‘Poppetje gezien, kastje dicht’

De stille protesten in Wit-Rusland blijven aanhouden, al is de geheime politie in grotere getallen aanwezig dan de demonstranten. Woensdagavond demonstreerden er dertig mensen bij de McDonalds in Minsk. De oppositie is marginaal, fel-nationalistisch en sterk anti-Russisch. Ze blijven het proberen. ‘Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven’.

Twee uur voor het begin van het in het geheim georganiseerde protest patrouilleren de ‘stillen’ al over de boulevard. Ze kijken nonchalant om zich heen en proberen zich een houding te geven. Maar in de leren jacks, gepoetste schoenen of knellende stropdassen vallen de KGB-agenten toch op. Sommigen hebben oortjes, anderen dragen portofoons en handwapens. Een uur later verzamelt de pers, en pas wanneer de schemer valt staat er een groep demonstranten voor de Mc-Donalds, vlak bij de uitgang van een druk metrostation. De mensen die eerder nog rustig hamburgers aten staan plots op en applaudisseren. Het zijn er niet meer dan dertig. Uit alle kanten komen de stillen aangehold, ze filmen en fotograferen de demonstranten, controleren hun identiteitspapieren en geven ze te verstaan dat ze weg moeten wezen. Er wordt een paar keer een paar minuten geklapt, de stillen duwen de demonstranten weg. Sommige automobilisten toeteren om de demonstranten bij te staan, de stillen noteren snel de kentekens. Na een half uur verdwijnen de demonstranten in de menigte. Dan intimideert de KGB de journalisten. ‘Poppetje gezien, kastje dicht’, zegt er een. Hij geeft een Poolse cameraman een trap na.

De kleinschalige, klappende protesten zijn de enige vorm van verzet in het autoritaire Wit-Rusland van president Aleksandr Loekasjenko. Spandoeken, het roepen van slogans, het zingen van protestsongs en zelfs ‘ongepast klappen’ is verboden. Demonstranten en onschuldige voorbijgangers kunnen met behulp van snelrecht dezelfde dag nog voor dagen, weken of maanden opgesloten worden. Fabriekswerkers die bij protesten gefotografeerd worden verliezen hun baan, aanwezige studenten worden bij de universiteit uitgeschreven. Afgelopen maandag moesten zelfs ouders met kinderen in de laatste klassen van de middelbare school een document inleveren waarin ze beloven dat hun zoon of dochter geen toestemming heeft om aan protesten mee te doen. Wit-Rusland is een politiestaat. Uit onderzoek van de Europese Universiteit in Sint-Petersburg blijkt dat nergens ter wereld zoveel politieagenten zijn als Wit-Rusland. Op iedere 100.000 inwoners zijn er 1441 agenten, bijna de helft meer dan in Rusland en verhoudingsgewijs zes keer meer dan in Nederland.

Na de derde ronde applaus vertrekt Aleh Radzjoek (45) weer. Hij doet verhaal in een druk winkelcentrum om de hoek. Om zo min mogelijk op te vallen bladert hij door boeken, bekijkt hij porselein en probeert hij
verschillende winterjassen. ,,Ik ben het afgelopen jaar twee keer opgepakt geweest”, legt hij uit. ,,Het is slecht leven in deze politiestaat, maar dit is mijn vaderland”. Net als het grote merendeel van de oppositie is de 45 jarige boksleraar fel-nationalistisch. ,,De Russen bezetten ons land al eeuwen. Ze hebben Loekasjenko aan de macht gebracht, kopen nu al onze fabrieken op en de zonen en kleinzonen van de KGB die hier in de Sovjettijd huishield zijn nu de agenten die ons intimideren. Ze maken alles kapot, onze vrijheid, onze taal, onze cultuur”. Russisch is bij hem thuis taboe. ,,We spreken alleen Wit-Russisch, mensen die dat niet spreken proberen we uit onze vriendenkring te weren”. Perspectief voor de oppositie ziet hij niet, al is hij bij iedere protestactie aanwezig. ,,Ik ben een bokser, ik geef niet snel op. Je moet het blijven proberen, al lijkt het zinloos. De autoriteiten zijn bang voor ons, dat zie je wel aan de politiemacht die ze iedere keer op de been brengen. Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven”.

