Russisch revanchisme

Vladimir Poetin slaat de bladzijde om. Rusland is niet langer een land dat aan het kortste eind trekt en het slachtoffer is van de geschiedenis, het is een land dat zelf de geschiedenis zal dicteren. Met de annexatie van de Krim, een kwestie van een kleine militaire ingreep, een haastig referendum en een feestceremonie, is de lijn voor de toekomst uitgestippeld. In de wandelgangen van het Kremlin sluiten de rijen zich. De oppositie heeft het nakijken, de oligarchen moeten op hun tellen passen en de media wordt gemuilkorfd. Historische rechtvaardigheid, vindt Vladimir Poetin. De geschiedenis is niet voorbij. Het begint pas. (19/03/2014)

Screen Shot 2014-03-27 at 00.02.48

1
Pluriformiteit? Nee, alle neuzen dezelfde kant op
De camera’s van de staatstelevisie glijden soepel langs de muren van de Sint-Joriszaal. Het is de grootste zaal in het Kremlincomplex. Het hele politieke establishment is uitgenodigd voor wat misschien wel de belangrijkste dag in de politieke carrière van Vladimir Poetin zal worden. Ze schreeuwen, ze applaudisseren en zwaaien driftig met vlaggen. ‘In het parlement is geen plaats voor discussie’, zei Doema-voorzitter Boris Grizlov in 2010. Profetische woorden, want de leden de Russische Eerste en Tweede Kamer, de leiders van de verschillende Russische regio’s, vertegenwoordigers van religieuze organisaties, unaniem vieren ze de annexatie van de Krim. De gelederen sluiten zich. Nergens klinkt kritiek. Niemand staat op of loopt weg.

De politieke pluraliteit is voorbij. Het is lang zoeken, maar tussen de juichende politici is ook premier Dimitri Medvedev te bekennen. Zijn politieke experiment is dinsdag definitief mislukt. Een betere relatie met het Westen, een diversificatie van de economie, een ander, vriendelijker beeld van Rusland, een competitief politiek speelveld. Het waren de speerpunten van Medvedev toen hij vier jaar lang president was. Oud vuil nu. Om de groeiende middenklasse tevreden te houden moest Poetin de afgelopen jaren water bij de wijn doen. Nu niet meer. 90 procent van de Russen is voor aansluiting van de Krim bij Rusland. Sinds de crisis op de Krim staat de populariteit van Poetin op het hoogste punt in drie jaar.

2
De les van Kiev: geef de oppositie geen vinger
Als er voor Vladimir Poetin uit de opstand in Oekraïne een les te trekken valt, dan is het de overtuiging dat je de oppositie geen vinger mag geven. Want ze pakken je hele hand. Wat in Kiev begon met een paar tentjes en potkachels op een plein, eindigde met de vlucht van de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj. Zo staat de oppositie nog te betogen, zo lopen ze met hun vuile laarzen over de marmeren vloer van je residentie.

Na de grote anti-Poetindemonstraties in 2011-2012 is de Russische oppositie grondig aangepakt. De Doema ramde er een reeks repressieve wetten doorheen. Betogen kan alleen nog met schriftelijke toestemming. Wie het toch probeert, belandt in no-time in een arrestantenbusje. Oppositieleider Aleksej Navalny is de afgelopen jaren van rechtbank naar rechtbank gesleept. Vorige maand kreeg hij huisarrest, zonder gebruik van internet. Twitter en Facebook moet hij updaten door briefjes aan zijn vrouw te sturen. Om het zekere voor het onzekere te nemen is het anti-corruptieblog van Navalny vorige week op de zwarte lijst gezet. Daar hoeft niet eens een rechter aan te pas te komen.

3
Kritische media? Nee, het Kremlin weet wat goed is
Net zo makkelijk op de zwarte lijst: de vele internetpublicaties die in Rusland de laatste bastions zijn van de persvrijheid. Kranten en televisiestations staan al jaren onder druk, het internet is altijd vrij geweest. De nieuwe lijn is simpel en hardvochtig: Oekraïense nationalisten, neonazi’s, Ruslandhaters en antisemieten organiseerden de staatsgreep in Kiev en zij zetten tot op de dag van vandaag de toon in Oekraïne, liet Poetin in zijn toespraak weten. De staatsmedia blijven dit rondpompen. Iedereen is tegen ons. De fascisten zijn aan de macht in Kiev. Wie daaraan twijfelt, is zelf een fascist. Met hetzelfde gemak worden de grotere mediabedrijven aangepakt. Een telefoontje uit het Kremlin is genoeg. Of de toon wordt anders, of de stekker gaat eruit. Samen met de hoofdredactrice van de onafhankelijke nieuwssite Lenta.ru werd de Russische sterverslaggever Ilja Azar afgelopen week ontslagen. Op de Krim kijkt hij verbaasd om zich heen. De telefoon staat roodgloeiend, maar de grote vraag is: waar wil je nu nog werken? Nergens meer.

4
Beste oligarchen, steek uw geld in het Oosten
De reisbeperkingen uit Brussel en Washington voor het handjevol Russische politici en adviseurs maken geen indruk. ‘Laat de Amerikanen maar alle leden van ons parlement op hun sanctielijst zetten. Onze principes zijn niet te koop en we zijn nergens bang voor’, zo liet de voorzitter van de Federatieraad weten. Vorig jaar al waarschuwde Poetin politici en zakenlieden – twee beroepen die in Rusland vaak overlappen – hun bezit en hun bankrekeningen over te hevelen naar Rusland. De tijden van het woekerkapitalisme zijn voorbij, er moet thuis geïnvesteerd worden.

En wanneer het Westen met echte sancties komt, kijkt Rusland de andere kant op, naar het Oosten. Als een eerste teken aan de wand liet Ruslands rijkste investeerder, Alisjer Oesmanov, deze week zijn aandelen in Apple en Facebook varen om te investeren op de Chinese markt.

De Olympische Winterspelen in Sotsji waren de blauwdruk voor de grote financiële spelers in het land. Rusland haalde de afgelopen jaren ongeveer alle grote wereldevenementen binnen. Bedrijven als Gazprom, Rosneft en Sberbank moeten diep in de buidel tasten om bij te dragen. Nergens zo veel corruptie en smeergeld als bij grote bouwprojecten.

