Zo’n negen maanden geleden was ik voor BRIGHT in Finland te gast bij Rovio, de makers van Angry Birds. Toen al verdiende het bedrijf alleen aan de Google Ads in hun gratis Android-versie meer dan een miljoen euro per maand. ‘Ik denk dat de marketing op termijn zelfs de digitale tak zal inhalen’, zeiden ze in Espoo. De strategie was het succes van de game in de echte wereld toe te passen. Ik twijfelde daar toen aan, maar hot damn, wat hebben ze gelijk gekregen. Heel Azie ligt stampvol met Angry Birds ballonnen, slippers, rugtassen, pennen, iPhone-houders, speakers, draagtasjes, paraplu’s, spelletjes, boeken, schriftjes, DVD’s, USB-sticks… Mijn reportage uit BRIGHT [PDF].

Met bijnamen als ‘de poppenspeler’ en meesterideoloog is Vladislav Soerkov een van de belangrijkste politici in Rusland. Maar na weken van protest moet de architect van het Poetin-systeem het veld ruimen, al zal er weinig veranderen.

‘Bent u van NTV? Dat is propaganda uit de koker van Soerkov!’ Toen een cameraploeg van het federale televisiekanaal NTV een maand geleden een bliksembezoek bracht aan het kantoor van Golos, een organisatie die overtredingen van de kieswet in kaart brengt, kregen ze een koekje van eigen deeg. Ruim zes minuten lang blijft een Golos-medewerker het als een mantra herhalen. ‘U staat in dienst van Soerkov, NTV is propaganda van Soerkov’. Hij wordt zelden bij naam genoemd, en toch was Vladislav Soerkov als onderhoofd van de presidentiële administratie een van de belangrijkste politici in het land. Nadat de NTV-opnames op YouTube verschenen nam het een vlucht. Societyfiguren, journalisten en acteurs grappen al weken dat ze niet voor Soerkov werken, oppositiepolitici roepen luid om zijn aftreden. Bij de demonstraties de afgelopen weken waren tientallen jongeren te zien met borden als ‘Je bent zelf propaganda van Soerkov!’ De druk werd zo groot dat president Medvedev hem dinsdagavond een andere functie gaf. Als vice-premier moet hij de innovatie en modernisering overzien en zal hij zich niet langer bezighouden met binnenlandse politiek.

Volgens de meeste analisten is de 47-jarige ideoloog Soerkov na Vladimir Poetin de belangrijkste figuur in de Russische politiek. Hij is de spindokter achter de verkiezingscampagnes van Poetin, schetste het assertieve buitenlandse beleid en wordt vaak gezien als de curator van Nasji, de pro-Kremlin jeugdbeweging. Hij was ruim een decennium lang verantwoordelijk voor ‘personeelszaken’, het benoemen en ontslaan van politici en regionale leiders. De keiharde onderhandelaar publiceert onder een pseudoniem cynische romans en schrijft teksten voor Agatha Christie, een Russische rockband geliefd onder pubers. In zijn werkkamer in het Kremlin hangen tussen de foto’s van Poetin en Medvedev ook ingelijste portretten van Barack Obama, Che Guevara en de Amerikaanse rapper 2Pac.

Tegenover persbureau Interfax liet Soerkov weten toe te zijn aan een nieuwe uitdaging. Zijn herbenoeming lijkt een gebaar tegenover de demonstranten die in Moskou al weken lang op de been zijn. In een interview met de Russische krant Izvestia liet Soerkov vorige week weten zelfs met ze te sympathiseren. ‘Het zijn de beste mensen in onze samenleving. Ze moeten gehoord worden’. Maar in zijn plaats komt Vjatsjeslav Volodin, een wissel waarmee volgens waarnemers Poetin op dit moment ‘al zijn mensen’ op de juiste plaats heeft zitten. Michail Prochorov, de miljardair met presidentiële ambitie die afgelopen september om het ontslag van Soerkov riep, ziet geen wezenlijk verschil. Middels zijn woordvoerder vertelt hij dat de herbenoeming niets meer is dan het heen en weer schuiven van het ene naar het andere kantoor. ‘Met dit soort verschuivingen zal er voorlopig niets veranderen’.