‘Ze controleren wat je doet, ze controleren wat je denkt’

Activisten in Wit-Rusland verzetten zich al jaren tegen het autoritaire bewind van president Alexander Loekasjenko. Afgelopen week liet hij politieke gevangenen vrij, maar de controle in de ‘laatste dictatuur van Europa’ blijft enorm.

,,Ik durf te wedden dat er niemand in dit cafe zit die ooit op Loekasjenko heeft gestemd”. De anders zo stille, schuchtere activist Sergej kijkt om zich heen in het cafe aan een druk kruispunt in het centrum van Minsk. ,,Wil je dat ik het hardop zeg? Niemand heeft ooit op de president gestemd. Niemand!” Een groep vrienden aan de toog zegt dat het klopt, de barman knikt, een paar meisjes aan een tafeltje knipogen. Zelfs de schoonmaakster moet er om lachen. ,,Niemand stemt op de president”, zegt hij. ,,En toch wint hij altijd. Daarom moet je creatief zijn”. Na de frauduleuze presidentsverkiezingen afgelopen december organiseert Sergej protesten met behulp van sociale-media. Op Facebook, Twitter en de Russische netwerksite Vkontakte spreekt hij op het laatste moment af met andere oppositiefiguren. Ze organiseren sit-ins, protesteren door waxinelichtjes voor politiebureau’s aan te steken of verzamelen een groep mensen die met hun telefoons zwaaien. ,,Het is een kat-en-muisspel, we blijven het proberen, maar de ruimte voor een andere mening in Wit-Rusland wordt steeds kleiner. De politie en geheime dienst grijpt hard in bij de protesten die afgelopen zomer iedere week terugkeerde. Nadat de activisten bij wijze van protest begonnen te klappen verbood de overheid geklap. De jaarlijkse militaire parade trok in stilte voorbij. Afgelopen juli werd zelfs een man met één arm veroordeeld tot een geldboete vanwege ‘ongepast klappen’.

Alexandr Loekasjenko heeft Wit-Rusland al ruim 17 jaar onder strenge controle. Het land lijkt op heel veel manieren nog op de oude Sovjet-Unie. De straten worden netjes aangeveegd, de grote fabrieken staan onder controle van de staat, kritische politici en journalisten worden monddood gemaakt, schrijvers gecensureerd en de KGB, de geheime politie die in het land nooit van naam veranderd is, knuppelt iedere vorm van verzet hard neer. George Bush noemde Wit-Rusland ooit ‘de laatste dictatuur in Europa’, en het land raakt de laatste jaren na politieke en economische conflicten met buurland Rusland steeds verder in een isolement. Toch zitten er scheurtjes in het machtsfundament van de president. De economische situatie holt zo hard achteruit dat steeds minder mensen vertrouwen hebben in de overheid. De spontane protesten van afgelopen zomer waren omvangrijker dan alle jaren daarvoor. De autoriteiten lieten afgelopen week elf politieke gevangenen vrij die eind vorig jaar bij protesten werden opgepakt. Loekasjenko beloofde volgende maand alle oppositiefiguren en opgepakte activisten vrij te zullen laten in een poging de banden met de Europese Unie weer aan te halen.

De schrijver Viktor Martinovitsj maakte publiceerde in 2009 de roman ‘Paranoia’, waarin een liefdesrelatie tussen een jonge journalist en de maîtresse van de minister van Binnenlandse Zaken speelt in een autoritair land waar de geheime dienst het voor het zeggen heeft. De Russische uitgever distribueerde het boek ook in Wit-Rusland, maar na een paar weken verdween het uit de boekwinkels, kiosken en zelfs uit de internetwinkels. ,,Sindsdien heeft de roman een cultstatus, mensen downloaden het of kopiëren het van vrienden”, legt Martinovitsj uit. Hoewel de overheid hem nooit heeft aangeklaagd schetst de manier waarop men omgaat met fictie hoe streng de controle in het land is. ,,Een paar weken geleden nog stond er in een lokale krant dat het boek weer te koop was in een een boekhandel in Minsk. Nog geen uur na de krant was gedrukt is de voorraad daar ook al in beslag genomen”. Martinovitsj werkt bij een onafhankelijke publicatie als journalist en is wel wat gewend qua censuur in Wit-Rusland. ,,Maar dit had ik niet gedacht. Er zijn natuurlijk genoeg paralellen te trekken, maar de naam ‘Loekasjenko’ komt in het boek niet eens voor. Sterker nog, ik noem Wit-Rusland amper – en het Wit-Rusland wat ik beschrijf is maar wat mensen er in zien. Maar in dit land wil de overheid blijkbaar niet alleen controleren wat je doet, ze willen ook controleren wat je denkt”.

