In de mijnwerkerstad Donetsk gelooft iedereen dat ‘hun’ kandidaat nu president zal worden. Viktor Janoekovitsj heeft hier zijn thuisbasis, en na vijf jaar nationalistische politiek en een duidelijke focus op het westen vinden de inwoners het tijd dat hun kandidaat het voor het zeggen krijgt.

In een hoekje van het enorme Leninplein staan ze broederlijk naast elkaar, de kleine campagnetentjes van de communisten, de agrarische partij en de mensen die flyers uitdelen voor Joelia Timosjenko. Maar onder het Leninbeeld, dat in Donetsk nog altijd op zijn sokkel staat, zijn de aanhangers van Viktor Janoekovitsj al bezig met de voorbereidingen voor het overwinningsfeest. Er staat een enorm videoscherm, een groot podium en de eerste televisieploegen proberen voorzichtig de rails van de rollende camera. In het oosten van Oekraine weet men het zeker, na vijf jaar pro-westerse politiek van president Viktor Joesjtsjenko gaat hun kandidaat Janoekovitsj het nu overnemen.

Het is een wonderlijke comeback. In november 2004 werd Viktor Janoekovitsj (59) al uitgeroepen tot president, hij had zelfs de felicitaties uit Moskou op zak. Maar de oppositie sloeg de handen ineen met jongerenorganisaties en kondigde weken van straatprotesten aan, duizenden mensen sloegen in hoofdstad Kiev hun tenten op. Het hooggerechtshof draaide de uitslag terug en na een nieuwe ronde werd Joesjtsjenko verkozen. Janoekovitsj zou van het politieke spectrum verdwijnen. Maar niet voor lang, president Joesjtsjenko stuurde na amper negen maanden zijn politieke partner Julia Timosjenko de laan uit en Janoekovitsj trad aan als premier. Toen hij eind 2007 weer plaats moest maken voor Timosjenko richtte stelde hij zijn peilen op het presidentschap.

,,Hij spreekt liever Russisch, groeide op zonder ouders en moest gewoon knokken voor zijn bestaan. Hij is een van ons”, zegt Leonid Morozov (43). Janoekovitsj gaat prat op zijn volkse imago, volgens zijn campagnewebsite mogen we duivensport en jagen tot zijn hobbies rekenen. ,,Goed, hij heeft in de gevagenis gezeten. Maar we hebben allemaal wel een tijdje op het politiebureau gezeten, zeker in de jaren ‘90”, lacht Morozov. Zijn vrienden zijn het roerend met hem eens, de felle Oekrains-nationalistische politiek van president Joesjtsjenko gaat er in het oosten van Oekraine niet in. ,,We willen goede betrekkingen met Rusland, daar wonen per slot van rekening vrienden en familie. We zijn Oekrainers, maar de Russen zijn ons broedervolk. We willen goede betrekkingen met iedereen, van Vladimir Poetin tot Barack Obama, daarom stem ik op Janoekovitsj”, zegt Morozov, die na vijftien jaar in de mijnen op zoek is naar ander werk.

Janoekovitsj is al lang niet meer een speelbal van Moskou, zoals zijn politieke tegenstanders hem wegzetten. Hij heeft een breed team van adviseurs en streeft volgens analisten vooral economische samenwerking na, met Moskou en met de Europese Unie. Hij heeft de steun van de steenrijke oligarchen in het land en in zijn tijd als premier trok de Oekrainse economie juist aan. Buiten werktijd geven zelfs Europese diplomaten aan dat er met Janoekovitsj beter te werken valt dan met de opportunistische president Joesjtsjenko of premier Timosjenko. Volgens de laatste peilingen gooit Janoekovitsj de hoogste ogen, hij loopt bijna 10 procent voor op Timosjenko en de voormalig minister van Economische Zaken Sergej Tigipko, die de afgelopen week zijn populariteit zag stijgen. Voor de andere kandidaten, inclusief president Joesjtsjenko, zijn de kansen verkeken. Zondag mogen de Oekrainers naar de stembus.

In de laatste dagen van de presidentscampagne halen de verschillende Oekrainse kandidaten alles uit de kast. De beschuldigingen en verdachtmakingen vliegen over en weer. Het laat de meeste Oekrainers koud. Naar verwachting blijft de opkomst laag, sommige kiezers proberen zelfs via internet hun stembiljetten te verkopen.

KIEV Gevonden op Flickr; http://www.flickr.com/photos/stuckincustoms/ / CC BY-NC-SA 2.0

,,Ik ben één keer naar de stembus gegaan. In 1991, toen ze ons vroegen of Oekraine zelfstandig moest worden of bij de Sovjet-Unie zou moeten blijven. Ik stemde voor de Sovjet-Unie, sindsdien vertik ik het. Ondertussen denkt misschien de helft van dit land er zo over”. De jurist Vladimir Barikin (41) laat de verkiezingen van aanstaande zondag net als veel van zijn landgenoten aan zich voorbijgaan. ,,Zolang er nog overal corruptie is, zolang ik iedere politie-agent moet betalen en zolang het leven hier bijna onmogelijk is ga ik niet stemmen.” Barikin, die bijklust als taxi-chauffeur, denkt dat de verkiezingen doorgestoken kaart zijn en dat voor de meeste stemmen het grootste bedrag op tafel gelegd moet worden. ,,Maar al zouden ze me ervoor betalen, ik stem niet”, zegt hij stellig. Analisten verwachten dat de opkomst dit jaar naar een historisch dieptepunt zal gaan.