Het blonde meisje stond eenzaam tussen de boze mannen. Ze aarzelde, keek nerveus op haar telefoon en liep toch het podium op.

Foto:  AFP

‘Ik ben Ksenia Sobtsjak’, zei ze. De Sacharov-prospekt stond vol met demonstranten. Nog nooit sinds de val van de Sovjet-Unie waren er zoveel mensen op de been. Ze aarzelde geen seconde. ‘Ik ben Ksenia Sobtsjak en ik heb iets te verliezen’.

Dat heeft ze zeker. Ksenia Sobtsjak is in feite de Russische Paris Hilton, al is ze een stuk slimmer. Net als de Hilton-erfgename komt de Russische TV-presentatrice van een goede familie. Haar vader was Anatoli Sobtsjak, de eerste burgemeester van Sint-Petersburg, en vooral de man die de kleine corrupte ambtenaar Vladimir Poetin een carriere gaf.

Huilen

Poetin smokkelde zijn leermeester het land uit toen die bij het Kremlin uit de gratie viel. Een paar jaar later overleed hij, Poetin huilde op zijn begrafenis. Laat ik dat herhalen. Poetin huilde op zijn begrafenis.

Ksenia presenteerde later de ranzige Russische versie van Big Brother, knalde Porsches aan flarden en was een duurbetaalde gast in decadente nachtclubs. Ze was covergirl van het Kremlin, het mooie blonde gezicht van het extravagante nieuwe Rusland.

Tot vorige week. Bijna niemand hoorde het, maar op het podium tussen de boze mannen riep de kleine Sobtsjak om nieuwe verkiezingen en nieuwe oppositieleiders. Een paar dagen later was ze te gast op de redactie van een TV-programma. In amper een maand tijd is ze van een giechelende show-girl een activiste geworden. Ze heeft genoeg van de leegte en rekent af nu met de politieke vriend van haar vader.

Westerse pers

‘Poetin is geen slecht mens’, zei ze. ‘Hij is op dit moment gewoon een slecht politicus’. We konden rustig praten in de coulissen. ‘Weet je wat het probleem is? Iedereen probeert de nieuwe Poetin te vinden. Maar ze moeten het systeem veranderen, we hebben een systeem nodig waarin geen Poetin bestaat’.

Ze is een van de weinigen die Poetin goed kent en hem durft te beoordelen. ‘Er is geen weg meer terug’, legt ze uit. ‘Iedereen weet al dat ik aan de kant van de demonstranten sta. De Westerse pers zal wel schrijven dat het een teken aan de wand is dat zelfs een societymeisje als ik ben overgelopen. Dan kan het vast niet meer lang duren’.

Bij deze.

Opnieuw verzamelde de oppositie een grote mensenmassa in het centrum van Moskou. De beweging is inmiddels zo groot dat het Kremlin ze niet langer kan negeren.

Zaterdag gaat tienduizenden Russen weer de straat op, al weet niemand wat ze precies willen. De oppositie is tot op het bot verdeeld, maar probeert de woede te kanaliseren.

,,Heeft u al een wit lintje? Welk deel van Moskou woont u? Neem dan een stapel stickers en een poster mee!” Bij de grote zaal van het populaire Moskouse theatercafé Masterskaja heeft de beveiliging plaatsgemaakt voor een groep jonge activisten. Ze delen witte lintjes uit, zamelen geld in om nieuwe posters te laten drukken en houden op lijsten bij wie welke vreemde talen spreekt. Het is één grote chaos. Tussen de drumstellen op het podium proberen Sergej Porchomenko en Masja Gessen, twee bekende Russische journalisten, de vrijwilligers van de beweging te coördineren. Iedereen die iets wil zeggen moet het op een A4′tje schrijven, goede suggesties worden op een schoolbord overgenomen. Iedereen schreeuwt dwars door elkaar heen. ‘We moeten de sprekers van zaterdag gaan trainen!’ De Geheime Dienst leest al onze berichten op Facebook! We moeten zorgen dat CNN de demonstratie goed kan filmen!’ Bij Porchomenko zakt de moed in de schoenen. ,,Als we niet eens een paar simpele doelstellingen kunnen formuleren, hoe kunnen we dat ooit dit land veranderen?”

