Hoe de Sandrabus verdween uit Tbilisi

Het is een van de eerste herinneringen uit mijn jeugd, de dag dat ik zelf met de bus naar school mocht. De gele FRAM-bus die in de vroege morgen aan de horizon opdoemde, de eindeloze rit langs de boerderijen, de windmolens en de dijk aan het Wad, het staat me allemaal nog haarscherp bij. De hypnotiserende diesellucht, de leren banken waar de oudere jongens hun namen in kerfden, de rit van Holwerd naar Dokkum leek een reis naar de andere kant van de wereld.

Ruim 3000 kilometer verderop en zeker twintig jaar later duikt mijn lijn 54 weer op. Sandra Roelofs, de Nederlandse vrouw van de Georgische president Michail Saakasjvili, heeft de afgelopen tien jaar een flink recyclingsprogramma op poten gezet. Veegwagentjes van de gemeente Den Haag houden de straten van Tbilisi schoon, Radio Muza draait de soms haperende CD’s van Radio 6 in de Georgische ether en de streekbussen uit heel Nederland, in de volksmond ‘Sandrabussen’, vervoeren jaarlijks miljoenen forenzen.

Behalve westerse bussen haalde Saakasjvili experts, politici en adviseurs uit Europa en de Verenigde Staten naar de hoofdstad. Sinds zijn aantreden in 2003 is Georgië onherkenbaar veranderd. De corruptie, wetteloosheid en economie zijn grondig aangepakt. Wie tien jaar geleden een politieagent tegen het lijf liep moest de portemonnee trekken. Nu groeten de agenten vriendelijk, schrijven ze alleen digitale bonnen uit en krijgen toeristen Engelstalige plattegronden aangereikt. Het land is een van de meest gunstige bestemmingen voor investeerders geworden, en de eens zo wilde Georgische chauffeurs dragen tegenwoordig allemaal een gordel, wachten netjes voor een rood stoplicht en houden zich zelfs aan de maximumsnelheid.

Toch is er de laatste jaren steeds meer protest. Saakasjvili geeft de oppositie geen schijn van kans, privatiseert de grote staatsbedrijven voor een schijntje en sommige hervormingen gaan de Georgiërs veel te ver. ‘Hij moet eens ophouden van Georgië een soort Europa te willen maken’, zegt mijn vriend Levan steeds vaker. ‘Soms heb ik het idee dat hij denkt dat zijn kiezers in Brussel of in Washington wonen. Maar wij zijn gewoon hier’.

Hoewel iedereen blij is met de glimmende boulevards, de opgeknapte Orthodoxe kerken en de gloednieuwe kabelbaan in het centrum van Tbilisi is er nog altijd geen werk te vinden. Met zowel de parlements- als de presidentsverkiezingen voor de deur staat het land politiek gezien op scherp. De Sandrabussen zijn alweer verdwenen. ‘Om eerlijk te zijn, ze gingen de hele tijd stuk’, legt een woordvoerster van het Georgische vervoersbedrijf uit. ‘We hebben ze ingeruild voor kleinere Oekraïense en Turkse bussen. Die doen het tenminste’. Even is het stil aan de andere kant van de lijn. ‘Weet u wat het is, niet alles wat uit het Westen komt is per definitie goed. Daar zijn we hier inmiddels wel achter’.

‘Russische Madoff’ gaat opnieuw in de fout

De Russische meesterfraudeur Sergej Mavrodi slaagt er opnieuw in miljoenen Russen te betrekken in een enorm piramidespel. De autoriteiten staan machteloos.

In een verstrooide videoboodschap van bijna twintig minuten bracht Sergej Mavrodi vorige week het slechte nieuws. ‘We moeten eerlijk naar de situatie kijken. We kunnen MMM-2011 niet meer voortzetten. Het is duidelijk dat er niet genoeg geld is om de hele piramide uit te betalen.’ Nadat er begin deze maand een politieonderzoek was geopend naar de handelwijze van Mavrodi, begon het zijn slachtoffers te dagen dat ze waren opgelicht. Mavrodi leunde in zijn YouTubevideo achterover. ‘We doen wat we kunnen’, legde hij uit. ‘Maar alleen met een nieuw piramideschema kunnen we de huidige deelnemers uitbetalen.’

Met zijn warrige voorkomen, grote bril en ongekamde haar is Sergej Mavrodi voor veel Russen het symbool van de vroege jaren negentig. Terwijl het land de eerste stappen in het kapitalisme zette, wist de wiskundige Mavrodi miljoenen Russen met het piramidespel MMM te verleiden.

