Tussen goelag en jetset. Moderne kunst in Rusland

Moderne kunst in Rusland is vooral afhankelijk van private geldschieters en liefdadigheid. Terwijl het Kremlin de boel scherp in de gaten houdt zijn het de steenrijke miljardairs die hun stempel op de kunstwereld drukken. Van theaterfestivals in de poolcirkel tot hippe feestjes voor de internationale artistieke jetset.

Het is een flink stuk lopen vanaf het metrostation in een Moskouse buitenwijk. In een achterkamertje van een kleine literaire uitgeverij zit het geimproveerde kantoorje van Irina Prochorova, de zus van Michael Prochorov ““ op dit moment de rijkste van de Russische oligarchen. Ze staat aan het hoofd van het naar haar broer genoemde fonds, een culturele stichting met een jaarlijks budget van ruim 8 miljoen euro. Toch staat er geen kaviaar op tafel en drinken we oploskoffie. Het kantoor lijkt eerder tijdelijk.

Irina Prochorova

,,En dat is het ook”, legt Irina Prochorova uit. ,,Het grote probleem van de Russische kunst is de gecentraliseerde aanpak. Wanneer je je als kunstenaar wilt ontwikkelen moet je naar Moskou. Of nar het buitenland. Dat was al voor de revolutie zo. Wij proberen daar iets aan te doen. Het hoofdkwartier van het fonds is in Norilsk. Inderdaad, in de poolcirkel.”

In Norilsk maakte Michael Prochorov aan het begin van de jaren ’90 fortuin. Hij wist de nikkelmijnen, die onderdeel waren van het sovjetstrafkamp, om te vormen tot een moderne en winstgevende onderneming. Ieder jaar scoort Norilsk hoog in de lijst van meest vervuilde steden op aarde. ,,We kunnen de vervuiling daar niet tegengaan, maar we willen wel laten zien dat daar ook mensen wonen. Het mag dan in de poolcirkel liggen, er is wel een universiteit en een intellectueel circuit”, legt Irina Prochorova uit. Jaarlijks organiseert ze er een theaterfestival, zijn er journalistieke competities en schildert de stichting de grijze flatgebouwen in vrolijke kleurtjes. Vanuit de Siberische stad in de poolcirkel begint het fonds een belangrijkste speler te worden in de Russische kunstwereld. Dit jaar zat de Prochorov-stichting voor een groot deel achter het Russische pavilioen tijdens de Venetiaanse biennale.

Ook miljardair Roman Abramovitsj, eigenaar van voetbalclub Chelsea en tot voorkort gouverneur van de afgelegen street Tsjoekotka, probeert zijn stempel op de kunstwereld te drukken. Voor zijn nieuwe geliefde, de 28-jarige Daria Zjoekova, kocht hij in Moskou een antiek trolleybusdepot waar zij een museum opende. Bij de openening kwamen in de kielzog van het flamboyante stel honderden bekende Russen, politici en kunstenaars als Jeff Koons en Marc Newson. Een jaar na de opening is er maar een enkele expositie in het enorme complex. De beveiliging moet erg lachen om de teleurgestelde bezoekers.

Garazh

De moderne kunst heeft het moeilijk in Rusland. Een traditie van overheidssubsidies, zoals in Nederland, staat er nog maar in de kinderschoenen. Ook de private sponsoring moet nog op gang komen. Bovendien is de overheid bijzonder grillig. Bijna twee jaar geleden trok minister voor cultuur Alexander Sokolov nog 16 inzendingen terug uit een Russische kunstselectie voor een tentoonstelling in Parijs. Een van de werken bestond uit een foto waarop twee innig zoenende politieagenten waren te zien. Sokolov noemde de foto een ‘pornografische provocatie’. Prochorova zucht: ,,Vroeger was het simpeler, er was officiele kunst en ondergrondse. Nu zijn er geen regels voor censuur, maar het kan altijd de kop opsteken. Wij gaan er voorzichtig mee om en proberen lokale tradities te respecteren.”