‘Rusland krijgt pas vakantie als de Paralympische Spelen in Sotsji zijn afgelopen’, liet Poetin weten toen de bouwwerkzaamheden lange vertragingen opliepen. Zondag werden de Paralympische Spelen met een grote show afgesloten, maar vakantie is het pas wanneer Rusland opnieuw als een grootmacht zal worden geaccepteerd.

Aanhang Navalny razend op Rocher

Screen Shot 2013-11-02 at 17.17.49MOSKOU (31/10/2013) In de winkel van Yves Rocher aan de Tverskajastraat in Moskou is aan niets te merken dat het Franse cosmeticaconcern de spil is geworden in een nieuwe strafzaak tegen oppositieactivist Aleksej Navalny. De antirimpelcrème vliegt als gewoonlijk over de toonbank. Maar Navalnys aanhangers zijn razend.

Volgens het Openbaar Ministerie zou Aleksej Navalny samen met zijn jongere broer Oleg ruim 600 duizend euro van het bedrijf hebben gestolen. De zaak is aangespannen door de directeur van Yves Rocher in Rusland, de Fransman Bruno Leproux. Op de Facebook-pagina van het bedrijf schrijven honderden medestanders van Navalny dat het bedrijf zich moet schamen. Bij reclame voor een verjongingskuur duiken foto’s van doorgeknipte klantenkaarten op.

Volgens de aanklacht is ook nog eens 91 duizend euro bij een dochteronderneming van Rocher ontvreemd en zou later bijna een half miljoen euro zijn witgewassen. Details ontbreken, maar volgens het openbaar ministerie verzorgden de gebroeders Navalny postzaken voor het concern. Oleg Navalny werkte tot de opening van de strafzaak afgelopen december als onderdirecteur bij een dochterfirma van de Russische posterijen. Volgens critici helpt het Franse bedrijf de Russische autoriteiten een handje bij de vervolging van oppositieactivisten. Het Openbaar Ministerie belooft op korte termijn het onderzoek te zullen afronden. Beide broers riskeren tot tien jaar gevangenisstraf.

‘Kierewiet’, schreef Navalny op Twitter toen hij afgelopen maandag het nieuws hoorde, terwijl hij zich voor een andere strafzaak bij justitie moest melden. ‘Het Openbaar Ministerie heeft de vinger op de knop om direct een verklaring uit te geven op het moment dat ik het gebouw uitstap.

Later schreef hij op zijn blog dat de nieuwe aanklacht op de een of andere manier ook een goed teken is. ‘We doen alles goed, ze zijn bang geworden.’

Twee weken geleden werd Navalny nog voorwaardelijk veroordeeld in een strafzaak waar hem vijf jaar cel boven het hoofd hing. In het provinciestadje Kirov zou de oppositieleider enorme hoeveelheden kaphout hebben ontvreemd. Hij werd aanvankelijk veroordeeld, maar kwam uitzonderlijk de volgende dag in hoger beroep al vrij na heftige straatprotesten in Moskou. Hij voerde maanden lang campagne om burgemeester van Moskou te worden, en haalde bij de verkiezingen afgelopen september indrukwekkende resultaten.

De strafzaak tegen Oleg Navalny zorgde al eerder voor commotie. Overal doken plotseling broers van Navalny op. T-shirts met de tekst ‘Ik ben een broer van Navalny’ of ‘Ik ben de vrouw van een broer van Navalny’ waren populair tijdens betogingen. Eerder al probeerden de autoriteiten onregelmatigheden op te sporen in de boekhouding van de kleine wodkastokerij van de ouders van de oppositieleider.

Het Kremlin lijkt een strategie te volgen waarin de autoriteiten de jurist Navalny op alle mogelijke manieren vervolgen. Naast de Yves Rocherzaak en de kaphoutveroordeling loopt er nog een strafrechtelijk onderzoeken naar fraude en valsheid in geschrifte bij een oppositiepartij, naar het overtreden van de strikte regels bij demonstraties en naar de inkomsten van zijn campagnekas.

Rusland draait de klok terug

MOSKOU (19/10/2013) Aan een drukke Moskouse straat staat een klein bord: ‘Horlogemaker. 50 meter rechtsaf’. Je loopt door een kleine doorgang, langs een speeltuintje tot je op een kleine binnenplaats stuit. Een man met een witte short vol vetvlekken rookt een sigaret. Het moet de horlogemaker zijn. Zelfs in de oorverdovende, drukke en overvolle metropool Moskou kan het soms stil zijn.

Screen Shot 2013-10-20 at 15.47.00

Maar nooit was het zo stil in Moskou als maandagmorgen 7 mei 2012. Zo stil dat je op het Bolotnajaplein, recht tegen over het Kremlin, de vogels die anders worden overstemd door de achtbaansweg richting het Kremlin, gewoon kon horen fluiten. Een unicum. Het verkeer richting het centrum was afgezet. Niet alleen auto’s, maar ook voetgangers mochten niet in de buurt komen. Het bruisende en altijd bewegende Moskou was als op een foto stilgezet. Leeg, verlaten.

Het enige wat bewoog was de limousine van Vladimir Poetin, geflankeerd door een ere-escorte van motoragenten. Langzaam sneed de verlengde Mercedes door de Nieuwe Arbatstraat, langs de Gogolboulevard en in een halve cirkel om de groteske Christus-de-Verlosserkathedraal. Dat de kerk tegenwoordig in reisgidsen staat als de ‘Pussy Riot-kerk’ liet de bode met de bulderstem in het Kremlin zich niet ontvallen. Langzaam, met een licht gebogen hoofd liep de machtigste man van Rusland de enorme Andrejevzaal binnen. Er was applaus, groot applaus. Onder de drieduizend gasten bevonden zich bekende Russische popartiesten, Michail Gorbatsjov en beste vriend Silvio Berlusconi. De bode heeft het twee keer eerder gezegd, in 2000 en 2004, nu zegt het het weer: ‘Dames en heren, de president van de Russische Federatie, Vladimir Vladimirovitsj Poetin!’