Paddestoelen en dollars houden Wit-Russische huishoudboekjes op orde

Voor de tweede keer dit jaar verloor de Wit-Russische roebel zijn waarde. Met een nijpend tekort aan deviezen en een enorme inflatie stijgt het ongenoegen over het economisch wanbeleid van president Aleksandr Loekasjenko en hebben de inwoners moeite rond te komen.

P1060044

Op het centrale station van de Wit-Russische hoofdstad Minsk zijn de wisselkantoren tegen het middaguur alweer door de voorraden heen. ‘Geen roebels’, staat er op een handgeschreven briefje achter glas. Elders in de stad verschilt de koers per bank, duiken illegale valutahandelaren op en staan er lange rijen bij wisselkantoren met een gunstige koersen. Vorige week besloot de nationale bank de Wit-Russische roebel niet langer kunstmatig in leven te houden. De markt bepaalt nu de prijs, en de afgelopen dagen devalueerde de munt zo’n 40 procent ten opzichte van de euro. Anders dan afgelopen mei, toen de Wit-Russische munt vanwege hoge overheidsuitgaven ook al bijna de helft van zijn waarde verloor, zorgt de devaluatie niet voor paniek. In mei werden de supermarkten leeggekocht en stonden er dagenlange wachtrijen bij wisselkantoren. Nu worden de opgespaarde euro’s en dollars omgewisseld in grote stapels lokale valuta en wachten de meeste Wit-Russen tot de koers langzaam zal zakken.

In de rijen voor de wisselkantoren ontstaan spontane discussies, bijzonder in het autoritaire land waar de meeste inwoners hun politieke mening liever voor zich houden. ,,Het is allemaal zijn schuld”, zegt Evgeni Petrov (59) terwijl hij bij een kantoor van ‘Belinvestbank’ op het portret van de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenko wijst. ,,Hij heeft ons al alle politieke vrijheden afgenomen, nu neemt hij ook nog mijn financiële vrijheid af”. Een vrouw met een kinderwagen hoont het commentaar weg. ,,Hij betaalt anders wel je pensioen”, zegt ze. ,,Mijn pensioen? Dat was een half jaar geleden nog 350 euro waard, nu amper 100. Wat moet je nog met 100 euro?” De vrouw haalt haar schouders op. Wit-Rusland kreeg afgelopen weekend een lening van 720 miljoen euro uit China. Onderhandelingen met het IMF zijn vastgelopen nadat Loekasjenko de politieke en economische voorstellen van het fonds van tafel veegde. ‘Het IMF bestaat uit economen, en ze willen dat wij onze politieke gevangenen vrijlaten. Dat is irrelevant, we hebben ze niet nodig’, liet de president tegenover een Russisch persbureau weten. Een Russische lening staat ter discussie nadat de Russische minister van Economische Zaken liet weten dat Wit-Rusland te langzaam hervormingen doorvoert en voorlopig weigert staatsbedrijven te verkopen.

De Wit-Russische overheid trekt allerlei maatregelen uit de kast om de crisis in toom te houden en politieke onrust te voorkomen. Zo zijn er vaste prijzen gekomen voor brood en melkproducten en probeert de financiële autoriteit in het land speculanten tegen te houden. Er mocht een tijd lang alleen maar met buitenlandse valuta worden betaald voor benzine en sinds een paar dagen is het voor gewone burgers verboden levensmiddelen en witgoed het land mee uit te nemen. De inflatie in het land is vijf keer hoger dan in de buurlanden, en de meeste Wit-Russen hebben moeite rond te komen. ,,Het is eigenlijk heel simpel”, zegt Irina Poesjkina. ,,Alles wat dit land importeert is duur. De mozzarella, de Spaanse ham of het Duitse bier dat mijn man graag drinkt. Ik koop de laatste maanden alleen maar lokale producten. Wanneer je een beetje op de seizoenen let krijg je een gezinsbudget wel op orde. Haar man Vitaly wijst naar de nieuwe Škoda verderop. ,,Dat is eigenlijk het enige probleem. Die hebben we een jaar geleden nieuw gekocht, met een afbetaling in buitenlandse valuta, daar was destijds de rente veel lager. Ik heb nog een kleine spaarpot met dollars, maar wanneer dat op is zijn we de pineut”

