Gastland Azerbeidzjan moet zich bewijzen

Volgende maand is Azerbeidzjan gastheer bij het Eurovisie songfestival. Wat in het westen een gezellig avondje is, is voor de machthebbers in Bakoe bloedserieus. Het ambitieuze en steenrijke land aan Europa’s verste buitengrens trekt alles uit de kast om zich op de kaart te zetten.

P1070224

De harde wind aan de Kaspische zee doet het bouwstof in het centrum van de stad opwaaien, de Azerbeidzjanen lopen tandenknarsend over straat. Op iedere hoek van de stad worden gevels gerenoveerd, nieuwe straten aangelegd en gloednieuwe hotels gebouwd. Nog maar een paar jaar geleden waarschuwden buitenlandse ambassades voor de vervallen en onverlichte straten, inmiddels is het plaveisel van marmer, rijden er dag en nacht dweilwagens door de stad en lijkt Bakoe nog het meest op een vakantiepark.

,,Noem het maar de gordel van het geluk”, zegt Chadija Ismaïlova ,,Binnen de muren van de stad is het leven geweldig. Daarbuiten is het verschrikkelijk. De rijkdommen van dit land zijn weggelegd voor zo’n 10 tot 12 procent van de bevolking, de rest heeft niets”. Het seculiere moslimland, rijk geworden met enorme olie- en gasvoorraden, is aan een flinke opmars bezig en het Eurovisie Songfestival is de gelegenheid voor het land zich internationaal te profileren. Voor kritische noten over corruptie, machtsmisbruik en persvrijheid is geen ruimte.

De bekende onderzoeksjournaliste Ismaïlova heeft dat altijd geweten, maar kwam er vorige maand op een pijnlijke manier zelf achter toen de postbode een pakketje met naaktfoto’s bezorgde. ,,Ik kreeg wel vaker vriendelijke waarschuwingen van onvriendelijke mensen, maar dit soort chantage had ik niet verwacht. Met een geheime camera hebben ze opnames in mijn slaapkamer gemaakt. Ik hoopte altijd dat de overheid mijn professionaliteit zou respecteren, maar dit sloeg alles”. Een paar dagen later verschenen de beelden online. ,,Het punt is dat ik in het Engels publiceer”, legt Ismaïlova. ,,Ze geven er niet om wat je hier in lokale media publiceert, maar wanneer je internationaal de aandacht trekt worden ze heel zenuwachtig”. Ismaïlova verhuisde naar een ander appartement en sinds het incident laten vrienden en collega’s haar geen seconde alleen. Geheime opnames worden in het land vaak gebruikt om oppositieleiders en bekende figuren te chanteren. Zo vaak dat een Azerbeidzjaanse jongerenbeweging in de aanloop naar het Songfestival toeristen waarschuwt zich te onthouden van seks. ‘Verborgen camera’s zijn overal’, schrijft de organisatie. ‘Alle hotels en openbare gelegenheden zijn een risico. Wij raden toeristen aan heel voorzichtig te zijn’. Voor Ismaïlova is de charme van het Songfestival er wel af. ,,Het kost een vermogen. Dat geld moet ergens vandaan komen. Ik heb wel eens gezegd, je moet het maar zien als een feest in je achtertuin. Er komen ontzettend veel gasten, ze gebruiken al je zilvergoed, er ontstaat flinke ruzie en ze laten een enorme bende achter. En het ergste is, je bent niet eens uitgenodigd”.

P1070107

Geen boycott
Daar denkt de overheid heel anders over. De hele stad hangt vol met posters, banners en billboards die het Songfestival aanprijzen, en in alle delen van de stad zijn de bouwwerkzaamheden in volle gang. De boulevards langs de kust, het vliegveld en de parken in de stad worden nog een keer opgeknapt. Maar bij het Vlaggenplein, de plaats waar het Songfestival zelf gehouden moet worden, is het werk nog lang niet klaar. Dag en nacht wordt aan de bouw van de ‘Crystal Hall‘ gewerkt. Vrachtwagens, bulldozers en walsen rijden af en aan. Het gebouw zelf staat er, maar de toegangswegen, de parken en infrastructuur is nog lang niet af. Over het vlechtwerk, de grote bergen zand en tussen de sloopkranen door kijkt Zohrab Ismaïlov vol verbazing naar de vorderingen. Hij wijst de plekken aan waar een paar weken geleden nog woonflats stonden. ,,Alleen de zaal zelf kost volgens mijn berekening al 218 miljoen euro. Als je er de andere kosten bij optrekt heeft de overheid ruim een half miljard uitgegeven voor de bouw van dit geheel”. Ismaïlov treed op als advocaat voor de families die de afgelopen maanden hebben moeten wijken voor het Songfestival. ,,Volgens de wet krijg je een jaar van de voren te horen dat je moet verhuizen”, legt hij uit. ,,Bij ons kan dat een kwestie van dagen zijn. Dit was een van de mooiste woonwijken van de stad, hier woonde vroeger een gelukkige middenklasse. Ze hebben nu een vergoeding gekregen waarmee ze amper een flatje in een buitenwijk kunnen betalen”. Namens de 218 families heeft hij 19 rechtzaken aangespannen. ,,Op rechtvaardigheid hoef je hier niet te rekenen, maar uiteindelijk komen dit soort zaken bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Staatsburg te liggen, en dan zal de overheid wel reageren”. Ismaïlov is, net als veel mensenrechtenactivisten in het land, gelukkig met de aandacht die het Songfestival genereert. ,,Dit is maar een voorbeeld, al jaren worden mensen in de hele stad ten onrechte hun huizen uitgezet. Nu zal de overheid wat flexibeler zijn, maar wanneer het Eurovisie-feest voorbij is zullen de duimschroeven weer worden aangedraaid”.