Er was geen weg meer terug. Vladimir Poetin had zijn derde presidentstermijn in beton gegoten. Voor de zekerheid viel de oproerpolitie nog een café vol oppositieactivisten binnen. Die waren ‘s ochtends vroeg al aan de drank. De inval was niet nodig, ze wisten dat ze verloren hadden. Het terras lag overhoop, er waren een paar mensen afgevoerd, maar wonderbaarlijk genoeg was alleen een glazen suikerpotje gesneuveld. Het café ging dicht, alleen vaste gasten kwamen nog binnen door op de deur te kloppen. De muziek was uit, het gezelschap keek vol verbazing naar de live-beelden van de inauguratie op een iPad. De grote rode Sovjetsterren op het Kremlin, dan de gouden klok op de Spasskajatoren, de klok die iedere 31ste december aftelt tot nieuwjaar. Buiten de oproerpolitie, binnen keek de oppositie vol fascinatie naar de klok en kon de symboliek niemand ontgaan: de Sovjettijd is nog niet voorbij en binnenkort gaat de klok hard achteruit. Straks komt de terugslag, de wraak van Poetin.

‘Noem het nostalgie, ik denk dat het eerder een herinnering is’, zegt Viktor. Hij is horlogemaker. Hij krijgt ze steeds meer binnen, oude Sovjet-horloges, Polet, Slava: legendarische horlogemerken. ‘Zelfs de fabrieken zijn inmiddels allemaal afgebroken. China’, verzucht hij. Maar je merkt dat de herinnering naar dat verleden een belangrijke rol is gaan spelen. In een klein atelier aan een rustige binnenplaats hartje centrum werkt hij al 23 jaar met uurwerken. Batterijen vervangen kan iedereen, Viktor repareert mechanische klokken en het fijne binnenwerk van polshorloges.

Tragedie
Behalve dan dat er goede leerscholen waren voor horlogemakers, heeft Viktor niets met de Sovjet-Unie. Dit in contrast tot Vladimir Poetin, die het einde van het eens zo machtige rijk ‘de grootste tragedie van de 20e eeuw’ noemde. Zeggen dat de Russische leider de Sovjet-Unie in ere wil herstellen zou overtrokken zijn, maar de grootsheid van het land wil hij terug. Het is een pact dat hij in de eerste jaren van zijn presidentschap heeft gesmeed. Burgerlijke vrijheden worden ingeruild tegen economische stabiliteit. Natuurlijk, er is corruptie, de politie kan je zo maar aanhouden en de staatstelevisie vertelt leugens. Maar je hebt wel een auto kunnen kopen, de supermarkten liggen vol met exotische producten en als je wilt kun je zelfs het klokje van je grootvader laten repareren. Het mag wat kosten, maar het kan.

Dat was in de jaren negentig wel anders. Toen stonden er bij de horlogemaker allemaal vreemde figuren voor de deur. Eerlijk hadden ze hun geld niet verdient. Zakenlieden. Speculanten. ‘Eigenlijk gewoon bandieten. Die gezichten vergeet ik nooit’, vertelt Viktor. De maffia werd de kop ingedrukt, Moskou is een veilige stad geworden, niet veel anders dan Parijs, Londen of New York.

Het pact tussen het Kremlin en het volk is verbroken, in zekere zin is het zelfs aan het eigen succes ten onder gegaan. De middenklasse groeide, de economische stabiliteit zorgde ervoor dat de Russen juist een deel van hun burgerlijke vrijheden terug wilden hebben. Een bekend en zelfs wereldwijd fenomeen, maar in Rusland is de exacte datum terug te vinden; 4 december 2011. Er waren in heel Rusland verkiezingen, maar in Moskou bleek uit de exitpolls dat Verenigd Rusland, de almachtige partij van Vladimir Poetin, amper een kwart van de stemmen had gehaald. Een blamage. De volgende dag waren de resultaten opgepoetst, in Moskou had de partij plots 51 procent van de stemmen; in de rest van het land won ze met een overweldigende meerderheid.

‘Ik ben sinds Jeltsin niet meer naar de stembus gegaan’, vertelt Viktor. ‘Maar toen wist ik het. Ik wilde eerlijke verkiezingen. En ik ben ook naar al die demonstraties gegaan.’

Er hing iets in de lucht die dagen in Moskou. Politiek was weer interessant. Zou Poetin een derde termijn als president krijgen? Voor het eerst gingen de Russen massaal de straat op. Op het hoogtepunt stonden bij temperaturen tot 25 graden onder nul ruim 200 duizend Russen te protesteren. Voor eerlijke verkiezingen, tegen corruptie. Maar vooral: tegen Vladimir Poetin. Er volgenden tientallen andere demonstraties, acties en bijeenkomsten. Van de meisjes van Pussy Riot tot nachtelijke kat- en muisspelletjes tussen de agenten van de oproerpolitie en de oppositie. Als je werd opgepakt; geen probleem – meestal stond je een paar uur later weer op straat.

Dat was snel over. Het Russische wetboek is naar het voorbeeld van het Nederlandse wetboek geschreven, maar na de inauguratie volgde er in ijltempo wijzigingen, die zonder enige oppositie langs het parlement werden geloodst.

Eerst sneuvelde het recht om te demonstreren. Dat mag nu alleen wanneer het is georganiseerd en wanneer de organisatie daar een vergunning voor heeft gekregen. De mensen die zijn opgepakt tijdens een grote demonstratie de dag voor de inauguratie, waren al de klos. Ze stonden niet zo weer buiten, ze kregen lange celstraffen, valse aanklachten en in sommige gevallen gedwongen psychiatrische genezing. Toen kwamen de ngo’s, de honderden organisaties die vaak met financiële steun van Westerse ambassades allerlei projecten runnen. De kantoren werden bestormd, de organisaties als ‘buitenlands agent’ aangemerkt. Daarna kwam het verbod op ‘de propaganda van niet-traditionele seksuele oriëntatie’, de anti-homowet. Oppositieleiders worden bedolven onder aanklachten en – soms voorwaardelijke – celstraffen. Bijna vergeten, de definitie van hoogverraad is opgerekt en de overheid kan zonder inspraak van een rechter iedere website blokkeren.