Het bedrijf gaf eigen aandelen uit, liet Moskovieten gratis met de metro rijden en beloofde een jaarlijkse rente van 1000%. de piramide stortte in 1994 in. Tientallen Russen pleegden zelfmoord, naar schatting ging tussen de $ 8 mrd en € 10 mrd in rook op. Mavrodi zelf ontliep strafvervolging door zich in het parlement te laten kiezen, maar zat uiteindelijk tussen 2003 en 2007 wegens fraude en belastingontduiking in de gevangenis.

Vorig jaar verscheen plots MMM-2011, hetzelfde piramidespel in een nieuw jasje: alle transacties lopen via internet en via sociale media worden slachtoffers gevonden. Het enige verschil is de waarschuwing: ‘Piramidespelen zijn slecht voor uw financiële gezondheid.’ Maar de grafieken op de sites beloven iets anders. Na een paar maanden koop je een iPad, na een halfjaar een nieuwe BMW, na negen maanden een groot huis en binnen een jaar een privévliegtuig. Juridisch is er weinig tegen te ondernemen. MMM-2011 is een los collectief van speculanten.

Volgens Mavrodi doen er op dit moment 35 miljoen mensen in allerlei delen van de voormalige Sovjet- Unie mee, een cijfer dat analisten betwijfelen. Het bedrijf staat nergens geregistreerd, heeft geen kantoor en werkt op basis van onlinetransacties. ‘Burgers in dit land mogen met hun geld doen wat ze willen’, zegt Roman Tabatsjkov, Mavrodi’s advocaat, tegen een Russisch persbureau. ‘Ze mogen het verbranden, ze mogen er papieren vliegtuigjes van vouwen.’

Jaroslav Milnikov opende een eigen MMM-kantoor in een Moskouse buitenwijk. ‘Alles werkt via internet, maar soms is het handiger mensen in levenden lijve te zien.’ Ondanks het lopende politieonderzoek en de berichten in de media draait het systeem nog op volle toeren. ‘Er zijn veel mensen die zich zorgen maken’, legt Milnikov uit. ‘Maar alles werkt als voorheen, ik verdien er zelf redelijk aan.’ Op internetfora zijn duizenden berichten te vinden van Russen die zijn opgelicht. Mavrodi zelf is ondergedoken, maar de aanmeldingen blijven komen. ‘Je maakt zelf een keuze’, legt Milnikov uit. ‘Als je slim bent, kun je eraan verdienen. Als je niet zo slim bent, ja, dan raak je een hoop geld kwijt.’

FD-20120626-01017002

Column standplaats – Garry de onbereikbare

Een paar jaar geleden was Garry Kasparov de gangmaker van het protest tegen Poetin. Inmiddels is hij als oppositieleider zo goed als vergeten. En dat heeft hij dat aan zichzelf te danken.

Als de afgelopen maanden van protest iets voor elkaar hebben gekregen, dan is het wel het feit dat de oppositie opener, toegankelijker en vooral eerlijker is geworden. Politiek was in Rusland een vies begrip, en de oppositie was eigenlijk geen haar beter. De nationalist Zjirinovski laat zich in een Maybach naar zijn ‘volkse’ partijbureau rijden, de liberaal Javlinski zet geen stap buiten de deur zonder zijn bodyguards en al mag Garry Kasparov af en toe een simpele pet op doen, hij woont een flink deel van zijn tijd in New-York.

Dat is nu wel anders. Ilja Jasjin, de kleingebouwde leider van Solidarnost, zit een aantal keer per week in het journalistencafé, waar hij – net als alle anderen – lang moet wachten voor ‘ie een drankje krijgt. Hij vraag vriendelijk of ‘ie een stoel mag gebruiken en voegt je steevast toe als vriend op Facebook.

Toen de politie vorige week het appartement van Aleksej Navalny overhoop haalde heeft de hele wereld kunnen de oppositieleider woont. Net als iedereen. Hij heeft een simpel appartement in een lelijke Moskouse buitenwijk. De helft van zijn meubilair komt uit IKEA. Met Anna Vedoeta, zijn jonge en bloedmooie perssecretaresse, stond ik vorige week nog tot diep in de morgen te dansen.

Zelfs Edoeard Limonov, de 69-jarige bolsjewiek die er een privé-leger op nahoudt, is makkelijk te benaderen. Zijn kaalgeschoren bodyguards kijken argwanend over je schouder, maar hij stemt bijna altijd in voor een interview. ‘Woensdag’, zegt hij dan. ‘Wij komen je ophalen’. In de loop van de dag bellen zijn bodyguards aan, zit je lang geblinddoekt achterin een een busje en staat de koffie bij de opgejaagde oppositieleider voor je klaar.