P1070160

Verschillende organisaties en mensenrechtenactivisten roepen dan ook op tot een boycott. Aartsrivaal Armenië stuurt geen delegatie, en ook IJsland overwoog dit jaar niet af te reizen naar Bakoe vanwege de ‘extreme maatregelen’ die de Azerbeidzjaanse overheid neemt om het feest tot een succes te maken. ,,Juist niet”, legt Europarlementarier Gerban-Jan Gebrandy (D66) uit. Hij bezocht Bakoe vorige week, en ziet juist kansen tot een dialoog. ,,Het Songfestival brengt veel internationale media-aandacht met zich mee. Met de politieke druk die daaruit voortvloeit helpen we Azerbeidzjan juist vooruit. Alijev werd kwaad toen ik persoonlijk informeerde naar de mensenrechtenschendingen, toch moet je dat blijven doen. Het land is heel zelfverzekerd, en het is belangrijk dat wij daar kritische kanttekeningen bij blijven plaatsen”.

Cultuurshock
De kleine wijnbar ‘Room‘ in een zijstraat van het centrum is een van de weinige plekken waar Azerbeidzjanen begrijpen dat het Songfestival in de rest van Europa een roze tintje heeft. ,,Hier komen klanten met allerlei seksuele voorkeuren. Het is een soort vrijplaats”, legt uitbaatster Eilnira Rasoelova uit. ,,Seksualiteit is een van de grootste taboe’s in dit land”. De 31-jarige Jaleila, een van de weinige openlijke lesbienne’s in Bakoe, legt uit hoe dat zit. ,,We zijn een land met sterke tradities. Seks voor het huwelijk wordt als verwerpelijk gezien, en veel ongetrouwde meisjes mogen van hun ouders niet eens hun wenkbrauwen bijwerken. Het zal niet zo zijn dat Europese homo’s hier in elkaar geslagen worden, maar Bakoe zal wel een behoorlijke cultuurshock te verwerken krijgen. De mentaliteitsverandering gaat hier veel langzamer dan al dat bouwwerk”.

Ook de democratisering van het land loopt achter. Demonstraties worden hard neergeslagen, en het afgelopen jaar zijn er tientallen activisten opgepakt en veroordeeld. Na de omwentelingen in de Arabische wereld maakt het regime zich ernstige zorgen. ,,Je ziet nu een grote campagne tegen sociale media”, legt de 28-jarige Rasoel Jafarov uit. Hij is de afgelopen jaren al vier keer opgepakt geweest en voert campagne voor de vrijlating van andere politiek gevangenen. ,,Er is geen censuur op internet, maar met reclamespotjes en documentaires probeert de overheid te laten zien dat sociale media slecht is voor de jeugd. Ze maken hun huiswerk niet meer, en vooral Facebook zou zorgen voor een rem op de emotionele en psychologische ontwikkeling van een kind. Onzin natuurlijk, maar het laat zien hoe bang ze zijn”. In de aanloop naar het Songfestival wil hij een alternatief festival organiseren, een reeks concerten waarbij vrijheid en mensenrechten centraal staan. ,,Een paar jaar geleden kon je niet eens een persconferentie organiseren. Nu is er een reële kans dat dit festival lukt. De overheid probeert de boodschap uit te dragen dat Azerbeidzjan een vrij en democratisch land is. Laat ze dat maar eens bewijzen”.

P1070208

P1070212

‘We zijn een Europees volk. We hebben alleen geen democratie’

Azerbeidzjan won het songfestival, maar na de euforie komt de echte uitdaging. Het Kaukasusland is trotser dan ooit, en nog altijd in oorlog met Armenië. Homo’s worden uitgelachen, hotels zijn peperduur en het is bijzonder moeilijk het land binnen te komen. Hoe pakken ze het aan?

P1040463

,,Het was me toch een feest! We zijn tot acht uur ‘s ochtends doorgegaan” Op zijn telefoon laat de 22 jarige student Voesal Joessifonov een filmpje zien van de nacht waarin Azerbeidzjan het Eurovisie songfestival won. Honderden jongeren rijden luid toeterend door de straten, hangen uit ramen en deuren van racende auto’s en zwaaien met enorme vlaggen. Meisjes trekken hun topjes uit, jongens dansen om politieauto’s heen. Bepaald geen alledaags gezicht in het moslimland dat onder strenge overheidscontrole staat. ,,We zullen Europa laten zien dat wij ook een land zijn”, zegt Voesal. ,,En reken er maar op dat wij dit prachtige evenement heel goed kunnen organiseren”. Zijn vrienden zijn het er roerend mee eens. ,,Vroeger wisten mensen niet eens waar Azerbeidzjan lag, nu zal de hele wereld het weten”.