Marge
De iPhone-generatie moet niets meer van Vladimir Poetin hebben. En dus moet hij in de marge op zoek naar steun. Weg van de grote steden, voorbij de intellectuelen met hun praatprogramma’s, leesclubs en stamcafés. Op zoek naar traditionele waarden. Naar de kerk, naar het leger. Naar de oudere generatie die voor een iets hoger pensioen met genoegen de andere kant opkijkt wanneer homo’s of diplomaten worden gekneveld.

Ook tegen de buitenwereld is Rusland harder geworden. Wil het Westen iets oplossen in Syrië, dan moet het met Rusland om de tafel, net zo lang tot het land zijn zin krijgt. Rusland wil gehoord worden, een land zijn waar niemand omheen kan. Zeker Frans Timmermans niet.

Greenpeace-activisten? Piraterij. Een Russische diplomaat hardhandig opgepakt door de politie in Den Haag? Excuses, een schadevergoeding en lange celstraffen voor de daders. En amper tien dagen later krijgt een Nederlandse diplomaat in Moskou harde klappen. Maakte minister Frans Timmermans nou excuses en plaatste hij later ‘Non, je ne regrette rien’ van Edith Piaf op Facebook? Het zal hem duur komen te staan.

‘Ik wilde in de jaren negentig graag naar Europa vertrekken’, zegt Viktor de klokkenmaker. ‘Voorgoed. Ik heb een uniek beroep, eigenlijk kan ik overal werk vinden. Ik was toen jong, daarna heeft het nooit meer zo getrokken. Tot nu. Ik heb een volwassen zoon. Ik kom veel in Europa, je kunt er een goed en normaal leven leiden. Het is paradoxaal. We zijn een rijk land, maar nog altijd moet iedereen geld inzamelen voor kleine kinderen die een dure behandeling nodig hebben. Daar schaam ik me voor.’

Miljoenen Russen
Dan haalt hij achter uit een brandkast een bijzonder Sovjethorloge. ‘Kijk maar, het is een echte ‘Pobeda’.’ Onder het felle witte licht maakt hij het horloge open. ‘Vlak na de Tweede Wereldoorlog gemaakt. Ik heb het idee dat het Russische leger een hele horlogefabriek uit Duitsland heeft meegenomen. Oorlogsbuit. Dit uurwerk is zo verfijnd, zo mooi. En het lijkt sprekend op oudere Duitse modellen die ik soms tegenkom.’ Hij is terughoudend, wantrouwend, maar praat vrijuit als het over zijn werk gaat.

‘Weet je alleen wat ik niet begrijp in Europa? Jullie halen de verkeerde migranten binnen. Er zijn hier miljoenen Russen die zo maar alles op zouden geven om een bestaan in West-Europa op te bouwen. Allemaal vakmensen. Iedereen hier wil weg. Maar op de een of andere manier is dat bij jullie nog niet doorgedrongen.’

Verkiezingen Rusland worden onvoorspelbaar

onvoorspelbaarZe waren het oneens, dat is nooit anders geweest, maar voor het eerst was de kakelbonte club van oppositieleiders, activis­ten, schrijvers en Kremlinologen merkwaardig stil.

In een rokerig café in het cen­trum van Moskou zaten ze onwen­nig op een podium. Op iPads wer­den de laatste peilingen doorgeno­men. In de afgelopen dertien jaar, het tijdperk Poetin, is de politiek nog nooit zo onvoorspelbaar ge­weest. Ruim een derde van de Russen mocht afgelopen week­end naar de stembus voor lokale referenda, gemeenteraadsverkie­zingen, lijsten voor provinciale staten of burgemeestersverkiezin­gen. Waar het Kremlin de afgelo­pen jaren alles strak controleerde, lijkt het nu deels de regie kwijt te zijn.

In Jekaterinenburg sleepte de controversiële Evgeni Roiz­man, een anti-drugsactivist die de afgelopen jaren furore maakte door de heroïneverslaving in zijn regio eigenhandig aan te pakken, onverwacht een zege binnen. In Petrozavodsk, een grote stad in het noorden van Rusland, won een onafhankelijke kandidate glansrijk van de kandidaat van de regerende partij. De grootste ver­rassing kwam in Moskou. Opposi­tieleider Aleksej Navalny haalde volgens de officiële resultaten 27,2 procent van de stemmen. Peilin­gen kwamen de afgelopen weken niet hoger dan 15 procent. Zittend burgemeester Sergej Sobjanin wist zich te verzekeren van 51,4 procent van de stemmen. De op­positie voelt zich bekocht, want dankzij de gebruikelijke truken­doos aan fraude en sabotage ligt zijn werkelijke steun ver onder de 50 procent. Het team van Navalny eist een hertelling en een tweede ronde. Een pijnlijke blamage voor Vladimir Poetin en de aangewe­zen zetbaas Sobjanin, die de ver­kiezingen in Moskou liet uitschrij­ven om zijn machtsbasis te verste­vigen. ,,We erkennen deze verkie­zingen niet”, liet Navalny diep in de nacht weten. ,,Sobjanin kan zichzelf niet langer de burgemees­ter van Moskou noemen.”

De autoriteiten organiseerden een groot overwinningsfeest, maar de oppositie belooft de ko­mende dagen de straat op te gaan. ,,Ze hebben ons onderschat”, lacht een van de vrijwilligers bij het hoofdkwartier van Navalny. ,,We hebben keihard campagne gevoerd, duizenden vrijwilligers zijn de straat opgegaan. Sobjanin is nooit de deur uitgegaan. Dit is echte politiek, op de lange ter­mijn win je daar mee.”

Werklunch met Poetin

werklunch met PoetinPremier Mark Rutte zal deze donderdag met gemengde gevoelens het Internationaal Eco­nomisch Forum in Sint-Peters­burg bezoeken. Het positieve is dat Nederland dit keer eregast is vanwege het Nederland-Rusland­jaar 2013. Mede daarom neemt Rutte deel aan de bijeenkomst.