Het hoogtepunt is Sergej Oedaltsov, leider van het Linkse Front. Hoewel er geruchten gaan dat hij wel eens het leiderschap van de Communistische Partij zou kunnen overnemen, en daarmee op papier de belangrijkste oppositiepoliticus in het land gaat worden, praat hij dag en nacht met de pers. Er zijn collega’s die hem gesproken hebben terwijl hij op de operatietafel lag. Ik sprak Oedalstov voor het laatst een paar maanden geleden, net terwijl hij door een peloton oproeragenten werd afgevoerd. ‘Bel me maar op mijn mobiel!’ schreeuwde Oedaltsov, waarna hij – voor iedereen die het wilde hebben – zijn telefoonnummer door een megafoon schreeuwde.

Terug naar onze schaakheld. Na maanden zeuren, zemelen, mailen en bellen komt er eigenlijk een reactie van zijn perswoordvoerdster. ‘Kasparov is momenteel niet in Rusland en blijf voorlopig nog wel even weg’, is het oordeel. Zelfs een telefoongesprek, een interview per e-mail of even Skypen met de grootmeester zit er niet in. ‘Garry is nogal druk’, schrijft ze. Je vraagt je af waarmee.

De monsterkrabben van Stalin

De grootste krab ter wereld uit de Stille Oceaan zo’n 10.000 kilometer verderop introduceren in de Barentszzee, het was een van de vele natte dromen van Sovjetwetenschappers. Na mislukte experimenten in de jaren ’30 is de koningskrab nu bezig aan een enorme opmars. Tot geluk van vissers, en zelfs milieuactivisten. Tachtig jaar later is de Sovjetdroom alsnog werkelijkheid geworden.

Chef-kok Dimitri Baranov van het gerenommeerde restaurant Gorki aan de drukke Tverskaja-Jamskajastraat glundert vol bewondering naar zijn koningskrabben. De grote grijze diepzeedieren in een aquarium voor het raam van het restaurant zijn een attractie, Moskovieten fotograferen de krabben waarbij zelfs flinke kreeften in het niet vallen. ,,Net weer terug in het seizoen, het is een echte Russische delicatesse”, vertelt Baranov. Hij legt uit dat de krab levend gekookt dient te worden, en dat zijn keuken gemiddeld zo’n twee krabben per maand verkoopt. ,,Ik bereid alleen hele krabben, het heeft geen zin delen er van in de koelkast te leggen. Je moet een koningskrab vers uit de pan op je bord krijgen”. Er zit een flink prijskaartje aan. In het restaurant staat 100 gram koningskrab voor 1900 roebel op de kaart. Een beetje krab weegt zo’n twee kilo, waarmee het gerecht maar liefst duizend euro kost. ,,Maar dan heb je ook wat”, glundert Baranov.

De laatste jaren komen de meeste koningskrabben niet meer uit Kamtsjatka in het verre Russische Oosten, maar worden ze gevangen in de buurt van Moermansk. Al in de jaren ’30 werd de delicatesse uit de Stille Zuidzee in de Barentszzee uitgezet. Na allerlei mislukte pogingen lieten de Sovjetautoriteiten in de jaren ’60 zo’n 3000 volwassen exemplaren, en 10.000 jongere krabben in het noorden van het land te water. De resultaten waren geen succes voor de Sovjets, de krabbenpopulatie groeide gestaag, maar trok vooral richting Noorse wateren. Pas de afgelopen tien, vijftien jaar is de krab echt in opmars. Volgens een schatting uit 2006 zijn er tenminste 100 miljoen koningskrabben in de regio te vinden. Uit een uitgebreid onderzoek in The Moscow Times van afgelopen maand blijkt dat het Russische Ministerie van Visserij tot op heden allerlei onduidelijke regels hanteert. Quota’s voor de krabbenvangst worden geveild, maar de netten mogen maar in een beperkt gebied worden uitgegooid. Volgens vissers werken de regels de illegale vangst in de hand en is er corruptie in het spel. Noorwegen daarentegen profiteert flink van de nieuwkomer in de netten.