Toen het duo Eldar (Ell) Gasimov en Nigar (Nikki) Jamal in Düsseldorf de meeste punten kreeg en daarmee de wedstrijd volgens de regels volgend jaar in Azerbeidzjan georganiseerd moest worden, was het
ongetwijfeld ook feest in de hogere regionen van de overheid. Azerbeidzjan grijpt iedere gelegenheid aan om zich internationaal te profileren. Ismaïl Omarov, de directeur van de Azerbeidzjaanse publieke omroep, beloofde dat het Eurovisie in 2012 ‘het allergrootste en allermooiste’ songfestival in de geschiedenis zal worden. Ook vroeg hij journalisten zich niet zo bezig te houden met de vraag wat het allemaal moet kosten. ‘Richt je toch niet zo op financiën’, zei hij volgens het plaatselijke APA-persbureau. ‘Dit is een overwinning voor de Azerbeidzjaanse cultuur, muziek en Eldar en Nigar’.

Toch speelt geld een belangrijke rol. Er zijn weinig steden die de afgelopen jaren zo’n transformatie hebben doorgemaakt als Bakoe. Het historisch centrum is helemaal opgeknapt, overal worden nieuwe gevels aangebracht en sommige straten en pleinen zijn van marmer. Het Kaukasusland pomp dagelijks ruim een miljoen vaten olie naar het buitenland en verdient grof geld aan de energiesector. In de tijd dat de olieproductie in het land met 300 procent steeg groeide het overheidsbudget met de factor twaalf. De oude Sovjetfonteinen zijn opgeknapt, de dure boutiques hebben hun plaats gevonden en de Bentley-dealer doet goede zaken.

In diezelfde tijd trok het regime van president Ilham Alijev de teugels flink aan. Er zijn geen onafhankelijke politieke partijen, geen vrije rechtspraak, de media staat onder streng toezicht en tientallen burgerorganisaties zijn op last van de overheid gesloten. De corruptie is enorm, volgens de jaarlijkse index van Transparency International scoort het land nog altijd slechter dan bijvoorbeeld Eritrea, Guatamala en Syrië. In de stad schieten de gloednieuwe vijfsterrenhotels als paddestoelen uit de grond. De wandelboulevard langs de Kaspische Zee wordt voor de derde keer dit jaar opgeknapt. Alles moet nog mooier, nog duurder. Het stadsbestuur liet eeuwenoude bomen aanplanten die speciaal uit Australië en Argentië werden overgevlogen. Langs de boulevard wappert aan de horizon het blauw, rood en groen van de Azerbeidzjaanse vlag met sikkel en ster. Het is de grootste vlaggenmast ter wereld.

Azerbeidzjan deed pas vier keer mee aan het songfestival en eindige alle keren in de top tien. ,,We hebben een eeuwenoude muzikale traditie, we maken al honderden jaren muziek waar de wereld graag naar luistert”, zegt Elmira Mammedova, een moeder van drie kinderen. ,,Ze hebben de kandidaten goed uitgezocht en ze flink moeten trainen, maar zelfs Azerbeidzjaanse popmuziek weet blijkbaar een snaar te raken. We zijn een gastvrij volk en heten iedereen welkom. Zelfs homo’s”, zegt ze. De jongens op de boulevard kunnen er om lachen. ,,Ik heb wel eens gehoord dat er in Europa alleen homo’s naar het Songfestival kijken”, zegt Voesal Joessifonov. ,,Ze mogen wel komen, maar dan mogen wij ze ook uitlachen”, besluit hij.

De bekende Azerbeidzjaanse kunstenaar Babi Badalov maakte geen geheim van zijn geaardheid en werd meerdere malen in elkaar geslagen. Hij moest een kunstgebit laten plaatsen en vluchtte in 2006 het land uit. Vorige maand kreeg hij politiek asiel in Frankrijk. Via Facebook laat hij weten dat er genoeg homo’s zijn, maar dat het onmogelijk is uit de kast te komen. ,,Je moet of heel rijk zijn, of in een schijnhuwelijk stappen. Wanneer je over een bepaalde leeftijd bent is het heel moeilijk de vraag te beantwoorden waarom je geen vrouw en kinderen hebt”. Hij denkt niet dat het songfestival zal bijdragen aan begrip. ,,Het Eurovisie is gewoon een mooi excuus voor die dictator om nog rijker te worden”.

Volgens mensenrechtenadvocaten zou de toenemende interesse in Azerbeidzjan toch wel eens kunnen helpen. De 29-jarige activist Bachtijar Hajijev werd eerder dit jaar opgepakt nadat hij op Facebook een pagina aanmaakte waarin hij opriep tot een volksrevolutie. ,,De autoriteiten staan op scherp na de onrust in het Midden-Oosten”, zegt zijn advocaat Intigam Alijev. ,,Ze waren altijd al bang voor grote evenementen, en toen al die jongeren de straat op gingen om dat liedje te vieren zullen ze even hebben moeten slikken. Voor het Eurovisie zal ons land in de schijnwerpers staan, er zullen veel journalisten komen en de hele Europese Unie kijkt over de schouder mee. Daar zal de macht macht behoorlijk zenuwachtig van worden”.

