet verbazen wanneer hardliners na de eerste uitzending niet alleen Assange, maar ook ons zullen aanpakken”.

Die hardliners zitten in ieder geval niet in het Kremlin. Russia Today maakt deel uit van het staatspersbureau RIA-Novosti en wordt volledig gefinancierd door de Russische overheid. Kort na de lancering in 2005 bracht het Engelstalige televisiekanaal vooral goed nieuws uit Rusland, en was de opdracht duidelijk te laten zien hoe innovatief en dynamisch het land wel niet is. Sinds een paar jaar is het roer om en bericht het nieuwsstation kritisch vanuit de hele wereld. Van de rellen in Athene tot de Occupy-beweging in Amerika, het razendsnelle Russia Today is er altijd bij. Alleen over protesten in Rusland zelf wordt terughoudend bericht. Het televisiekanaal heeft de afgelopen jaren zichzelf opnieuw uitgevonden als ‘RT’, geeft ruim baan aan allerlei complottheorieën en agiteert in veel programma’s tegen het Westen, de NAVO en vooral Amerika. ,,We hebben een internationaal publiek van onbevooroordeelde kijkers, en we zijn trots op het platform dat we Julian geven”, legt Simonjan uit.

De eerste uitzending valt in de week dat Assange vijfhonderd dagen electronisch huisarrest heeft, en nog altijd in afwachting is van een vonnis dat hem eventueel kan uitzetten naar Zweden, waar hij gezocht wordt voor verkrachting en aanranding. Assange is bang dat Zweden hem uitlevert aan de Verenigde Staten. Volgens WikiLeaks zijn er met allerlei televisiekanalen licentie-overeenkomsten getekend. De premiere gaat naar RT, omdat de organisatie ontevreden is over de manier waarop de internationale massamedia te werk gaat. ,,Als je er goed naar kijkt zijn er maar twee echt onafhankelijke zenders in de wereld, Al-Jazeera en RT”, vertelt Assange. ,,Ik ben altijd maar de geïnterviewde geweest, nu draaien we de rollen om. Bovendien is het wel eens leuk voor iemand die zo lang onder huisarrest is om af en toe een gast over de vloer te krijgen”.

Gastland Azerbeidzjan moet zich bewijzen

Volgende maand is Azerbeidzjan gastheer bij het Eurovisie songfestival. Wat in het westen een gezellig avondje is, is voor de machthebbers in Bakoe bloedserieus. Het ambitieuze en steenrijke land aan Europa’s verste buitengrens trekt alles uit de kast om zich op de kaart te zetten.

P1070224

De harde wind aan de Kaspische zee doet het bouwstof in het centrum van de stad opwaaien, de Azerbeidzjanen lopen tandenknarsend over straat. Op iedere hoek van de stad worden gevels gerenoveerd, nieuwe straten aangelegd en gloednieuwe hotels gebouwd. Nog maar een paar jaar geleden waarschuwden buitenlandse ambassades voor de vervallen en onverlichte straten, inmiddels is het plaveisel van marmer, rijden er dag en nacht dweilwagens door de stad en lijkt Bakoe nog het meest op een vakantiepark.

,,Noem het maar de gordel van het geluk”, zegt Chadija Ismaïlova ,,Binnen de muren van de stad is het leven geweldig. Daarbuiten is het verschrikkelijk. De rijkdommen van dit land zijn weggelegd voor zo’n 10 tot 12 procent van de bevolking, de rest heeft niets”. Het seculiere moslimland, rijk geworden met enorme olie- en gasvoorraden, is aan een flinke opmars bezig en het Eurovisie Songfestival is de gelegenheid voor het land zich internationaal te profileren. Voor kritische noten over corruptie, machtsmisbruik en persvrijheid is geen ruimte.

De bekende onderzoeksjournaliste Ismaïlova heeft dat altijd geweten, maar kwam er vorige maand op een pijnlijke manier zelf achter toen de postbode een pakketje met naaktfoto’s bezorgde. ,,Ik kreeg wel vaker vriendelijke waarschuwingen van onvriendelijke mensen, maar dit soort chantage had ik niet verwacht. Met een geheime camera hebben ze opnames in mijn slaapkamer gemaakt. Ik hoopte altijd dat de overheid mijn professionaliteit zou respecteren, maar dit sloeg alles”. Een paar dagen later verschenen de beelden online. ,,Het punt is dat ik in het Engels publiceer”, legt Ismaïlova. ,,Ze geven er niet om wat je hier in lokale media publiceert, maar wanneer je internationaal de aandacht trekt worden ze heel zenuwachtig”. Ismaïlova verhuisde naar een ander appartement en sinds het incident laten vrienden en collega’s haar geen seconde alleen. Geheime opnames worden in het land vaak gebruikt om oppositieleiders en bekende figuren te chanteren. Zo vaak dat een Azerbeidzjaanse jongerenbeweging in de aanloop naar het Songfestival toeristen waarschuwt zich te onthouden van seks. ‘Verborgen camera’s zijn overal’, schrijft de organisatie. ‘Alle hotels en openbare gelegenheden zijn een risico. Wij raden toeristen aan heel voorzichtig te zijn’. Voor Ismaïlova is de charme van het Songfestival er wel af. ,,Het kost een vermogen. Dat geld moet ergens vandaan komen. Ik heb wel eens gezegd, je moet het maar zien als een feest in je achtertuin. Er komen ontzettend veel gasten, ze gebruiken al je zilvergoed, er ontstaat flinke ruzie en ze laten een enorme bende achter. En het ergste is, je bent niet eens uitgenodigd”.