Ook positief is dat in zijn kielzog de topmannen volgen van bedrij­ven als Philips, ING, de Haven van Rotterdam en GasUnie. Voor de BV Nederland een uitgelezen kans direct te onderhandelen met de talloze Russische oligarchen die jaarlijks op het forum aanwe­zig zijn. Voetbal is het belangrijkste agen­dapunt. Rusland kreeg twee jaar geleden de rechten om het wereld­kampioenschap in 2018 te organi­seren. „Wij hadden het ook graag willen doen, maar niet getreurd – laten we tenminste proberen de stadions in Rusland te bouwen”, liet de premier destijds weten.

Met tekenmomenten, round tables en een werklunch met president Poetin moet dat worden bezegeld. Volgens de agenda is er ook ruim­te voor gesprekken met ngo’s, al wil de ambassade op verzoek van de betrokken organisaties niet la­ten weten wie dat precies zijn. Toch moet het geweten ergens knellen. De repressie is in Rus­land sinds Ruttes laatste bezoek in oktober 2011 flink toegenomen. Destijds was de toon nog positief. Wanneer de handel groeit, volgen de mensenrechten vanzelf, was toen het devies. In een apart zaal­tje sprak Mark Rutte toen nog met vier Russische activisten. De jonge jurist Aleksej Navalnyj, de directrice van Transparency Inter­national, Jelena Panfilova, Tatjana Loksjina van Human Rights Watch en een vertegenwoordig­ster van een beweging die op­komt voor homorechten.

Maar anderhalf jaar later kent het Internationaal Economisch Fo­rum in Sint-Petersburg een grim­mige achtergrond. Navalnyj werd na de frauduleuze Doema-verkie­zingen de belangrijkste oppositie­leider. Hij zat meerdere malen in de cel en heeft inmiddels vier strafzaken tegen zich lopen. De Russische tak van Transparen­cy International staat nu te boek als ‘buitenlands agent’, heeft meerdere huiszoekingen gehad en zal naar alle waarschijnlijkheid binnenkort worden gesloten. Dat geldt ook voor Human Rights Watch. Loksjina moest na ernsti­ge bedreigingen onderduiken. Vorige week nam het Russische parlement in een laatste lezing een wet aan die de uitingsvrij­heid van homo’s en lesbiennes aan banden legt. Vladimir Poetin duldt geen kritiek.

‘Ik zal helaas niet laatste zijn die wordt vastgezet’

navalny_procesIn de Russische stad Ki­rov begint vandaag het proces te­gen oppositieleider Aleksej Naval­ny. De razend populaire anti-cor­ruptieactivist tart met behulp van sociale media al jaren het Kremlin. Zelfs bij een voorwaardelijke ver­oordeling mag hij nooit meer de politiek in.

Voor de tweede keer in een week zijn alle vliegtuigstoelen en trein­wagons van Moskou richting Ki­rov geboekt en vergeven. Vorige week gaf de rechter de verdedi­ging een extra week om alle stuk­ken door te nemen, vandaag zijn de ruim honderd politici, activis­ten en journalisten opnieuw in de stad voor de aanvang van het proces tegen Aleksej Navalny (36). Volgens de verdachte en zijn me­destanders is het onzin, maar het Openbaar Ministerie in Rusland verdenkt Navalny ervan een hout­bedrijf in de Kirov-regio zo’n 400.000 euro te hebben ontfut­seld. De politicus adviseerde het bedrijf, maar lacht de beschuldi­gingen weg. De afgelopen jaren groeide Naval­ny uit van een onbekende jurist tot een razend populaire opposi­tiepoliticus. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen leidde hij de straatprotesten tegen Poetin, met behulp van sociale media weet hij nog altijd tienduizenden jonge Russen te mobiliseren.

Het Kremlin speelt hoog spel. Door Navalny achter de tralies te zetten wil de overheid de angel uit de protestbeweging halen. Maar politiek analisten waarschu­wen voor het ‘Nelson Mandela-ef­fect’. Achter de tralies zou Naval­ny zomaar een volksheld kunnen worden. Bij het laatste proces van een dergelijk formaat, de straf­zaak tegen de steenrijke Michail Chodorkovski, bleef massaal pro­test uit. Na zijn veroordeling in 2005 volgde slechts korte perio­des van protest.

Vladimir Markin, de voorzitter van de onderzoekscommissie van het Openbaar Ministerie, liet vori­ge week in een interview weten dat het gaat om een politiek-ge­motiveerde zaak. „Wanneer ie­mand zo veel aandacht naar zich­zelf toetrekt, de draak steekt met de autoriteiten en zelf zegt scho­ne handen te hebben, dan neemt bij ons de interesse toe zijn verle­den te ontmaskeren, natuurlijk.”

In interviews laat Navalny weten dat hij voorbereid is. „Ik heb het er vaak over gehad met mijn vrouw. Ik ben niet de eerste die ze gevangen zullen zetten, en ik zal helaas niet de laatste zijn.”

Zelfs met een voorwaardelijke ver­oordeling zou Navalny nooit meer de politiek in mogen. Een re­centelijk aangenomen wetswijzi­ging zorgt er voor dat personen die veroordeeld zijn van flinke fi­nanciële delicten niet langer een openbaar ambt mogen uitoefe­nen. „Dan moet ik thuis blijven zitten, mag ik me nergens mee be­moeien en hangt er continu een wapenstok boven mijn hoofd.”

Poetin laat weinig heel van protestbeweging in eigen land

poetin_portretSinds de herverkiezing van Vladimir Poetin een jaar geleden als president van Rusland krijgt de oppositie steeds minder bewegingsvrijheid en neemt het parlement in recordtempo repressieve wetgeving aan. Aan de vooravond van het staatsbezoek van Poetin aan Nederland is van de protestbeweging in Rusland weinig over.