Milieuactivsten leggen uit de krantenberichten die spreken van een ‘krabbeninvasie’ overtrokken zijn. Alleen de volwassen krabben vormen een mogelijke bedreiging op de biodiversiteit, en juist die volwassen beesten eindigen op het bord. In Finnmark, een van de noordelijkste punten van Noorwegen, bieden toeroperators het hele jaar door krabsafari’s aan waarbij iedereen die wil Stalin’s monsterkrab zelf kan klaarmaken en verorberen. Warme kleren meenemen en oppassen geblazen, schrijft het Noorse toeristenbureau. ‘De scharen van de krab zijn sterk genoeg om een volwassen man een vinger af te knippen’.

Russische centrale bank steunt met kapitaalinjecties zwakkere roebel

FD-20120607-01007004_2De Russische centrale bank heeft de afgelopen dagen flink moeten ingrijpen om een verdere val van de roebel te voorkomen. Sinds maandag injecteert het instituut dagelijks $ 200 mln in de Russische economie, zo maakte de president van de Russische centrale bank, Sergej Ignatjev, gisteren bekend tijdens een briefing.

Tegenover een valutamand van euro’s en dollars daalde de roebel de afgelopen weken met 12%, het dieptepunt sinds januari 2009. door de interventie van de centrale bank krabbelt de roebel weer omhoog, maar met een relatief lage olieprijs en zorgen over de toekomst van Europa vrezen veel analisten dat het herstel naar de oude wisselkoersverhoudingen nog lang kan duren.

‘De belangrijkste of misschien zelfs de enige reden is de escalatie van de crisis in Europa’, liet Ignatjev, woensdag tijdens een briefing weten. Rusland vreest dat de crisis in Europa leidt tot een afname in de vraag naar Russisch olie en gas, de motor waar de roebel en de economie van Rusland op draaien.

Toch is er meer aan de hand. Zo neemt de kapitaalvlucht uit Rusland steeds grotere vormen aan. De afgelopen maand werd er $ 5,8 mrd buiten de landsgrenzen gestald. Dat was nog een meevaller ten opzichte van april toen $ 7,3 mln. Over de eerste vijf maanden van dit jaar gaat het om een totaal van $ 46,5 mrd. Toch zijn er tekenen dat de kapitaaluitstroom aan het afzwakken is. Maar de instroom van investeerders, waarop na de verkiezingen van maart werd gehoopt, blijft uit. de slechte roebelkoers heeft gevolgen voor de inflatie. de prijzen voor import stijgen, maar de centrale bank houdt toch vast aan een inflatieprognose van 5% tot 6% komt, een historisch laag cijfer.

Een hogere inflatie, een stijging van de kosten en slechte wisselkoersen is het worstcasescenario voor Vladimir Poetin. Financiële stabiliteit en een doorzettende economische groei is het politieke bestaansrecht van zijn derde termijn als president. Omdat de overheidsuitgaven in 2012 zijn ingecalculeerd met een olieprijs van $ 115 per vat zit het Kremlin in het nauw. de Russische overheid liet de sociale uitgaven in de aanloop naar de verkiezingen flink stijgen, en moet de komende tijd een deel van die maatregelen herzien. Maar financiële onrust wakkert het protest tegen de Russische leider alleen maar aan. de Komsomolskaja Pravda, de grootste krant van het land, stelt de Russische burgers dan ook gerust.

‘Er is geen reden tot paniek’, legt Alexej Mamontov van de Moskouse Internationale Valuta Associatie aan de krant uit. ‘Je zou zelfs kunnen zeggen dat de roebel redelijk stabiel is. Niemand raakt opgewonden van wisselkoersen die 10 tot 15% schuiven in landen die volop in ontwikkeling zijn. Ik denk dat de trend hooguit twee weken duurt, en dan weer terugkeert.’

Het gaat een belangrijke stresstest worden voor Anton Siloeanov, de Russische minister van financiën. Siloeanov nam vorig jaar het stokje over van Aleksej Koedrin, de Kremlinveteraan die na tien jaar trouwe dienst ruzie kreeg met toenmalig president dmitri Medvedev. Siloeanov beloofde in een interview met een Russisch radiostation dat de centrale bank geen grote koersschommelingen zal tolereren.

Veel Russen die op het punt staan in de vakantieperiode naar het buitenland te reizen, komen voor een onaangename verrassing te staan. de vakantie valt door de ongunstige wisselkoers een stuk duurder uit. Volgens het Russische dagblad Vedemosti zijn de prijzen voor buitenlandse reizen bij sommige reisbureaus met zo’n 20% gestegen.