P1060054

Vrienden Bebenin geloven niets van zelfmoord

Vlak buiten Minsk is zaterdagmiddag lijk van oppositie-activist Oleg Bebenin (36) gevonden. Volgens de politie gaat het om zelfmoord, maar zijn familie en vrienden vrezen erger. Het is onrustig in Wit-Rusland, het land moet binnenkort naar de stembus en sinds het conflict met Rusland is voor het eerst in lange tijd de uitkomst onzeker.

Volgens zijn vrienden, collega’s en familie van de oppositie-activist Oleg Bebenin is zelfmoord uitgesloten. De politie beschrijft hoe hij zichzelf op zijn datsja buiten de stad heeft opgehangen met het touw van een hangmat. ‘Er is niet eens een afschreidsbrief gevonden’, legt zijn collega Zmitser Bandarenka een Russisch persbureau uit. ‘Er waren geen problemen op zijn werk, hij heeft een geweldige vrouw, twee zoontjes, zijn beide ouders en een broer. Het kan gewoon niet’. Bebenin stond al ruim tien jaar aan het hoofd van Charter ’97, een onafhankelijke nieuwssite en een van de belangrijkste communicatiekanalen van de Wit-Russische oppositie. Andere vrienden bevestigen dat ze eerder eerder die dag nog een SMS’je van hem hebben ontvangen met een uitnodiging om naar de bioscoop te gaan. De politie spreekt andere doodsoorzaken tegen. Volgens woordvoerder Alexander Daniltsjenko werd er naast de strop een omgetrapte stoel gevonden en lagen er lege flessen sterke drank in de buurt.

Veel analisten, politici en mensenrechtenorganisaties noemen Wit-Rusland de ‘laaste dictatuur in Europa’. Het land staat sinds 1994 al onder leiding van president Aleksandr Loekasjenko. Verkiezingen worden gefraudeerd, de oppositie de kop ingedrukt en vrije media aan banden gelegd. De afgelopen jaren zijn meerdere politici, zakenlieden en journalisten onder verdachte omstandigheden om het leven gekomen. Bebenin is in 1997 een tijd ontvoerd geweest doro de geheime dienst en werd twee jaar later door gemaskerde mannen met honkbalknuppels bewerkt. Een exacte datum is er nog niet, maar voor februari volgend jaar moeten er in Wit-Rusland presidentsverkiezingen gehouden worden. De autoriteiten voerden de druk op. Vorige winter werden verschillende oppositieleiders opgepakt en geblinddoekt afgevoerd naar een excecutieplaats, waar ze als ‘laaste waarschuwing’ genade kregen. Alle media in het land moesten zich de afgelopen maanden registreren.

Volgens de meeste analisten kunnen de Wit-Russische autoriteiten zich zoveel repressie veroorloven omdat president Loekasjenko altijd de steun van Rusland heeft. Maar de afgelopen maanden botert het niet tussen de twee buurlanden. Wit-Rusland dreigde de Russische gastoevoer naar Europa te onderbreken en er zijn allerlei problemen op douane-gebied. In beide landen doen de staatszenders hun best de ander zwart te maken. De belangrijkste oppositiekandidaat voor de komende verkiezingen, Andrej Sannikov, laat weten geschokt te zijn. ‘Oleg is mijn vriend, we werkten nauw samen en hij is een betrouwbaar persoon. We hadden veel plannen en we zagen elkaar bijna iedere dag’. De redactie van Charter97.org wijst tegenstrijdige feiten. ‘Volgens de politie is hij op 3 augustus in de middag om het leven gekomen, de akte die de nabestaanden in handen kregen heeft een andere datum’. Op de website stromen honderden reacties binnen. ‘We zullen je nooit vergeten’, schrijven lezers. En nog vaker: ‘We zullen je werk doorzetten’.

Gaskraan naar Wit-Rusland langzaam dicht

Na het verstrijken van een ultimatum over een Wit-Russsiche gasbetalin gaf de Russische president Dimitri Medvedev het staatsbedrijf Gazprom de opdracht de gaskraan richting het buurland langzaam dicht te draaien. Volgens Gazprom komen de leveranties aan de rest van Europa niet in het geding, maar Wit-Rusland dreigt de doorvoer stop te zetten.