Prochorova, die haar sporen verdiende als literair uitgever en een aantal internationale onderscheidingen op zak heeft, legt uit dat haar stichting niet zomaar zakken vol roebels weggeeft. ,,We proberen een denkpatroon te doorbreken. De Sovjet-tragedie holde het initiatief in mensen uit. Bovendien, wat je ook doet in Rusland, je loopt altijd wel tegen een plafond aan. Wij proberen kunstenaars juist te stimuleren zelf nieuwe projecten te ontplooien.” Met succes in Siberische steden als Krasnojarsk en Norilsk. ,,Iedereen verwachte na de val van het communisme een culturele revolutie. Die bleef uit. Het nieuwe paradigma komt er stukje bij beetje. Toen we vijf jaar geleden het theaterfestival naar Norilsk brachten was dat enorm schokkend. Nu brengen we soms schokkendere zaken, maar dat hebben ze zelf al niet meer door”.

Meikoorts in Moskou

De Communistische Partij houdt in Rusland de 1 mei-parade in ere. De Sovjet-Unie mag dan verleden tijd zijn, de eerste dag van de komende maand is nog altijd een officiele feestdag. Terwijl de meeste Russen op vakantie gaan maken de communisten zich op voor de belangrijkste dag van het jaar.

Red flags

Het is ieder jaar weer een indrukwekkend gezicht. Duizenden communisten met rode vaandels, vlaggen, medailles en Lenin-portretten marcheren op 1 mei door de straten van Moskou. Op de achtergrond staan de billboards van Coca-Cola en McDonalds. Ieder jaar weer gaan de foto’s de wereld over.

,,En dat is slechts Moskou. In het hele land denken we dat er zo’n 3 tot 4 miljoen mensen de straat op gaan”, legt Aleksandr Joesjtsjenko uit. Hij is de fractiewoordvoerder van de Communistische Partij. ,,Overal in het land zijn actiecommittees opgericht die de parades organiseren en in goede banen leiden.” Behalve de communisten zijn ook andere politieke bewegingen, vakbonden en bezorgde burgers demonstraties die dag van de partij. Volgens de Moskouse burgemeester hebben 43 verschillende groeperingen een vergunning aangevraagd om te mogen demonstreren.

Voor de meeste Russen betekent de laatste week van april het begin van de vakantie. De Sovjet-Unie is dan wel ver verleden tijd, 1 mei is nog altijd een vrije dag. Vervolgens is het op 9 mei ‘overwinningsdag’, de dag waarop Rusland met een militaire parade het einde van de Tweede Wereldoorlog viert. Door de vele demonstraties en oefeningen met de militaire voertuigen ligt het verkeer in het centrum van Moskou gedurdende twee weken nagenoeg plat. De meeste Moskovieten ontvluchten de stad, ze gaan op vakantie of vertrekken naar de ‘datsja’, het buitenhuis.

Achtien jaar na het einde van de Sovjet-Unie is de Communistische Partij in Rusland de grootste en de enige getolereerde oppositiepartij. Met ruim 12 procent van de stemmen hebben ze een bescheiden deel van de zetels in het parlement. Tijdens de presidentsverkiezingen vorig jaar wist de communistische leider Gennadi Zjoeganov (64) in sommige steden zelfs regeringskandidaat Dimitri Medvedev te verslaan. Andere oppositiepartijen zoals de Solidariteitsbeweging van Garry Kasparov en Boris Nemtsov wordt het leven zuur gemaakt. Ze krijgen geen toestemming om te betogen en worden om de haverklap opgepakt. De communisten hebben daar geen last van. ,,Wij zorgen dat we alles op tijd regelen. Iedere partij-afdeling heeft een speciale commissie die maanden bezig zijn met deze dag”, weet Alexandr Joesjtsjenko.

De viering van het einde van de Tweede Wereldoorlog op 9 mei heeft veel weg van de parades uit de Sovjettijd. Grote groepen militairen marcheren met rode vlaggen, tegen de muren van het Rode Plein hangen de Sovjet-vaandels van toen. Sinds vorig jaar doen ook tanks en raketten weer mee in de parade. De communisten van nu zijn daar gelukkig mee. Joesjtsjenko: ,,Het is een beweging die echt uit het volk komt. Het is een van de weinige officiele feestdagen die wij ook vieren.”