P1040444

Er moet een hoop gebeuren. Azerbeidzjan zal bijvoorbeeld de visumplicht moeten versoepelen. In de aanloop naar de parlementsverkiezingen vorig jaar gingen de grenzen op slot. Voor die tijd kregen EU-burgers op de luchthaven een visum, nu moet iedereen die het land wil bezoeken weken van te voren met stapels documenten langs de ambassade. Ook moet er betaalbare accommodatie komen. De hotelprijzen in Bakoe doen nu al niet onder voor die in New York, en een lokale krant ontdekte dat de prijs voor een kamer in mei 2012 nu al drie keer hoger ligt. Het steenrijke Kaukasusland is bovendien nog altijd in oorlog met buurland Armenië, een land dat ook meedoet aan het Eurovisie songfestival en net als Azerbeidzjan jaarlijks hoge ogen gooit. Mensen met paspoortstempels uit Armenië of met achternamen die Armeens klinken mogen het land niet in. De haat tegen het buurland zit zo diep dat de 43 mensen die twee jaar geleden per SMS een stem voor Armenië uitbrachten drie maanden later door de geheime dienst zijn verhoord. Een van de 43 liet destijds tegenover de BBC weten dat hij verdacht ‘onpatriottistisch’ zou zijn en een ‘mogelijk gevaar voor de veiligheid’ was.

De Azerbeidzjaanse schrijver Alekper Alijev brak met de twee belangrijkste taboe’s in het land toen hij drie jaar geleden een boek uitbracht over een homoseksuele relatie tussen een Armeense en een Azerbeidzjaanse jongen. Nadat er 300 exemplaren van werden verkocht werd het boek door de autoriteiten verboden. Volgens hem komt het wel goed met de Armeense delegatie. ,,Als ze al komen zal het heel soepel verlopen. Ze gaan onder politiebegeleiding naar een afgelegen hotel, worden in een geblindeerde bus naar het stadion gereden en worden dan weer stilletjes op de vlucht naar Moskou gezet”.

Net als de meeste Azerbeidzjani’s is hij er van overtuigd dat het land alles uit de kast zal trekken om het songfestival een succes te maken. ,,Op last van de president heeft de First Lady en het hele kabinet zitting moeten nemen in de commissie die het moet organiseren. Ken je een land waar ze dat zouden doen? Reken er maar op dat er dit jaar nog meer dure hotels komen, dat de straten nog mooier worden en dat ze alles nog eens een paar keer zullen restaureren. Het is alleen zo jammer dat het gewone volk daar niets aan overhoud”, zegt hij. ,,Ik hoop maar dat duidelijk wordt dat wij ook een Europees volk zijn, ergens aan de kantlijn van Europa. We zijn een Europees volk, we hebben alleen geen democratie”.

‘We worden hier schat- en schatrijk van de olie’

‘Je ziet het, we zijn hard bezig hier. Over twintig dagen komt de president en ik moet er natuurlijk voor zorgen dat alles piekfijn is orde is!’ Ilgar Hoeseinov is de directeur van een kuuroord in Naftalan, een stad diep in het Azerbeidzjaanse binnenland. ‘Stook de voorraad maar vast op, vul de buizen en haal Tahir van bed!’, roept hij door een telefoon. Zijn kantoor hangt vol met foto’s van president Ilham Alijev. ‘Hij heeft nogal een karakter, die president van ons. Sterker nog, hij komt ieder jaar alles zelf controleren. En hij komt niet alleen kijken, hij zwaait er ook nog wel eens een hamer tegenaan om te kijken of een muurtje wel stevig genoeg is!’

Hij gaat er goed voor zitten en draait een puntje in zijn snor. ‘Nergens ter wereld is de olie zo schoon en zuiver als bij ons. Het komt rechtstreeks uit de grond zetten, je hoeft er bijna niets voor te doen’. Uit de hele wereld komen toeristen voor de bekende oliebaden naar Naftalan. ‘Al in 1927 kwamen hier de eerste patiënten, dat ging nog heel primitief. Maar in de Sovjet-tijd waren hier zeven sanatoria en meer dan 70.000 bezoekers per jaar. Tot die vervloekte oorlog met Armenië’. Tijdens het conflict over Nagorno-Karabach, vlak over de heuvels bij Naftalan, zaten de sanatoria vol met vluchtelingen. Pas de laatste jaren zijn de baden, hotelkamers en olieinstallaties in de kleine stad opgeknapt. Tegenover het sanatorium van Hoeseinov is een enorm complex met ‘ruim duizend’ kamers in aanbouw. Ook dat moet over twintig dagen klaar zijn.

Ilgar Huseinov
Ilgar Huseinov

De Azerbeidzjanen zweren bij de helende werking van hun olie, maar de medische wetenschap is daar niet zeker van. Er zitten kankerverwekkende stoffen in de olie die op de lange termijn schadelijk kunnen zijn. Huseinov is boos om. ‘Ja, dat hoor ik ook wel eens. Pure Armeense propaganda! Geloof maar niets van dat soort praatjes. Ik ken veel vrouwen die onvruchtbaar waren, nu hebben ze allemaal drie kinderen. Je wilt niet weten hoeveel bedankbrieven ik krijg!’