President Medvedev liet duidelijk weten dat de Wit-Russische schuld gewoon moet worden voldaan. ‘Wij accepteren geen taartjes, boter of kaas als vergoeding’, liet hij weten nadat hij Gazprom topman Aleksej Miller de opdracht gaf de leveranties aan Wit-Rusland gedurende de dag met 15 procent af te laten nemen. Volgens Miller, die de onderhandelingen met de Wit-Russische delegatie in Moskou leidde, erkende de Wit-Russen de schuld maar wilde het buurland dat aflossen in de vorm van industriele apperatuur, kortingen en diensten. Volgens Gazprom heeft Wit-Rusland het afgelopen half jaar een lagere prijs overgemaakt dan afgesproken en moet het land nog zo’n 155 miljoen euro aflossen. Met het dichtdraaien van de gaskraan komen volgens Gazprom de leveranties naar andere Europese landen niet in het geding. In de zomer is er sowieso minder vraag voor gas en het bedrijf kan de leveranties aan de Poolse en Duitse markt omleiden via andere pijpleidingen.

Volgens de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenko heeft zijn land geen schulden aan het Russische staatsbedrijf. Vice-premier Andrej Kobjakov klaagde afgelopen weekend in de marge van het Economisch Forum in Sint-Petersburg dat ‘het goed zou zijn wanneer de Russen zich realiseren dat ze de relatie met andere voormalige Sovjet-landen niet louter op Russische principes zouden moeten baseren’. Hoewel beide landen nauwe betrekkingen met elkaar hebben ontstaat er vaak ruzie over energieprijzen. In 2004 was er een impasse van een half jaar over de verkoop van het Wit-Russische gasbedrijf en in 2007 draaide Rusland de oliekraan richting het buurland een aantal dagen dicht. Ook politiek botert het al een tijd niet meer tussen de twee landen. Ruim een jaar geleden ontstond er een groot conflict over een import stop van Wit-Russische melkproducten en ook weigert het land de afvallige Georgische regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië als onafhankelijke staten te erkennen. Sinds de onenigheid met Rusland probeert president Loekasjenko, die bekend staat als ‘de laatste dictator in Europa’, de banden met de Europese Unie juist aan te halen.

Het Wit-Russische staatsbedrijf BelTransGaz laat weten dat juist Gazprom een schuld heeft en is naar eigen zeggen verbaasd dat het management van Gazprom daarvan niet op de hoogte is. Volgens experts een duidelijke dreiging aan Russisch adres om de doorvoer naar Europa te onderbreken. In de winter van 2008 veroorzaakte een soortgelijk conflict tussen Rusland en Oekraine paniek op de Europese markt die enkele dagen zonder gas kwam te zitten. Rusland werkt sindsdien hard aan de diversificatie van energieleveranties naar het Westen, met pijplijnen door de Zware- en Baltische Zee wil het land de Europese markt rechtstreeks kunnen bedienen, zonder tussenkomst van transitlanden,. De Europese Unie dringt er ondertussen al jaren op aan dat Europa minder afhankelijk moet zijn van Russisch gas. De Russische analist Dimitri Orlov laat tegenover het het Russische gazeta.ru weten dat het nalaten van de betaling niet meer dan Wit-Russische blufpoker is. ‘Rusland staat sterk in z’n schoenen, en Loekasjenko weet dat dondersgoed’. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov kwam maandag naar Minsk voor bilaterale onderhandelingen.

Twee uur in Minsk

Piloot loopt naar huis

Belavia, wat je noemt de ‘flag-carrier’ van Wit-Rusland, verkoopt spotgoedkope tickets van een aantal Europese bestemmingen naar Moskou. Met een beetje mazzel hoef je maar anderhalf uur in de transit te wachten. Wat ze er niet bij vertellen is dat er op de retro-futuristische luchthaven van Minsk helemaal geen transit-zone hebben. Ze pakken je op, je moet voor 60 euro een transitvisum kopen en pas na anderhalf uur formaliteiten, gedoe, gezeur en duizenden stempeltjes mag je door naar Moskou. Toch twee uur in Wit-Rusland geweest. Wonderlijk landje.