Zaterdag gaan tienduizenden Russen opnieuw de straat op. Ze zijn nog steeds boos over de gefalsificeerde verkiezingsuitslag eerder deze maand. Het Kremlin probeert de demonstranten met politieke hervormingen tegemoet te treden, al lijkt dat niet te werken. De onvrede is groter dan ooit, en de verschillende bewegingen zijn het over één ding eens; Rusland moet verder zonder Poetin. De oppositie is tot op het bot verdeeld, maar probeert met ronde-tafelgesprekken premature plannen te maken. De sensatiesite lifenews.ru gooide olie op het vuur door ruim acht uur aan ziedende telefoongesprekken van oppositieleider Boris Nemtsov te publiceren. Behalve Nemtsov en de razendpopulaire activist Aleksej Navalny is de verwachting dat ook oud Sovjet-president Michail Gorbatsjov zaterdag de menigte toe zal spreken.

In een andere zaal van Masterskaja zit Roestem Davidov, een vriendelijke dertiger. Hij heeft de laatste weken een dubbelleven. Overdag draagt hij maatpakken en is hij uitvoerend producent bij een goed bekeken show op de staatstelevisie. ’s Avonds is hij activist. ,,Het is een smerig programma”, legt hij uit. ,,Wij plegen karaktermoord op verschillende oppositiefiguren. Maar ’s avonds ben ik iemand anders. Ik werk tot diep in de nacht op Facebook”. Hij probeert regionale protesten de coördineren, laat posters van Vaclav Havel drukken en zorgt er voor dat activisten uit Sint-Petersburg na afloop van de protesten in Moskou een plek om te slapen hebben. ,,Niemand weet hoe dit afloopt”, legt hij uit. ,,En eigenlijk gaat het daar ook niet om. Er heeft een mentaliteitsverandering plaatsgevonden. Als dit doorzet is het voor de zittende macht afgelopen. Dit is het begin van het einde”.

De geruchten worden steeds hardnekkiger; Guus Hiddink gaat begin volgend jaar aan de slag als trainer van Anzji Machatsjkala, de steenrijke Russische club uit het weerbarstige Dagestan.

Voor de luchthaven van Machatsjkala staat een gepantserde politiebunker. Wanneer het Anzji-elftal aankomt mag niemand het terrein op. Auto’s worden aan een grondige inspectie onderworpen en moeten langs de kant van de weg wachten tot het elftal is vertrokken. ‘Voetbal is oorlog’, lacht een van de agenten. De agenten patrouilleren met geladen pistolen en staan continue op scherp. Het straatarme Dagestan is de thuisbasis Anzji Machatsjkala, een middelmatige club uit de Russische competitie die begin dit jaar is opgekocht door de Dagestaanse miljardair Soelejman Kerimov. De club staat op de 7e plaats in de Russische competitie, maar barst van de ambitie. Behalve Mbark Boussoufa en Braziliaanse sterspeler Roberto Carlos wist de club afgelopen zomer de Kameroener Samuel Eto’o onder contract te stellen. Met de transfer ging de grootste financiële transactie in de voetbalgeschiedenis gepaard.

De goedgeïnformeerde website lifenews.ru brak maandagmorgen het nieuws dat Hiddink op het punt staat terug te keren naar Rusland. Volgens de site tekent Hiddink ‘op korte termijn’ een driejarig contract met de club. Hij zou jaarlijks acht miljoen euro verdienen en woont begin januari de eerste training bij. Volgens de Russische pers zou Hiddink een mondelinge overeenkomst hebben met Pro Sports Management, een transferbedrijf in handen van een vertrouweling van Kerimov. Andere bronnen beweren weer dat de vertrouweling uit de gratie is gevallen bij de miljardair en zeggen met nadruk dat de deal verre van zeker is. Aleksander Oedaltsov, de woordvoerder van Anzji, verklaart tegenover de GPD niets over de komst van Hiddink te kunnen zeggen. ,,Ik kan daar echt niets over zeggen”, verzucht hij. ,,Ik zou wel willen, maar ik kan echt niets zeggen”.