Dankzij de financiele crisis wint de Communistische Partij flink aan populariteit. De roebel is minder waard geworden, de kosten voor levensonderhoud zijn fors omhoog gegaan en veel Russen hebben hun baan verloren. ,,Het zijn de superrijken die ons land besturen, ze stelen van het volk”, legt Joesjtsjenko uit. ,,Officieel is het vrijdag de ‘dag van de lente en het werk’, maar iedereen weet dat het een communistische feestdag is.” Meestal verschijnen er op de 1 mei parade alleen maar oude, hardnekkige communisten. ,,Dat is met de crisis anders geworden. Ik weet zeker dat er dit jaar ontzettend veel jongeren zullen zijn.”

In Moldavie keert de jonge generatie zich tegen de communisten

Wat begon als een protestactie tegen de verkiezingsuitslag groeide de afgelopen dagen uit tot een kleine revolutie. Duizenden jonge Moldavià«rs gingen de straat op en staken het parlementsgebouw in brand. President Vladimir Voronin wil de stemmen laten hertellen.

pman
Chisinau, april 2009 door Alexander Savinov

Ze kwamen uit het niets. Er stonden geen acties of demonstraties op de agenda en zelfs de oppositiepartijen hadden geen plan voor na de verkiezingen. Toch verzamelden zich afgelopen dinsdag duizenden Moldavià«rs op een plein in de hoofdstad Chisinau. Er waren amper politici om de menigte toe te spreken.

De bekende Moldavische journaliste Natalia Morar legt op haar website uit wat er aan vooraf ging: ‘Zes mensen, tien minuten brainstormen en een paar uur de berichten verspreiden via blogs, sociale-netwerksites als Facebook, SMS’jes en e-mails. De gehele organisatie verliep via internet.’ Een grote demonstratie afgelopen dinsdag, die in de loop van de middag een gewelddadig karakter kreeg, trok meer dan 10.000 deelnemers. Een deel van het parlementsgebouw werd in brand gestoken, 90 demonstranten raakten gewond en er werden zeker 200 mensen opgepakt. Volgens sommige analysten zijn de geweldadige provocaties door de politie in gang gezet.

De duizenden jonge Moldavià«rs zijn het niet eens met de verkiezingsuitslag van afgelopen zondag. Volgens de officià«le cijfers won de regerende Communistische Partij bijna de helft van alle stemmen. Een alliantie van verschillende liberale oppositiepartijen moet het stellen met een magere 35 procent. De demonstranten denken dat er fraude is gepleegd en willen afrekenen met de Communistische Partij van president Voronin.

Volgens de oppositie hebben er mensen gestemd die al zijn overleden of geruime tijd in het buitenland wonen. Volgens president Voronin zitten ‘Roemeense raddraaiers’ achter de onrusten. Toch kondigde hij vandaag aan de stemmen te zullen laten hertellen. Westerse waarnemers hebben onregelmatigheden opgemerkt maar vonden dat de verkiezingen over het algemeen door de beugel konden.

Vandaag zou opnieuw een grote demonstratie plaatsvinden in het centrum van Chisinau. De verwachte menigte bleef echter uit doordat de politie eerder aankondigde met scherp te zullen schieten. Bovendien zitten veel actievoerders nog altijd opgesloten, het is onduidelijk waar die zich bevinden of wanneer ze worden vrijgelaten. De Roemeense televisie zond beelden uit van een jongen die twee dagen achter slot en grendel heeft gezeten . Zijn gezicht was bewerkt, zijn vingers gebroken.

Jonge Moldavià«rs zoeken aansluiting bij Europa. Ze vinden dat de afgelopen acht jaar Voronin en de samenwerking met Rusland hen niets heeft gebracht. Moldavià« is een van de armste landen van Europa, een gemiddeld maandsalaris ligt er ongeveer op 250 euro. Van de volwassen bevolking werkt bijna 30 procent in het buitenland.

Volgens een Nederlandse ondernemer in Chisinau is het ‘een ordinair verhaal’. ,,Jongeren die niet op de universiteit verschijnen worden opgepakt, journalisten worden in elkaar geslagen en de media ligt plat. De staatstelevisie zend alleen maar films en spektakelshows uit, de belangrijke internet-sites zijn afgesloten.” Hij wil niet met zijn naam in de krant. ,,Ze spelen hier op de man, het is een politiestaat.”

Volgens hem willen de meeste mensen weg. ,,Ik ken zeker 10 mensen die de afgelopen twee jaar vertrokken zijn. De keuze is hier stil blijven zitten zodat je nergens last van hebt, of voorgoed naar het buitenland vertrekken.”