De 85-jarige Ljoedmila Aleksejeva, het geweten van de Russische mensenrechtenbeweging, is pessimistisch gestemd. ‘Als je kijkt naar de wetten die de laatste tijd zijn aangenomen, dan zie je dat de overheid steeds meer autoritaire trekjes krijgt. Dit grenst aan totalitarisme’, legt ze tegenover een Russisch radiostation uit. Sinds Vladimir Poetin terug is als president worden critici systematisch de mond gesnoerd en neemt de druk op de samenleving toe. De hoop op positieve hervormingen is vervlogen.

Human Rights Watch zette 2012 in de boeken als het jaar met de hardste repressie sinds het einde van de Sovjet-Unie. Om dat nog eens te bevestigen vielen de autoriteiten de afgelopen week bij Amnesty International, Transparency International, en tientallen andere organisaties — waaronder Human Rights Watch — binnen. Dankzij een nieuwe wet moeten niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) met financiering uit het buitenland zichzelf duidelijk positioneren als ‘buitenlands agent’. De organisaties staan hoge boetes, celstraffen en in sommige gevallen gedwongen sluiting te wachten.

Dat was anderhalf jaar geleden wel anders. Na de frauduleuze parlementsverkiezingen in december 2011 trokken de Russen massaal de straat op. Vooral de jongere generatie nam geen genoegen met de doorzichtige stoelendans waarbij premier Vladimir Poetin en president Dimitri Medvedev van stoel wisselden.

De corruptie en machtsmisbruik binnen de overheid dreef op het hoogtepunt bijna 200.000 mensen de straat op. Het Kremlin beloofde hervormingen. Maar het keerpunt kwam de dag voor de inauguratie. Tijdens een groot protest op het Bolotnajaplein in Moskou kwam het tot rellen. De oproerpolitie pakte honderden demonstranten op en ging over tot de vervolging van tientallen deelnemers.

‘Echte rellen waren het niet’, zegt Aleksejeva. ‘De politie greep juist hard in om ongeregeldheden te ontlokken.’ Het proces rondom de Bolotnajarellen is volgens haar de lakmoesproef van de toekomst van het land. Twaalf Russen zitten inmiddels in de gevangenis, vijftien anderen zijn in staat van beschuldiging gesteld. De radicale Sergej Oedaltsov, de roerganger van het protest, kreeg huisarrest en mag tot augustus van dit jaar geen contact hebben met de buitenwereld. De autoriteiten openden drie strafzaken tegen de bekende anti-corruptieblogger Aleksej Navalny.

Onder leiding van Verenigd Rusland, de partij van Vladimir Poetin, werd de afgelopen maanden een enorm pakket maatregelen door de Doema geloodst. De definitie van hoogverraad is opgerekt, Russen moeten zich opnieuw laten registreren bij lokale autoriteiten, demonstraties zijn aan banden gelegd, de censuur op internet is vergemakkelijkt, buitenlandse ngo’s moeten de deuren sluiten en vrijwilligerswerk is aan banden gelegd. Een wet die de ‘propaganda van homoseksualiteit’ illegaal wil maken, is in behandeling.

Masja Gessen, die vorig jaar een fel kritische biografie van Vladimir Poetin schreef, vergelijkt de Doema met een op hol geslagen printer. Wanneer die propagandawet is aangenomen moeten platenlabels liedjes van Lady Gaga censureren, filmhuizen de (Hollywood)films aanpassen en Google en andere bedrijven allerlei bizarre mazen in de wet zien te vinden,’ schrijft ze op haar blog.

De dood van een activist

Zeven maanden nadat de Russische activist Aleksandr Dolmatov naar Nederland is gevlucht, pleegt hij zelfmoord. Vandaag wordt hij begraven. De oppositie in Rusland is boos, zijn moeder bedroefd en de Nederlandse politiek bezorgd. Een reconstructie.

Dolmatov screenshot

door Olaf Koens en Cyril Rosman

Als je recht op het uitzetcentrum Rotterdam af rijdt, zie je een strak kantoorgebouw, opgetrokken uit moderne, zwarte bakstenen. Maar als je dichterbij komt, zie je de camera’s, het stroomdraad en de hoge muren. Zouden de uitgeprocedeerde asielzoekers die hier opgesloten zitten over die hoge muren heen kunnen kijken, dan zouden ze de startbaan van Rotterdam Airport zien. Uitzetting is nergens zo dichtbij als hier. Achter die muren, in zijn cel, hing de Russische vluchteling Aleksandr Dolmatov zichzelf op. Op donderdagochtend 17 januari om 7.00 uur werd hij gevonden; zeven maanden nadat hij in Nederland was aangekomen. In die periode veranderde hij van een trotse demonstrant in Moskou, die de regering van Vladimir Poetin tergde, tot een man die zó bang was voor de wraak van die leider, dat hij zijn eigen leven nam.

Moskou
6 mei 2012

Vanaf het Oktjaberplein, waar Lenin nog fier op zijn sokkel staat, lopen tienduizenden Russen naar het Bolotnajaplein, richting het Kremlin. Op de dag voordat Vladimir Poetin wordt geïnstalleerd als de ‘nieuwe’ president van Rusland, staat een grote protestdemonstratie gepland. Die is gericht tegen het resultaat van de volgens velen gemanipuleerde verkiezingen. Onder de aanwezigen heerst een gevoel van ‘nu of nooit’. Als Poetin eenmaal geïnstalleerd zal zijn, is de hoop op verandering vervlogen. De politiemacht is groter dan ooit tevoren. De brug over de Moskou-rivier – de verbinding tussen het Kremlin en het Bolotnajaplein – staat vol met soldaten, politieagenten en medewerkers van de geheime dienst. Zijstraten zijn afgezet met bussen vol oproeragenten. Als oppositieleider Aleksej Navalny hardhandig wordt opgepakt, gaat het mis. Het plein staat stampvol, de menigte duwt een haag politieagenten weg. Er ontstaan opstootjes. Stokken, vlaggen, glazen flessen – alles vliegt heen en weer. Het plein wordt schoongeveegd. Ook onschuldige demonstranten worden bewusteloos geslagen.