‘Ik denk wel eens dat ik zo lang leef omdat ik het allemaal moet vertellen’

De 91-jarige schrijfster Jelena Rzevskaja trok als legertolk langs verschillende fronten en kwam met het Sovjet-leger in de eerste colonnes naar Duitsland. In het brandende Berlijn liep ze drie dagen met de kaak van Adolf Hilter onder haar arm. 65 jaar later blikt ze terug op haar jeugd, de oorlog en de tijd daarna.

Rzjevskaja

Wanneer de 91-jarige Rzjevskaja voor de derde keer belt om een afspraak te verzetten klinken de tranen door in haar stem. ,,Het spijt me zo verschrikkelijk, nu zijn er weer allerlei jongelui van de televisie over de vloer. Zullen we het morgen proberen? Ik hoop dat ik me dan beter voel”. Op 9 mei is het precies 65 jaar geleden dat nazi-Duitsland de capitulatie tekende en er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog, een ontknoping die Rzjevskaja van dichtbij meemaakte. Terwijl het Sovjetleger de overwinning vierde in Berlijn liep zij met een bordeauxrode doos onder haar arm met daarin de ongedeerd gebleven kaken van Hitler, op zoek naar een tandarts die hem kon identificeren. ‘Op deze bizzare manier raakte mijn lot verweven met de geschiedenis van Duitsland’, schrijft Rzjevskaja in de inleiding van het boek ‘Tolk in oorlogstijd’, dat recentelijk ook in Nederland is uitgegeven. In de aanloop naar het jubileum zijn in Moskou al weken de straten versierd en maken alle Russische media jacht op het verhaal van de tolk in oorlogstijd.

De kwieke 91-jarige vrouw schuifelt verloren door haar ruimte appartement aan de Leningrad-prospekt. De verschillende kamers zijn vol van boeken, manuscripten en foto’s. ,,Die foto’s van mijzelf hangen hier normaal natuurlijk niet, dat moest voor de televisie”, zegt ze. Een jonge Kazachstaanse hulp in de huishouding zet koteletjes met aardappelpuree op tafel. ,,Echt lekker is het niet, maar we moeten het er maar mee doen”, verzucht Rzjevskaja. Ze is blij dat haar werkt nu over de hele wereld verschijnt en in allerlei talen verschijnt. ,,Toen mijn eerste boeken hier uitkwamen was dat een sensatie. In de kranten stond toen ik er jarenlang gevangenisstraf voor zou kunnen krijgen”.

Rzjevskaja komt uit een Joodse familie in wat tegenwoordig Wit-Rusland is. ,,Mijn beide ouders hebben geluk gehad. Mijn vader werd toegelaten aan de universiteit in Sint-Petersburg en mijn moeder ontsnapte maar bijna een pogrom omdat ze bij een priester in huis was getrokken”. Aan het Moskou van voor de oorlog heeft Rzjevskaja louter goede herinneringen. ,,Het was een prachtige stad, je kwam er vanalles tegen. Dansende beren, goochelaars of zelfs Chinese vrouwen met ingebonden voeten. Aan de vreugde kwam in 1937 een abrupt einde. ,,Mijn vader werd uit de partij gezet. Toen hij diezelfde avond vrienden probeerde te bellen of er nog werk was bleek de derde al opgepakt. Het was een angstige tijd. Ik was eens de sleutel vergeten en moest ‘s avonds laat aanbellen. Mijn vader is in de kast gesprongen, zijn rugtas stond al klaar. Zo groot was de angst.”

Rzjevskaja studeerde later aan een bekend instituut voor de letteren en hoefde zich aanvankelijk niet voor de dienst te melden. ,,Ik was geen verpleegster en dus hadden ze me niet nodig. Later zijn we onder het mobilisatieplan in een klokkenfabriek gaan werken. Maar toen ik hoorde dat er vertaalsters nodig waren ben ik direct vertrokken. Niet dat ik zo goed Duits sprak, maar in ieder geval een beetje.” Het zijn de laatste dagen van de oorlog die haar het scherpst voor de geest staan. ,,De weg naar Berlijn viel mee. We waren alert op bommenwerpers, maar de laatste kilometers was er weinig weerstand. Onze soldaten schreven leuzen op de muren. Zelfs de kinderen die langs de route woonde droegen witte bandjes. Volgens Rzjevskaja was er geen direct bevel van boven om Hitler te zoeken, maar was iedereen daar natuurlijk mee bezig. ,,Iedereen zocht, maar het lot wilde dat wij hem gevonden hebben.”