De telefoon gaat. ‘Tahir! Klaar? Mooi! Ik stuur ‘m op je af! Nou jongen, op je gezondheid! Dat je veel kinderen mag verwekken!’ Door een lange gang lopen allerlei figuren in witte doktorsjassen, de witte tegels zijn bruin geworden en er hangt een penetrante teerlucht door het hele complex. ‘Ook je onderbroek uit, niet bang zijn!’, roept Tahir, de badmeester. De diepzwarte badkuip loopt binnen een paar seconden vol met walmende olie. Wanneer je niet op de geur let zou je in een bad vol met chocolade kunnen liggen. Het is glibberig, kleeft aan je lijf en is op een vreemde manier niet onaangenaam. Het is alsof je in een vloeibare plastic zak zit opgesloten, die toch lekker warm is.  Na vijf minuten schraapt Tahir je met een schoenleper weer schoon. Met een flinke fles shampoo en een borstel krijg je het zelfs weer tussen je tenen vandaan.

Keukenrollen

De gitzwarte olie is het economische bestaansrecht van Azerbeidzjan. ‘Tien jaar geleden dacht de overheid nog dat ze hier het midden- en kleinbedrijf moesten stimuleren. Maar daar moet je uit eindelijk heel hard voor werken, het oppompen van de natuurlijke energievoorraden is gewoon veel gemakkerlijker’, vertel Ilham Sjaban, een onafhankelijke energie-expert in Baku. ‘Ik weet niet hoeveel ondernemers in Nederland bijdragen aan de export, maar in ons land is dat nog altijd maar 0,4 procent. We worden hier schat- en schatrijk van de olie’.

Iedere dag pompt het land 1,4 miljoen vaten olie de grens over richting Turkije, Rusland en Georgië. En het gaat goed, heel goed. ‘De olieproductie is ten opzichte van 2005 met zeker 300 procent gestegen’, legt Sjaban uit. ‘Het budget van ons land is in diezelfde tijd maar liefst twaalf keer gestegen. De bank heeft enorme reserves, we geven ontzettend veel uit. En als het de komende tien jaar zo door blijft zetten hoeven we ons nergens zorgen om te maken’. En als het aan het staatsbedrijf Socar ligt tankt men binnenkort andere delen van Europa ook bij een Azerbeidzjaanse pomp. ’De Georgische markt is al aardig onder controle, binnenkort gaan ze ook in Turkije aan de slag. Als het goed is kun je over een paar jaar van Baku naar Istanbul rijden op Azerbeidzjaanse benzine’, legt Sjaban uit.

Ilham Shaban
Ilham Sjaban

‘Je gelooft het misschien niet, maar tot 2007 moesten we nog gas importeren uit Iran. Ook daar exporteren we nu steeds meer van, wederom naar de Turken en de Georgiërs. Maar wanneer ze het in Istanbul en Athene eens kunnen worden over een pijplijn over de Bosperus gaat ons gas richting Europa. De Bulgaren en de Italianen staan er om te springen’, weet Sjaban.

Eindig is die voorraad olie en gas voorlopig niet. ‘Er zijn analisten die zeggen dat we over een paar jaar al aan de piek zitten. Volgens mij valt dat wel mee. Ik denk dat we tot 2017 flinke groeicijfers kunnen zien. Bovendien zal er de komende jaren flink geinvesteerd worden, er moeten buiten de stad grote nieuwe installaties komen. Dat kost miljarden, maar dat verdien je zo weer terug’.

Al in de 19e eeuw zaten buitenlandse bedrijven bovenop het zwarte goud in Baku. De gebroeders Nobel en de Rothschild-familie lieten boorinstallaties, spoorwegen en haven bouwen, die voor een gedeelte nog altijd in gebruik staan. In Balachani, inmiddels een voorstad van Baku, wonen de mensen tussen de jaknikkers die traag en bijna geruisloos rondjes maken. Soms is het door de olieplassen onmogelijk om bij de buren te komen. ‘Je went er aan’, zegt de 29-jarige Asja met haar zoontje van vijf. ‘Mijn familie woonde hier altijd al, ik zie de olie eigenlijk niet meer. In de bergen regent het, hier ligt overal olie. Ik ben alleen wel eens bang dat mijn kind zou kunnen verdrinken, maar zelfs die kleintjes weten met de olie om te gaan’.

Buizen

Water

Zwarte Zee
Balachani

Over Facebook, de gevangenis, Wikileaks en waarom de aarde plat is

,,Je hebt niets gemist tijdens de verkiezingen”, lacht Ali Novruzov ,,Van de 125 kiesdistricten mocht de oppositie er maar in een stuk of 30, hooguit 40 meedoen. En natuurlijk heeft de regerende partij gewonnen. Weinig nieuws dus, het is er hier niet veel democratischer op geworden”.

Ali Novruzov is een bekende Azerbeidzjaanse blogger. Hij traint verschillede media en werkt bij een organisatie die alternatieve lezingen aan studenten geeft. ,,Het gaat slecht met de onafhankelijke pers”, zegt hij. ,,Vergeet de televisie, want zelfs de commerciële zenders staan onder strikte controle. De meeste kranten staan onder enorme druk of worden simpelweg in leven gehouden door de overheid. Er zijn publicaties die hooguit 50 exemplaren per week verkopen, daar voert de overheid de redactie. Azadliq (Vrijheid) is de laatste, maar ook die hebben het moeilijk”.