De gezaghebbende krant Sovjetski Sport schrijft op donderdagmorgen dat Hiddink waarschijnlijk een technische functie bij de club krijgt, en verwacht dat wanneer de onderhandelingen vastlopen Hiddink bij een Nederlands team aan de slag zal gaan. Het gerucht dat Guus Hiddink als trainer bij Anzji aan de slag gaat hangt al sinds zijn vertrek bij het Turkse nationale elftal in de lucht. De 65-jarige Nederlander is na vier succesvolle jaren als coach van het Russische team nog altijd razend populair. Nadat de Russen onder zijn leiding Nederland versloegen tijdens de Europacup in 2008 kan Hiddink niet meer stuk. In verschillende Russische steden staan standbeelden van de Nederlander, en de afgelopen jaren zijn er tientallen kinderen naar hem vernoemd.

De Russische deelrepubliek Dagestan, aan de verste buitengrens van Europa langs de Kaspische Zee, is een van de gevaarlijkste gebieden in de toch al onrustige Noordelijke Kaukasus. Extremistische moslims vechten er een guerrilla-oorlog uit met de corrupte politiediensten. Er gaat geen week voorbij zonder dat er auto’s of politieposten worden opgeblazen. Chadzjimoerad Kamalov, de uitgever van een kritische krant in Machatsjkala, werd afgelopen week op de stoep van zijn kantoor doodgeschoten. Bij een aanslag eerder deze week kwam een generaal van de veiligheidsdienst FSB om het leven. Volgens mensenrechtenorganisaties zijn er in 2010 tenminste 378 mensen om het leven gebracht. De aanstelling van Hiddink doet denken aan het weinig succesvolle avontuur van Ruud Gullit in het naburige Tsjetsjenië. Toch heeft Anzji volgens experts meer kans van slagen. De club heeft brede steun, meer bewegingsvrijheid en is vele malen professioneler dan Terek Grozny. Over het verblijf in de weerbarstige bergregio hoeft Hiddink zich geen zorgen te maken. Anzji is zelden in Dagestan. De club traint op in een sportcomplex even buiten Moskou en vliegt alleen voor thuiswedstrijden naar Machatsjkala.

In zijn jaarlijkse speech kondigde de Russische president Dimitri Medvedev grote hervormingen aan. In de hoop verdere protesten te kalmeren legde hij uit dat hij de demonstranten begrijpt en beloofde hij het kiesstelsel grondig te hervormen.

De witte paleiszaal van het Kremlin wachtte in spanning af. De jaarlijkse presidentiële toespraak is het platform om veranderingen en koerswijzigingen aan te kondigen, en de 450 nieuwgekozen leden van de Russische Doema zaten zichtbaar zenuwachtig op het pluche. Premier Vladimir Poetin betrad de zaal met Patriarch Kirill, de belangrijkste Russisch-Orthodoxe geestelijke. Het eerste half uur stak de president de loftrompet. ,,Nog nooit was de inflatie in ons land zo laag, we hebben geen valutacrisis en er zijn maar twee miljoen werklozen in Rusland, een van de beste rapportcijfers ter wereld. We zijn dit jaar lid geworden van de WHO en de corruptie wordt keihard aangepakt”. Terwijl een deel van de zaal al zat te knikkebollen greep Medvedev halverwege het katheder vast. ,,Ik stel een complexe hervorming van het politiek systeem voor”, zei hij. ,,Ik hoor de mensen die roepen om verandering, ik begrijp ze. We moeten burgers actiever betrekken in de politiek. Op zeer korte termijn komen er een aantal ingrijpende veranderingen”.