Aleksandr Dolmatov, een dan 36-jarige manager in een rakettenfabriek, wordt opgepakt en in een arrestantenbusje gesmeten. Hij is al sinds 2000 actief voor de niet-geregistreerde oppositiepartij Een Ander Rusland. Anderhalve dag later wordt Dolmatov weer vrijgelaten. Behalve tientallen gewonden onder de demonstranten, hadden bij de demonstratie ook oproeragenten klappen gekregen. Het is voor het Kremlin het perfecte excuus om de oppositie op de hielen te zitten. Iedereen die op het plein aanwezig was, geldt als medeschuldig aan het aanzetten tot rellen. Arrestatieteams vallen de woningen van opposi- tieleiders binnen om bewijs te verzamelen. Dolmatov is bang en slaapt de dagen na de in- auguratie van Poetin niet thuis, maar bij vrienden. Niet ten onrechte: niet veel later trapt een arrestatieteam bij zijn moeder de deur in om hem opnieuw op te pakken. Dolmatov blijft bij vrienden in de buurt logeren en besluit naar Nederland te vluchten.

Kiev
8 juni

Om geen argwaan te wekken vliegt Dolmatov niet direct naar Nederland. Hij vliegt vanaf Moskou Domodedovo naar Kiev. Russen hebben namelijk geen visum voor Oekraïne nodig. Vrienden en kennissen van Dolmatov be- vestigen dat hij in de periode tussen zijn vrijlating en zijn vlucht veelvuldig bedreigd is geweest door de geheime dienst. Soms gaat zijn telefoon vanzelf aan en uit. Van een FSB-medewerker krijgt hij snoepjes waar hij maagklachten van krijgt. „De angst dat ze je zo maar kunnen oppakken, dat je gemarteld kunt worden en dat je jaren de cel in verdwijnt, is verschrikkelijk”, legt de bekende schrijver Arkady Babtsjenko uit. „Ik ben in veel conflictgebieden geweest, maar het gevoel dat het zwaard van Damocles continu boven je hangt maakt je gek. Ik ging de deur niet uit zonder kogelwerend vest. Ik liet me altijd flankeren door vrienden.” Ook bij Maria Baronova trapte de politie afgelopen mei de deur in. „Ik was niet thuis, de kinderoppas werd door gemaskerde mannen onder schot gehouden, al mijn persoonlijke spul- len werden in beslag genomen. Mijn zaak loopt nog steeds, maar ik blijf gewoon hier. Er zit niets anders op. In de rest van de wereld begrijpt men maar weinig van wat er daadwerkelijk in Rusland gebeurt. Wanneer je wel vlucht, blijf je de rest van je leven een balling. Dat moet verschrikkelijk zijn.”

De vlucht van Dolmatov kent nog een diepere laag. De Russische geheime dienst FSB was in eerste instantie juist een fan van de ingenieur. Zoals Dolmatov later zou verklaren, had de geheime dienst hem in 2008 en 2011 benaderd om als informant voor hen te werken. Hij zou ergens in Europa moeten gaan wonen en infiltreren in een ‘organisatie’. De dienst benaderde hem via zijn werkgever: Tactical Missile Corporation, dat raketten maakt voor de staat, en waar Dolmatov werkte als ingenieur. Hij weigerde.

Schiphol
9 juni

Na een dag in Kiev vliegt Dolmatov via Parijs door naar Amsterdam. Hij meldt zich als asielzoeker en belandt via het aanmeldcentrum in Ter Apel in een asielzoekerscentrum bij Wageningen. Op 9 juli vraagt hij officieel asiel aan. In een interview zegt hij dan: „Ik voel me hier min of meer veilig, maar ik besef dat ik doelwit kan zijn. Ik denk niet dat ik vergiftigd zal worden, zoals Litvinenko (de vermoorde Russische ex-spion, red.). Maar als ze zouden beslissen me uit de weg te ruimen, zullen ze me vinden.” Ook zegt hij niet langer meer politiek actief te zijn: „Ik voel me klaar om in Nederland te leven. Ik denk dat het nu belangrijk is dat ik Nederlands leer. Ik moet aan mijn leven hier denken.”

’s Gravendeel
15 november

Het azc ’s Gravendeel ligt weggestopt in de polders van de Hoeksche Waard. Op de voormalige camping De Aalfuik wonen een paar honderd asielzoekers in stacaravans. Wie naar ’s Gravendeel, de dichtsbijzijnde plek van een beetje omvang wil, moet een paar kilometer fietsen: altijd wind tegen, langs de dijk. Aleksandr Dolmatov woont er sinds de zomer. Hij was er heel druk bezig Nederlands te leren, vertelt Vluchtelingenwerk. „En hij was heel trots op de eerste Nederlandse fiets die hij had gekocht”, zegt zijn advocaat. Daarmee fietst hij een paar keer per week de 3,5 kilometer naar zorgcentrum Immanuel in ’s Gravendeel. De Russische raketingenieur schenkt er als vrijwilliger koffie en thee voor dementerende ouderen. „Hij was een graag geziene vrijwilliger, was erg sociaal en sprak al heel goed Nederlands”, zegt Nico de Pijper, bestuurder bij Immanuel.

Eind oktober komt bij Dolmatovs advocaat Marq Wijngaarden het bericht van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) binnen dat de dienst ‘voornemens is een negatief advies uit te brengen’ over de asielaanvraag. De IND stelt, kort door de bocht, dat Dolmatov bij terugkeer in Rusland alleen een boete wacht (van 12,50 euro) vanwege deelname aan de demonstratie. Op 12 december beslist de IND definitief negatief. Dat de IND de asielaanvraag afwijst omdat Rusland een veilig land is, stuit op onbegrip. Dolmatov was de dans net ontsprongen, zeggen vrienden en collega’s. Hij liep groot gevaar, en zou voor lange tijd achter de tralies verdwijnen wanneer hij naar Rusland teruggestuurd zou worden. De straffen op ongeoorloofd demonstreren zijn inmiddels vele malen strenger.