Het redactiekantoor van Azadliq was vijf jaar geleden het epicentrum van de Azerbeidzjaanse oppositie. Journalisten, politici, jeugdactivisten en NGO’s liepen er de deur plat. Bij het kleine café op de binnenplaats was de revolutie in volle gang. Na de vreedzame machtsovergangen in Georgië en Oekraïne was Azerbeidzjan het volgende punt voor de oranje golf. Ook hier zouden straatprotesten de corrupte overheid op de knieën krijgen. Terwijl de politici aan de telefoon hingen met Amerika waren hun moeders en zusters bezig vlaggen en spandoeken te naaien. Zonder resultaat. Bij de laatste bijeenkomst greep de politie hard in en werden de demonstranten van het plein geslagen.

,,Azadliq bestaat nog wel, maar hun kantoor en het café is nu weg”, legt Novruzov uit. ,,Er is een enorm bankgebouw voor in de plaats gekomen en de redactie heeft nu alleen maar een klein kantoor bij het officiële staatspersbureau. De oppositiepartij in hetzelfde gebouw is nog altijd dakloos.”

En dus ‘vluchten’ veel journalisten naar het internet. Maar in Azerbeidjan is bloggen, of zelfs gewoon je mening geven, niet zonder risico. ,,Het punt is dat de lijn niet meer duidelijk is. De risico’s vallen mee, ik schrijf vooral voor een klein publiek. Maar voor je het weet valt het op. Niemand heeft nog een flauw idee wat er nog kan, en wat niet meer mag. Ik weet niet wat er morgen gaat gebeuren voor wat ik gisteren op mijn blog heb gezet”, zegt Novruzov.

Ali Novruzov
Ali Novruzov

Ook Adnan Hajizade herinnert zich de oranje-tijd goed. ,,Ik kwam net terug uit de Verenigde Staten. Mijn vader stond kandidaat en we wisten zeker dat er veranderingen op komst waren. Er heerste optimisme op de straat. Die laatste demonstratie was verschrikkelijk. Politieke kopstukken werden in elkaar geslagen, vlaggen kapotgetrokken. Ik wilde mijn vrienden bij de arm pakken en doorzetten, maar iedereen was al weg.” Daarna is Hajizade de jeugdbeweging OL! begonnen, de organisatie waar ook Novruzov voor werkt ,,Ik realiseerde me dat het anders moest, er moest iets gebeuren met de nieuwe generatie, de mensen die nog niet verpest zijn”.

Toen de Azerbeidzjaanse president Ilham Alijev vorig jaar in Duitsland voor 40.000 euro een ezel als souvenir kocht maakte zijn organisatie daar een satirische video van. Een paar dagen later werd hij met Emin Milli in een restaurant door twee mannen in elkaar geslagen, de politie pakte beide bloggers op voor openbare geweldpleging. Na twee maanden hoorzittingen werden de twee schuldig bevonden en kregen ze respectievelijk twee en twee jaar en zes maanden gevangenisstraf. Twee weken geleden waren ze plots weer vrij.

Hajizade weet nog altijd niet goed waarom. ,,Ik heb geen flauw idee waarom ik opgepakt ben, laat staan dat ik weet waarom ik weer vrij ben. Onder bepaalde voorwaarden kun je na een jaar vrijkomen vanwege goed gedrag. De aanklager legde uit wat voor bizarre regels ik overtreden had, en ik was in mijn hoofd al bezig met een speech. Tot de rechter plots concludeerde dat ik vrij was. Ik kan het nog altijd moeilijk geloven”.

Hajizade bladert door een gloednieuwe iPad. Zijn agenda staat de komende weken propvol met blauwe blokjes, maar wanneer hij twee weken terug veegt over het scherm is alles leeg. ,,Niet te geloven, toen zat ik nog in de gevangenis en had ik geen flauw idee wat er aan de hand was”.

De arrestatie van de twee bloggers is wereldwijd veroordeeld, zelfs Obama, Clinton en Sarkozy drongen aan op vrijlating. ,,Ik kreeg dingen te horen, maar het was allemaal moeilijk te geloven. Ik beloofde mezelf bij mijn vrijlating alles terug te lezen. Alle petities, blogposten en aantekeningen. Maar het valt me zwaar, het doet pijn dat allemaal terug te lezen.”

Uit de door Wikilieaks vrijgemaakte ‘cables’ is duidelijk dat de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken William Burns op vrijlating van de twee aandrong bij president Alijev.

16.  (C) U/S Burns said that one of the ways Azerbaijan could
show leadership as a tolerant and secular country was in
advancing democracy and human rights.  He specifically asked
that, following the appeal process of the two youth
activists, the President find a way on humanitarian grounds
to release the two men.  Aliyev made no firm commitment, but
responded, "I think this can be done.  I had no intention to
hurt anyone."  When U/S Burns expressed the hope that the
government could quietly take this step, the President said,
"Okay." (link)

,,Onzin”, zegt Hajizade. ,,Hij wilde ons geen pijn doen, maar ze hebben wel mijn neus gebroken. Ik kan nog altijd amper ademhalen en moet binnenkort naar het ziekenhuis”. Zijn vrijlating, een paar dagen eerder dan die van Milli, is bovendien voorwaardelijk. Hij mag het land niet uit en moet zich om de zoveel dagen melden in Baku. ,,Maar ik ben me wel gaan realiseren dat Thomas Friedman van de New York Times gelijk heeft, de aarde is platter geworden. Er worden een paar onbeduidende bloggers opgepakt in een land ver weg, en toch krijgt het aandacht over de hele wereld. Mensenrechten zijn nog altijd universeel. Ik ben iedereen erg dankbaar. Iedereen die aan me heeft gedacht, iedereen die er iets mee heeft gedaan en iedereen die bij Facebook op ‘Like’ klikte.”