Terwijl in Berlijn het lijk van een man met ‘gestopte sokken’ aan de pers werd getoond als het stoffelijk overschot van Hitler vonden soldaten in de tuin van de Rijkskanselarij het lijk van een man op middelbare leeftijd, een vrouw en twee honden. Rzjevskaja werd belast met een deel van de identificatie. Na drie dagen wist ze een tandarts te vinden die het gebit van Hitler aan de hand van aantekeningen positief kon herleiden. Ze vertaalde een deel van de lijkschouwing, onderzocht een hoop aangetroffen documenten en vond als eerste de dagboeken van Goebbels. Na de succesvolle identificatie heeft Rzjevskaja alle documenten afgestaan aan de staf en pas vele jaren later teruggezien in de Moskouse archieven. Een hoop historici twijfelen aan deze lezing van de feiten en er is nog altijd weinig consensus over wat er precies met Hitler is voorgevallen. Rzjevskaja ergert zich aan wat zij ‘pseudo-wetenschappers’ noemt. ,,Ze maken nog altijd van die ongelooflijk stompzinnige serie’s over hoe Hitler nog leeft of hoeveel kinderen hij heeft. Allemaal onzin, sensatiezoekers. Ik kwam vroeger ook wel op conferenties waar zulke mensen dan trots vertellen dat ze er al zestien jaar onderzoek naar doen. Wat een onzin, ik werk er al mijn hele leven aan. Wat voor mij telt is dat ik ooit ben opgehaald door Maarschalk Zjoekov, de belangrijkste Sovjet-generaal. We hebben een goed gesprek gehad en hij vertelde me dat hij me geloofde als schrijfster en als mens. Ook in zijn memoires staat dat hij wat de dood van Hitler betreft niets aan mijn lezing heeft toe te voegen.”

Haar appartement heeft zicht op de drukke weg langs haar huis. Overal langs de brug wapperen rode en oranje vlaggen, op een spandoek staat in hoofdletters ‘overwinning!’ gedrukt. De dure BMW’s van de nieuwe rijke Russen scheuren er met hoge snelheid onderdoor. ,,Je weet toch wel dat Rzjevskaja een pseudoniem is?”, vraagt ze plots. Daar heb ik het ergste van de oorlog meegemaakt. Het is echt een slachtig geweest, Rzjev is een broederstad van Stalingrad. Als Rzjev was gevallen was Moskou er ook geweest, daasrom heb ik mijzelf later zo genoemd en in ’62 zelfs als officiële achternaam aangenomen. Wat daar gebeurde mag nooit vergeten worden. Ik denk wel eens dat ik zo lang leef omdat ik dat allemaal moet vertellen.” [zie ook: fotoserie Rzjevskaja]

[pictobrowser 28220020@N02 72157623849705287]

Jelena Rzjevskaja – Tolk in oorlogstijd. Uitgeverij Mouria, 2009. 379 bladzijden.

‘We hadden geen thuis meer’

De inmiddels 70-jarige Vera Stepanovna kwam als kind in Auschwitz en bracht na de bevrijding haar jeugd door in een weeshuis. Terwijl ze al jaren recht heeft op een pensioen werkt de 70-jarige overlever nog vijf dagen in de week als accountant. ,,We waren wezen, daarom wil je altijd de beste zijn”.

Vera Stepanovna
Foto: Maks Levin

,,Omdat de fascisten alles goed bijhielden weet ik dat ik uit een dorpje in de buurt van Vitebsk (Wit-Rusland) kom”, vertelt Vera Stepanovna. ,,Mijn vader zat bij het partizanenleger en omdat mijn moeder haar echte, Joodse achternaam vertelde werden we op de trein naar Auschwitz gezet. Mijn moeder en mijn jongste zusje zijn direct om het leven gebracht.” Later, tegen het eind van de jaren ’80, heeft Vera Stepanovna de documentatie ingezien. ,,Ze hielden zelfs bij wat voor kleren we droegen toen we van de verzamelplaats naar het kinderkamp gebracht werden. Volgens de gegevens had ik midden in de winter alleen een hempje aan. En dat is precies hoe ik me Auschwitz herinner: IJskoud en hongerig. Je begrijpt op die leeftijd niets, je voelt alleen de angst”.