P1070107

Geen boycott
Daar denkt de overheid heel anders over. De hele stad hangt vol met posters, banners en billboards die het Songfestival aanprijzen, en in alle delen van de stad zijn de bouwwerkzaamheden in volle gang. De boulevards langs de kust, het vliegveld en de parken in de stad worden nog een keer opgeknapt. Maar bij het Vlaggenplein, de plaats waar het Songfestival zelf gehouden moet worden, is het werk nog lang niet klaar. Dag en nacht wordt aan de bouw van de ‘Crystal Hall‘ gewerkt. Vrachtwagens, bulldozers en walsen rijden af en aan. Het gebouw zelf staat er, maar de toegangswegen, de parken en infrastructuur is nog lang niet af. Over het vlechtwerk, de grote bergen zand en tussen de sloopkranen door kijkt Zohrab Ismaïlov vol verbazing naar de vorderingen. Hij wijst de plekken aan waar een paar weken geleden nog woonflats stonden. ,,Alleen de zaal zelf kost volgens mijn berekening al 218 miljoen euro. Als je er de andere kosten bij optrekt heeft de overheid ruim een half miljard uitgegeven voor de bouw van dit geheel”. Ismaïlov treed op als advocaat voor de families die de afgelopen maanden hebben moeten wijken voor het Songfestival. ,,Volgens de wet krijg je een jaar van de voren te horen dat je moet verhuizen”, legt hij uit. ,,Bij ons kan dat een kwestie van dagen zijn. Dit was een van de mooiste woonwijken van de stad, hier woonde vroeger een gelukkige middenklasse. Ze hebben nu een vergoeding gekregen waarmee ze amper een flatje in een buitenwijk kunnen betalen”. Namens de 218 families heeft hij 19 rechtzaken aangespannen. ,,Op rechtvaardigheid hoef je hier niet te rekenen, maar uiteindelijk komen dit soort zaken bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Staatsburg te liggen, en dan zal de overheid wel reageren”. Ismaïlov is, net als veel mensenrechtenactivisten in het land, gelukkig met de aandacht die het Songfestival genereert. ,,Dit is maar een voorbeeld, al jaren worden mensen in de hele stad ten onrechte hun huizen uitgezet. Nu zal de overheid wat flexibeler zijn, maar wanneer het Eurovisie-feest voorbij is zullen de duimschroeven weer worden aangedraaid”.

P1070160

Verschillende organisaties en mensenrechtenactivisten roepen dan ook op tot een boycott. Aartsrivaal Armenië stuurt geen delegatie, en ook IJsland overwoog dit jaar niet af te reizen naar Bakoe vanwege de ‘extreme maatregelen’ die de Azerbeidzjaanse overheid neemt om het feest tot een succes te maken. ,,Juist niet”, legt Europarlementarier Gerban-Jan Gebrandy (D66) uit. Hij bezocht Bakoe vorige week, en ziet juist kansen tot een dialoog. ,,Het Songfestival brengt veel internationale media-aandacht met zich mee. Met de politieke druk die daaruit voortvloeit helpen we Azerbeidzjan juist vooruit. Alijev werd kwaad toen ik persoonlijk informeerde naar de mensenrechtenschendingen, toch moet je dat blijven doen. Het land is heel zelfverzekerd, en het is belangrijk dat wij daar kritische kanttekeningen bij blijven plaatsen”.

Cultuurshock
De kleine wijnbar ‘Room‘ in een zijstraat van het centrum is een van de weinige plekken waar Azerbeidzjanen begrijpen dat het Songfestival in de rest van Europa een roze tintje heeft. ,,Hier komen klanten met allerlei seksuele voorkeuren. Het is een soort vrijplaats”, legt uitbaatster Eilnira Rasoelova uit. ,,Seksualiteit is een van de grootste taboe’s in dit land”. De 31-jarige Jaleila, een van de weinige openlijke lesbienne’s in Bakoe, legt uit hoe dat zit. ,,We zijn een land met sterke tradities. Seks voor het huwelijk wordt als verwerpelijk gezien, en veel ongetrouwde meisjes mogen van hun ouders niet eens hun wenkbrauwen bijwerken. Het zal niet zo zijn dat Europese homo’s hier in elkaar geslagen worden, maar Bakoe zal wel een behoorlijke cultuurshock te verwerken krijgen. De mentaliteitsverandering gaat hier veel langzamer dan al dat bouwwerk”.

Ook de democratisering van het land loopt achter. Demonstraties worden hard neergeslagen, en het afgelopen jaar zijn er tientallen activisten opgepakt en veroordeeld. Na de omwentelingen in de Arabische wereld maakt het regime zich ernstige zorgen. ,,Je ziet nu een grote campagne tegen sociale media”, legt de 28-jarige Rasoel Jafarov uit. Hij is de afgelopen jaren al vier keer opgepakt geweest en voert campagne voor de vrijlating van andere politiek gevangenen. ,,Er is geen censuur op internet, maar met reclamespotjes en documentaires probeert de overheid te laten zien dat sociale media slecht is voor de jeugd. Ze maken hun huiswerk niet meer, en vooral Facebook zou zorgen voor een rem op de emotionele en psychologische ontwikkeling van een kind. Onzin natuurlijk, maar het laat zien hoe bang ze zijn”. In de aanloop naar het Songfestival wil hij een alternatief festival organiseren, een reeks concerten waarbij vrijheid en mensenrechten centraal staan. ,,Een paar jaar geleden kon je niet eens een persconferentie organiseren. Nu is er een reële kans dat dit festival lukt. De overheid probeert de boodschap uit te dragen dat Azerbeidzjan een vrij en democratisch land is. Laat ze dat maar eens bewijzen”.

P1070208

P1070212