Hij heeft nergens spijt van. ,,Ik zou het zo weer doen. Sterker nog, ik zou het veel sterker aanzetten. Het is geweldig dat ze mij en Emin hebben vrijgelaten, maar er zijn duizenden mensen die nog iedere dag onder dit regime te lijden hebben. Ik hoop alleen maar dat mijn vrijlating iets heeft bijgedragen. Er zijn in het jaar dat ik achter de tralies zat vier keer meer bloggers gekomen, er zitten inmiddels drie keer meer Azerbeidzjani’s op Facebook. Wat ik toen deed, daar zijn nu zeker vijftig mensen mee bezig”.

Adnan Hajizade
Adnan Hajizade

De bruid in de nacht

Bruid en bruidegom

Ik slenterde ‘s avonds laat nog over de boulevard. Vlak bij het parlement knalde een oude Lada met een taxibordje de stoep op, met piepende remmen kwam het tot stilstand. Een dolgelukkige bruid holde in een enorme jurk naar de kade, een oudere man in een fel glinsterend pak rende er achteraan. Of ik, op zijn iPhone, hun huwelijksportret mocht maken. De man huilde van geluk. ‘Kijk eens goed’, zei hij. ‘Ze is zo mooi. En nu is ze van mij’. Het meisje zweeg. Leve het bruidspaar!

Dolgelukkig

‘En wat als ik het dubbele betaal?’

Ben je nu nog niet in Azerbeidzjan? De ambassade in Tbilisi liet weten dat er tot volgende week geen visa’s worden afgegeven. Het land zit nog altijd op slot, maar ik blijf het proberen!

Het enige over de Azerbeidzjaanse verkiezingen in de Nederlandse pers is dit beknopte ANP bericht. Natuurlijk, waarnemers zagen intimidatie en diskwalificatie, mensenrechtengroepen en de oppositiebewegingen beschuldigen de regering van inperking van democratische vrijheden. Maar hoe zit dat precies?

De gortdroge OVSE-rapporten geven een kijkje in de keuken. De auteurs van zulke rapporten lopen op eieren, maar wie het aandachtig leest haalt er belangrijke informatie uit. ‘Limitations of media freedom and freedom of assembly, and a deficient candidate registration process further weakened the opposition and made vibrant political discourse almost impossible‘. Dat wil zeggen, de oppositie mocht niet de straat op en kon zich maar met moeite verkiesbaar stellen.

Deze video laat goed zien hoe een gemiddelde stembusgang er uit ziet. De man die het stembureau moet verlaten is een waarnemer van een oppositiepartij. Terwijl niemand kijkt proppen de stembureauleden honderden extra papiertjes voor de regerende partij in de bus. En door het hele land heen rijden buslandingen ambtenaren, fabrieksarbeiders of militairen die bij ieder stembureau nog een keer mogen stemmen.

Maar hoe kan het dat er hier zo weinig over bekend is? Simpel. De grootste nieuwssites in het land, news.az, today.az en trend.az (Russisch) staan onder strikte overheidscontrole. Journalisten van onafhankelijke media worden opgepakt, opgesloten en tegengewerkt, net als deze twee bloggers die nog altijd in de gevangenis zitten. De enige objectieve informatie die het land vertaal komt van een paar twitteraars (1,2,3). En de buitenlandse pers? Die krijgt geen visum of mag op gesponsorde persreizen.

In 2006 was ik in Baku voor een gesprek bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Een goedlachse hoge ambtenaar zette me een kop koffie voor en legde uit hoe het kan dat het land goede betrekkingen heeft met Rusland, Amerika, de Europese Unie en met Turkije. Maar na een kwartier krijgt het gesprek een vreemde wending. Hij vraagt wat mijn eigen indrukken zijn en hoeveel ik eigenlijk verdien als journalist. ‘Het is natuurlijk de eindjes aan elkaar knopen als freelancer’, zegt hij. Ik knik. ‘Wat nu als ik je heb dubbele betaal. Gewoon, per maand. Dan krijg je er een mooi appartement in Baku bij en vraag ik je alleen om een paar keer per jaar langs komen. Je hoeft niet eens gunstig te schrijven, echt niet. Lijkt het je wat?’ Ik verslikte me in mijn koffie en heb altijd gedacht dat het een grapje was. Maar sinds vandaag weet ik waar ik was komen wonen.

‘Het land op slot’

‘Wij weten het ook niet’, zegt de consul op kwade toon door de intercom. Hij zucht. Het is de vijfde keer in drie dagen dat hij me te woord moet staan. ‘Ik wacht op antwoord uit Baku. Dat komt niet’. Ik vraag of het vanwege de verkiezingen is, en of ze het daarom zo spelen. ‘Alles heeft met elkaar te maken’, zegt hij crypisch. De deur blijft dicht.