De 85-jarige Ljoedmila Aleksejeva, een van de meest gerespecteerde Russische mensenrechtenactivisten, begrijpt er niets van. ,,Weten ze in Nederland soms niet wat die Bolotnajazaak inhoudt? SNappen ze niet dat alle verdachten lange celstraffen gaan krijgen?” Het is deze periode in ‘s Gravendeel dat de Rus verandert. Hij gaat opeens vaak naar een Russisch-orthodoxe kerk in Rotterdam. De vriendenkring van Dolmatov begrijpt niet waarom de optimistische en opgewekte Aleksandr zich plots afsluit en steeds minder contact opneemt. Dimitri Netsjajev groeide met hem op in Koraljov, een Moskouse voorstad. ,,We hadden contact toen hij in Nederland was. Hij was altijd vrolijk. Maar opeens veranderde dat. Hij liet stuk voor stuk zijn vrienden links liggen en verbrak later het contact met zijn familie.”

Zijn advocaat Marq Wijngaarden ziet ook een verandering: bij een afspraak op 15 november waar ze het waarschijnlijke afwijzen van de asielaanvraag bespreken, is Aleksandr gesloten en terughouden en wil hij niet meer verklaren over de keren dat hij contact heeft gehad met de FSB in Rusland. Wijngaarden vermoedt dat de Rus in Nederland ook is benaderd en onder druk is gezet door de Russische geheime dienst. En nu bang is. Ook zijn vrienden denken dat. Dat de Russische geheime dienst zeer actief is in Nederland en geïnteresseerd in haar landgenoten hier, weet ook de Nederlandse inlichtingendienst AIVD. Die dienst waarschuwde onlangs nog voor de aanwezigheid van de Russen.

Ook wijzen velen op de absolute verwevenheid tussen de Russische politiek en FSB: president Poetin was vóór zijn aantreden het hoofd van de geheime dienst, en de huidige FSB-baas is een voormalig politi- cus. Zijn werk in een rakettenfabriek zou zich nu tegen Dolmatov kunnen keren. Hij kende geen staatsgeheimen, maar het is voor de Russische machthebbers een mooie kans een activist in de media af te schilderen als landverrader: hij zal in het buitenland vast raketgeheimen hebben losgelaten.

Uitzetcentrum Rotterdam
17 januari 2013, 07.00 uur

Achter de bakstenen muren van het uitzetcentrum Rotterdam vin- den de bewakers het levenloze lichaam van Aleksandr Dolmatov. Hij heeft zichzelf opgehangen in zijn cel. Het ging slecht met de Rus in de weken daarvóór. Hij kwam niet op- dagen voor het koffie schenken in ’s Gravendeel. „En dat was niets voor hem.” Voor de eerste keer haalde hij niet zijn wekelijkse stempel, zoals asielzoekers moeten doen, op het azc ’s Gravendeel. Hij kwam 8 januari niet opdagen voor een afspraak met zijn advo- caat in Amsterdam. „Ik heb hem op 9, 10 en 11 januari gebeld en ge-sms’t, maar hij reageerde niet”, zegt Wijngaarden. Daarop besluit hij zonder overleg met zijn cliënt beroep aan te tekenen tegen de beslissing van de IND.

Op zondag 13 januari belt Dolmatov vanaf het azc in ’s Gravendeel met de politie om te melden dat er iets ergs is gebeurd. Hij zou een zelfmoordpoging hebben gedaan. De Rus wordt naar het politiebureau in Dordrecht gebracht. Daar wordt hij op maandag onderzocht door een arts. Volgens Wijngaarden oor- deelt de arts dat zijn cliënt niet meer voor zijn eigen veiligheid hoeft te worden vastgehouden. Toch wordt Dolmatov op woens- dagavond overgebracht naar het uitzetcentrum naast Rotterdam Airport. De volgende ochtend is Aleksandr Dolmatov dood.

Amsterdam
30 januari

In de Russisch-orthodoxe kerk in Amsterdam is een herdenkingsdienst voor Aleksandr. Ook Dimitri Netsjajev, een jeugdvriend, is in Nederland, om de terugkeer van het lichaam naar Rusland te begeleiden. De dood van Dolmatov is in Rusland voorpaginanieuws. In Nederland heeft staatssecretaris Teeven een onderzoek aangekondigd naar het overlijden.

De moeder van Aleksandr heeft een brief geschreven aan koningin Beatrix met het verzoek de zaak tot op de bodem te laten uitzoeken. De koningin, en dat is uitzonderlijk, reageert in het openbaar en spreekt van een „grote tragedie” en een „ingewikkelde zaak”.

In de afscheidsbrief van Dolmatov aan zijn moeder, die in het uitzetcentrum werd gevonden, schrijft de activist dat hij ‘niet wil terugkeren als verrader’. „Ik heb de veiligheid van mijn vaderland verraden.” In een laatste blaadje van de brief, dat deze week opdook, zou staan dat hij de laatste jaren van zijn leven ‘stom en zinloos’ vond. Ze stonden in het teken van ‘drugs en losbandigheid’.

Volgens vrienden rookte hij hooguit zo nu en dan een joint. Dat Dolmatov vrijwillig een einde aan zijn leven gemaakt zou hebben, gaat er bij Dimitri Netsjajev niet in. „Niemand gelooft dat. Zijn vrienden niet, de familie niet. We gaan ervan uit dat hij onder druk is gezet, misschien wel door de Nederlandse veiligheidsdiensten. Misschien hebben ze hem gedreigd, misschien hebben ze hem onder medicamenten gezet, chemisch beïnvloed, misschien zelfs gemarteld. We weten het niet. Maar uit zichzelf zou hij dit nooit gedaan hebben.” De Russische vrienden den- ken ook dat Dolmatov zou worden uitgezet om de verhoudingen tussen Nederland en Rusland niet on- der druk te zetten. De economi- sche banden zijn hecht en Vladimir Poetin komt in april naar Nederland omdat 2013 het Nederland-Ruslandjaar is. Advocaat Wijngaarden heeft vier A4’tjes vol vragen opgestuurd naar staatssecretaris Teeven. Hij wil onder meer een onderzoek door een onafhankelijke instantie. De resultaten van een onderzoek van het ministerie van Jus- titie worden over een week of zes verwacht.

Moskou
6 februari

Aleksandr Dolmatov is terug in Moskou. Vandaag wordt hij begraven.