Voor het eerst reageert het Kremlin inhoudelijk op de massale protesten van de afgelopen weken. Medvedev wil dat gouverneurs weer worden verkozen, zal de registratie van politieke partijen makkelijker maken, eist dat verkiezingen eerlijker verlopen en voorspelt dat er binnenkort een nieuw, onafhankelijk televisiekanaal komt. Of dat allemaal lukt is nog maar de vraag, het politieke lot van Medvedev is na de verkiezingen in maart onduidelijk. Poetin keert terug als president, en Medvedev moet bij de stoelendans premier worden, al is dat laatste niet zeker. Veel analisten voorspellen dat het met de liberale koers van Medvedev na de verkiezingen snel gedaan kan zijn. Volgens Arkady Dvorkovitsj, een belangrijke presidentiële adviseur, worden de hervormingen dan ook nog ‘voor het einde van het jaar’ doorgevoerd.

Nog maar weinig mensen geloven de mooie woorden van Medvedev. Op de radiozender Kommersant FM legt anti-corruptiestrijder Jelena Panfilova uit dat ze al jaren hoort dat de strijd tegen de corruptie nu pas echt begint. ,,Na vijf jaar wil men nu eindelijk wetgeving introduceren die de bankrekeningen van ambtenaren controleert. Maar inmiddels hebben alle hooggeplaatste functionarissen buitenlandse bankrekeningen”. Met de hervormingsagenda wil het Kremlin de jongere generatie tegemoet komen in de hoop verdere protesten voor te zijn. ,,Ik zag vanmiddag iets bijzonders op TV”, schrijft Viktoria, een van de 39.000 Moskovieten die op Facebook belooft zaterdag te gaan demonstreren. ,,Het ging over een land waar geen arme mensen wonen, steeds meer kinderen geboren worden en dat zonder kleerscheuren de crisis doorkomt. Kan iemand me vertellen waar dat land precies is?”

Het lijkt wel een ski-resort. In de bossen buiten Moskou valt de eerste sneeuw. De lucht is brandschoon, de naaldbomen maken het plaatje compleet. Tot iemand een raketmotor ontsteekt en het hele complex op z’n grondvesten staat te trillen.

Twee weken geleden was ik in Sterrenstad te gast bij André Kuipers. Het trainingscentrum net buiten Moskou lijkt nog het meest op een filmset uit de jaren ‘70.

Er staan modules, halve installaties en enorme computers. Overal knipperen lampjes, alles piept en kraakt. Je bent de hele tijd op je hoede omdat ieder moment James Bond uit een capsule kan springen.

‘Het ziet er oud uit, maar dat wil niet zeggen dat er aan de binnenkant niets veranderd is’, legt Kuipers uit. Hij is juist gerust dat de oude systemen ook nog werken. ‘Zelfs al zouden alle computers uitvallen, dan hebben we nog een heel robuust systeem om toch nog mee te kunnen manoeuvreren. Met een Sojoez kom je altijd thuis’.

Blokken

Ondanks zijn vreemde blauwe pak en het truttig gestikte Nederlandse vlaggetje is de boomlange Kuipers een indrukwekkende verschijning. Zijn Amsterdamse tongval, en vooral zijn enthousiasme werkt aanstekelijk. ‘Ik wilde altijd nog een keer terug, en dat ga ik nu eindelijk doen’.

Hij mag inmiddels zelf een hoop kinderen hebben, zijn ogen fonkelen bij de gedachte nu voor een half jaar in een baan om de aarde te cirkelen. Al is het afzien. ‘Ik moet allerlei testen doen en examens afleggen. Dan ben je 53 en zit je nog steeds nerveus te blokken voor een examen’.

Kamperen

Bovendien heeft het internationaal ruimtestation ISS één groot nadeel. Het stinkt een uur in de wind. ‘Ga maar na’, legt André uit. ‘Het oudste deel is in 1998 gelanceerd. Het is natuurlijk nooit echt goed schoongemaakt. We proberen het wel, toch groeit er schimmel. Ik zeg het maar, het stinkt er gewoon’.

Gelukkig zit zijn portie meegebrachte oude kaas luchtdicht verpakt. ‘Net als de stroopwafels, de Verkade-koekjes en de Haagse Hopjes’, lacht André. Eigenlijk kom je in de ruimte niets te kort’.