Ik heb alles uit de kast getrokken. Twee ambassades, drie verschillende aanvragen, twee paspoorten en een verzameling fixers, contacten, omwegen en connecties. Niets helpt. De boodschap is duidelijk. Het land wil geen pottekijkers. Tot de verkiezingen sturen ze buitenlanders, of ze nu voor oliebedrijven werken, op visite gaan of journalisten zijn, met een kluitje het riet in.

Wanneer ik de ambassadebuurt uitloop komt een Georgische agent me achterna. Hij kijkt om en drukt me een papiertje toe. ‘Die regelen alles in een paar uur, maar je hebt het niet van mij’. Het is een reisbureau even verder in de straat. Nino van Empire Travel legt uit dat het tot vorige week een fluitje van een cent was. ‘Maar ze zijn ineens moeilijk gaan doen’. Ze belt haar contact in de ambassade, een man die zo hard schreeuwt dat het hele reisbureau het gesprek kan horen. ‘Je weet toch dat er verkiezingen zijn, Nino! Wij mogen hier niks, we hebben van hoger hand te horen gekregen dat we geen visa’s mogen uitgeven, aan niemand niet’.

En daarmee lukt het me niet om nog voor zondag in Baku te komen. Maandag nemen de persbureau’s de rapportage van de internationale waarnemers over, geven een paar politici commentaar en blijft het echte verhaal onbekend. Ik blijf het proberen, net zo lang tot het lukt. Of dat nu maandag, komende week of pas over een maand is.

‘Je staat daar en daar blijf je staan’

Vanaf het stadhuis aan de Moskouse Tverskajastraat zie je ze al staan. Een enorme rij mannen in donkere kleding. Er kringelt rook naar boven. Ze duwen, trekken, schreeuwen, zwaaien met papieren en wachten uiteindelijk allemaal voor een deur. Ieder kwartier gaat die deur open en mogen er een paar mensen naar binnen. De rest staat buiten, en blijft de rest van de dag buiten. Hun vrouwen, kinderen, broers of vrienden rijden af en aan in oude Lada’s, ze steken fel af tegen de geblindeerde Audi’s met raadsleden die richting het stadhuis jakkeren.

In de rij

De Azerbeidzjanen komen voor nieuwe paspoorten, moeten hun kinderen bijschrijven of komen voor notariele zaken. En sinds 15 oktober staan er ook buitenlanders in de rij. Zonder opgaaf van reden annuleerde de Azerbeidzjaanse overheid het visumbeleid waarbij je op de luchthaven een stempel kreeg en je zo het land binnen mocht. Een paar Franse toeristen, een Amerikaanse zanger en drie Britse studenten, allemaal keren ze na een half uur in de rij terug naar huis. Dan maar niet naar Baku.

Om de menigte in toom te houden heeft de ambassade een beveiligingsbedrijf in de arm genomen. Twee grote kerels met stoere hesjes, zaklamp en handboeien staan stoicijns naast de deur. Ze hebben de pesthekel aan de troep mannen die elke dag in de rij staan en allemaal eerder naar binnen willen dan de rest. De smeekbedes van de menigte doet het niets. Ze spreken toch geen Azeri. ‘Ik versta dat verdomde kutchinees van je niet, je staat daar en daar blijf je staan’, bijt een van de twee een jonge opgewonden man toe.

Op de derde dag, negen uur wachten later, kom ik eindelijk de deur binnen. Binnen is nog een rij, maar nu staan er stoeltjes en kijkt een groot portret van oud-president Hajdar Alijev de bezoekers streng aan. Een loopjongen met pretoogjes komt naast me zitten. Hij rent voor het ambassadepersoneel heen en weer naar een koffiezaakje en verdient wat bij door paspoorten en papieren naar binnen te smokkelen. ‘Je komt toch niet voor de verkiezingen?’, vraagt hij. ‘Die zijn allemaal al lang geleden verkocht. Wij hebben geen verkiezingen, we doen alleen alsof. Dat weet iedereen hier. Jullie hebben in Nederland toch ook een koningin. Wij hebben een Koning, alleen hij noemt zich president. Vergeet die verkiezingen en kom gewoon bij ons vakantie vieren’.

Met een paar flutredenen wimpelt de functionaris achter een raampje me af. Ik moet orginele documenten laten zien, toestemming hebben van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en rekening houden met een wachttijd van vijf dagen. En morgen terugkomen, als het lukt. Na een aantal telefoontjes en wat adviezen van collega’s neem ik het vliegtuig naar Tbilisi. In Georgie is de rij kleiner en werkt de ambassade beter mee. Maar ook hier wimpelen ze me af. ‘Kom volgende week maar terug, dan lukt het vast wel’, zegt een man van achter een soortgelijk raampje. Het wemelt van de geruchten. De regering is bang voor oppositieactivisten uit het buitenland, willen journalisten buiten de deur houden of zouden zelfs alle visa’s afschaffen tot na de verkiezingen. Zelfs de ingenieur van BP kan pas over een week terugkomen. ‘Het is niet te geloven’, zegt hij. ‘Ik heb een pijpleiding aangelegd die bijna een miljoen vaten olie per dag oppompt. En dan krijg je dit’.