Vera Stepanovna (70) werkt als accountant. In een kleine kantoorruimte van een voormalige school in een buitenwijk van de Oekrainse hoofdstad Kiev vertelt ze over haar jeugd in het concentratiekamp en en in het weeshuis dat daarop volgde. ,,Kinderen moesten werken, we waren slaven. Bovendien moesten we bloed afstaan, want kinderbloed is nog ‘schoon’. Dat we daar niet om het leven zijn gekomen is een kwestie van tijd geweest, we stonden laag op de wachtlijst.” De Sovjet-bevrijding, vandaag op de kop af 65 jaar geleden, kan Vera Stapanovna zich nog levendig herinneren. ,,Plots stonden er tanks op het terrein, we omheldsen de soldaten. En natuurlijk wilden we mee naar het front. Al ben je vijf jaar. Later pas wilden we naar huis. Daar kwam het probleem: we hadden geen thuis meer.” De eerste Sovjet-colonnes gingen van Auschwtiz terug naar Kiev, waar Vera Stepanovna samen met 282 andere kinderen uit concentratiekampen in een speciaal weeshuis werd opgevangen.

,,In die tijd werden er in de buurt van Kiev allerlei fabrieksterreinen ingericht. We zijn nog lang doodsbenauwd geweest voor die fabriekspijpen en rookpluimen die over de stad hingen”. Vera Stepanovna moest opnieuw Russisch leren. ,,Russisch was streng verboden in Auschwitz, de kinderen spraken een mengelmoes van Duits en Pools. Zelfs op latere leeftijd haalde ik nog allerlei woorden door elkaar.” De Sovjet-bureaucratie wist zich geen raad met de ontheemde kinderen. ,,Mijn oudste zus wist mijn achternaam, maar de geboortedatum, die mochten we zelf uitzoeken. Ik weet eigenlijk niet of ik ouder of jonger ben”, legt Vera Stepanovna uit. Als geboorteplaats werd bij alle kinderen ‘Kiev’ opgegeven. ,,Maar toen we ons eigen paspoort konden opvragen moesten we plots een etnische achtergrond aangeven. ‘Moet dat?’ vroeg ik. Op het politiebureau geloofden ze niet dat de hele nationaliteitenkwestie voor mij geen betekenis had. ‘Maak er maar Georgisch van’, zei ik uiteindelijk. Bij ons op school zat een prachtig Georgisch meisje met golvend donker haar en mooie donkere ogen. En zo ben ik een Georgische geworden, tot op de dag van vandaag. Het hele nationaliteiten-idee spreekt mij nog altijd niet aan. Russen, Oekrainers, Wit-Russen, we zijn allemaal Sovjet-burgers. We hebben hetzelfde bloed,”

De jaren na het weeshuis waren niet makkelijk. ,,De Sovjet-Unie was hard, je moest knokken voor je bestaan. Ik ben op mijn 13e begonnen met werken, en dat doe ik tot op de dag van vandaag. Het is wat vreemd natuurlijk, zeker in dit kantoor met jonge meisjes, maar zelfs na 53 jaar ben ik niet moe”. Van de 282 kinderen uit het speciale weeshuis in Kiev zijn er inmiddels nog maar 21 in leven. ,,Tot 2005 kwamen we om de zoveel tijd samen, uit alle hoeken van de wereld. Het is een bijzondere groep mensen. Vergeef me dat ik het zo banaal zeg, maar van de meisjes is niemand prostitue geworden. Niemand is aan de drank gegaan, meer dan 60 procent heeft een universiteitsdiploma. We moesten ons keer op keer bewijzen. Ik denk dat alle kampkinderen die mentaliteit hebben: doorbijten en vooruit.”

De toekomst van het Wit-Russische internet

lu_tube.jpg Een paar weken geleden liet de Wit Russische president Lukashenko weten “de anarchie op internet een halt toe te roepen”. Internet is namelijk een broedplaats voor de oppositie, en daar heeft Aleksendr het niet zo op. Hoe het er in Wit-Rusland precies aan toe gaat kunt u hier lezen Een collectief onder de naam ‘derde weg’, heeft als verjaardagscadeau verjaardagscadeau voor de dictator een ‘schone’ versie van het internet aangeboden. LuTube, LuJournal en Lundex. (via)