‘Ach weet je’, zegt ‘ie. ‘Het is eigenlijk gewoon een half jaar kamperen’.

Andre Kuipers gaat een half jaar naar het Internationaal Ruimtestation ISS. Ik sprak hem voor vertrek, en zag de Sojoez-raket vanuit het controlecentrum de ruimte in gaan

Het was het grootste protest tegen het Kremlin in de afgelopen tien jaar. De iPhone-generatie ging zaterdag massaal de straat op. Hun ouders en grootouders hebben het allemaal al eens meegemaakt. Ze zijn hoopvol, en toch sceptisch. ‘Wie moet dit land besturen? Ik durf er eigenlijk niet eens over te denken’.

De 70-jarige Natalia Glagogina is niet te missen in de demonstratie. Samen met haar man draagt ze een grote rode vlag met een vlijtig gestikte hamer en sikkel. Ze hebben met een bevriend echtbaar afgesproken bij het standbeeld van Karl Marx op het Revolutieplein, en schuifelen in een zee van demonstranten langs het hoofdkwartier van de geheime dienst, langs de presidentiële administratie, over de Grote Moskaretsjkibrug en langs het Rode Plein. Omstanders waarschuwen wanneer de bamboe-vlaggenstok bijna de elektriciteitskabels van de trolleybussen raakt. ,,Wij hebben op de communisten gestemt”, legt Glagogina uit. ,,Natuurlijk zijn onze stemmen gestolen. In de jaren ‘90 waren er ook al zulke protesten. We zouden in ieder geval een vorm van democratie krijgen, en dat hebben we nog steeds niet”. Ze loopt mee om te laten zien dat ze boos is, en vooral om met de jongeren te praten. ,,Ik wil ze vertellen dat het heel goed is dat ze vandaag op de been zijn, maar wil ze ook uitleggen dat het niet genoeg is. Zelfs nieuwe verkiezingen lossen niets op. Er moet zo veel veranderen, dat gaat nog heel moeilijk worden”.

De schattingen lopen uiteen, maar er waren zaterdagmiddag in ieder geval 50.000 mensen op de been in het centrum van Moskou. Voor het eerst in lange tijd is de oppositie even verenigd, van de liberalen tot de communisten en de nationalisten. Maar de politieke leiders spreken de jonge generatie niet aan. Ze zijn wars van het traditionele politieke debat, maar willen toch laten weten dat ze niet zitten te wachten op nog een decennium onder Vladimir Poetin. ,,En geef ze eens ongelijk!”, zegt Ljoedmilla Aleksandrovna (69). ,,Ik voel me belazerd en onder de duim gehouden, dat voelen de jongeren ook. Ze zijn van een andere generatie, ze hebben een beetje kunnen proeven van vrijheid, en ze zijn het zat dat er maar niets veranderd”. Het is volgens haar voor het eerst dat jongeren zich roeren. ,,Ik stond ook op de eerste rij toen we in het begin van de jaren ‘90 de democratie probeerden te redden. We stonden op de tanks. Toen waren er maar weinig jongeren, nu zijn ze overal. Dit kan alleen maar goed aflopen”.

Het protest in Moskou verliep vrijwel zonder incidenten. De oproerpolitie stond paraat, maar greep niet in. Toch zijn een hoop mensen sceptisch. De demonstranten hebben geen platform, geen leider, geen partij en weet eigenlijk niet goed wat ze willen. Juist daarom staat Viktor Schneider (48) op een afstandje te kijken. ,,Ik ben fotograaf, ik heb hier net mijn werk gedaan en zit me nu af te vragen of ik moet gaan protesteren. Ik ben heel blij dat het gewone mensen zijn. Ze zijn niet dronken en zijn uit zichzelf gekomen. Aan de andere kant, wat gaat er verder gebeuren? Ik heb dit allemaal al een keer gezien, demonstraties hebben nog nooit goed uitgepakt in dit land. En stel dat ze gelijk krijgen, dat er nieuwe verkiezingen komen en we over drie maanden een andere president hebben. Wie moet dit land besturen? Ik durf er eigenlijk niet eens over na te denken”.