Toch is de huidige financiële situatie nauwelijks onderwerp van gesprek. Er is geen paniek, en anders dan bij eerdere crisis staan er geen rijen bij wisselkantoren. ‘Wat we nu zien, is iets anders. de roebel zakte veel sneller dan voorheen. dit kwam als donderslag bij heldere hemel, nu is het voor de meeste mensen een kwestie van afwachten’, legt analist Andrej Koezentsov van Citi in Moskou uit. ‘de roebel sterkt weer aan wanneer de olieprijs toeneemt. Ik denk dat we nu een min of meer rechtvaardige koers zien.’

Kapitaalvlucht Omvang neemt af
Russen sluizen hun geld in hoog tempo door naar het buitenland. In 2011 bedroeg de kapitaalvlucht $ 80 mrd. Tot juni staat de teller op $ 46,5 mrd. Toch neemt de omvang wat af, blijkt uit cijfers van de centrale bank. In januari stroomde $ 15,2 mrd het land uit. In februari $ 6,9 mrd, in maart $ 11,3 mrd, in april $ 7,3 mrd en in mei $5,8 mrd.

Wetgeving voor de protestgeneratie

Het is het meest controversiële wetsvoorstel in jaren. Na weken van straatprotesten keurde de Doema, het Russische parlement, vandaag een wet goed die de protestbeweging in de vingers moet snijden. Spontane protesten, burgerlijke ongehoorzaamheid en het verstoren van de openbare orde kan binnenkort in de tienduizenden euro’s lopen.

Het Kremlin moest reageren. Na weken van straatprotesten kondigde president Vladimir Poetin eind vorige maand aan dat burgers in bescherming genomen moesten worden. ‘De samenleving en de overheid hebben het recht zich te beschermen tegen wanorde’, liet hij weten tijdens een bijeenkomst van Verenigd Rusland, de machtspartij waar premier Dimitri Medvedev inmiddels aan het hoofd staat. Op de vooravond van de inauguratie van Poetin braken er heftige rellen uit tijdens een demonstratie. Honderden demonstranten werden opgepakt, enkele oproeragenten raakten gewond. Sindsdien is het onrustig in Moskou. Wekenlang speelden de demonstranten een kat- en muisspel met de politie. Activisten bivakkeerden in parken en op pleinen, boze burgers liepen in verschillende protestmarsen door het centrum.

De demonstraties zijn voor de Moskouse politie een juridisch mijnenveld. Omdat het dragen van een wit protestlintje of een wandeling door de stad niet verboden is worden de meeste demonstranten gelijk weer vrijgelaten. In sommige gevallen joeg de oproerpolitie de demonstranten een straat over, om vervolgens een flink aantal op te pakken wegens ‘ongeoorloofd oversteken’. De boete voor deelname aan een ongeoorloofd protest ligt meestal op 1000 roebel (zo’n 25 euro), iets wat de arrestanten cash afrekenen. Verenigd Rusland stelde daarom een wetsvoorstel op waarbij de maximumboete voor de deelname aan een ongeoorloofde protestdemonstratie naar een miljoen roebel (ruim 24.000 euro) wordt verhoogd. Na protest werd de maximale strafmaat aangepast tot 300.000 roebel, zo’n 7250 euro. Het wetsvoorstel ging niet zonder slag of stoot door de Doema. Bij de ingang van het Russische parlement werden 70 mensen opgepakt, enkele parlementsleden hielden een stiptheidsactie en voegden honderden amendementen toe, waardoor de doorvoering vertraging oploopt. Na ratificatie van de Doema moet de wet worden ondertekend door president Poetin. Het Kremlin maakt haast, de nieuwe regels moeten in de wet verankerd zitten voor het volgende grote protest op 12 juni.

De miljardair Michail Prochorov, die bij de presidentsverkiezingen eerder dit jaar op de derde plaats kwam, kondigde deze week aan een nieuwe burgerpartij te beginnen. Hij ziet de organisatie als politiek platform, en hoewel er niemand lid van kan worden, zal Prochorov de beweging leiden. De flamboyante oligarch houdt zich koest en distantieert zich van al te felle kritiek tegen Poetin. Hij kondigde aan niet aan protesten deel te zullen nemen. Volgens Maria Baronova, een jonge biochemist die de afgelopen maanden talloze keren werd opgepakt en tegenwoordig een politieke beweging leidt, zal de nieuwe wet het tegenovergestelde effect hebben. ,,We zullen juist de straat op gaan om hier tegen te protesteren. In dit land zijn wetten flexibel, de overheid past alles selectief toe. Als ze me daadwerkelijk veroordelen met zo’n torenhoge boete, dan gaan we met z’n allen geld inzamelen”.