In voorgaande jaren kwamen in de aanloop naar de verkiezingen tienduizenden mensen op de been. Nu is het rustig in Kiev, slechts hier en daar delen de aanhangers van verschillende kandidaten foldertjes uit. Ondertussen smijten president Viktor Joesjtsjenko, premier Joelia Timosjenko en oud-premier Viktor Janoekovitsj met modder. Joesjtsjenko zoekt een tweede termijn, maar is volgens de peilingen kansloos. Hij beschuldigt Timosjenko ervan paniek te zaaien en zette vorige week Janoekovitsj buiten spel door hem ‘een directe stem voor Moskou’ te noemen. Joelia Timosjenko schuift op haar beurt de crisis in de schoenen van de president en noemde haar rivaal Janoekovitsj eergisteren een ‘lafaard’. Behalve de drie rivalen zijn er nog vijftien andere, onafhankelijke kandidaten die naar verwachting zondag geen kans maken in de tweede ronde van de verkiezingen mee te doen. De meeste Oekrainers hebben het gehad met de politieke elite van het land. Vandaag doken in de Oekrainse media berichten op dat sommige kiezers hun stembiljet verkopen via internet. Hoewel het een strafbaar feit betreft zou volgens een onderzoek ruim zes procent van de Oekrainers daar geen moeite mee hebben.

Vijf jaar na de benoeming van president Joesjtsjenko is het land volgens velen geen stap vooruit gegaan. De corruptie is alleen maar toegenomen en het land is na de financiele crisis nagenoeg bankroet. Zelfs het Internationaal Monitair Fonds hield vorige maand een miljardenlening tegen omdat de regering in Kiev het budget niet op orde krijgt. Op het onafhankelijkheidsplein in het centrum van de stad, de afgelopen jaren het toneel van massale protesten en politieke manifestaties, is het rustig. Dankzij een reclamestunt van een bekende Oostenrijkse chocoladefabrikant kleurt het plein niet oranje, maar paars. De 30-jarige horeca-ondernemer Alexander Godmanenko ontkurkt in het bijzijn van een paar vrienden een fles champagne. In Oekraine vierde men woensdag volgens de orthodoxe calender nieuwjaar. Hij is nostaligsch over de oranje-revolutie. ,,Toen waren we één volk, we hadden het moment. Nu is dat definitief voorbij. We geloofden Joesjtsjenko op zijn mooie woorden, maar net als het land zelf was hij er niet klaar voor”. Samen met zijn vrienden hekelt hij de corruptie in het land. ,,Je merkt het overal, op je werk, op straat en zelfs op de school van je kinderen. Wil je hier iets voor elkaar krijgen heb je goede contacten nodig, of moet je veel geld betalen.” Of ze naar de stembus gaan weet het gezelschap nog niet, maar in Kiev hoopt men eindelijk een einde komt aan het politieke geruzie. ,,Wij willen goede relaties met Moskou en met Brussel. Oekraine is een groot, mooi en vooral moeilijk land. We hopen dat er nu eindelijk eens iemand opstaat die de leiding kan nemen.”

Op zijn datsja vlak buiten Moskou is woensdagochtend de Russische staatsman en econoom Jegor Gajdar overleden. In korte tijd overzag hij de transitie van de Sovjet planeconomie naar de vrije markt, een hervorming die het land op de rand van de afgrond bracht. De voormalige vice-premier en minister van Economische Zaken onder president Boris Jeltsin werd aan alle kanten geprezen maar is voor de meeste Russen nog altijd de man die ‘al het spaargeld deed verdwijnen’.

,,Jegor Gajdar heeft in de prille jaren ‘90 Rusland kunnen redden van de honger, wist een burgeroorlog te voorkomen en heeft ervoor gezorgd dat dit land niet uit elkaar is gevallen”, met die woorden herinnert goede vriend en politiek medestander Anatoly Tsjoebais zich Gajdar op zijn persoonlijke blog. Gajdar stond aan de tekentafel van het moderne Rusland en wist in zeer korte tijd een pakket aan hervormingen door te voeren dat inmiddels bekend staat als de ’schock therapy’, ten koste van enorme inflate was het communistische en centraal gestuurde Rusland plots aan de harde regels van de vrije markt overgelaten.

Gajdar werd geboren in een Joods-Russisch gezin als kleinzoon van een bekend kinderboekenschrijver. Zijn vader was oorlogscorrespondent bij partijkrant Pravda, waar Jegor Gajdar na zijn afstuderen zelf ook korte tijd als economisch journalist aan de slag ging. Hij benoemde zichzelf eind jaren ‘80 tot liberaal en sloot zich aan bij de hervormingsgezinde en roekeloze brigade van Boris Jeltsin. In november 1991 trad hij aan als minister van economische hervorming. Terwijl de Sovjet-Unie uiteen viel wist hij met steun van een leger aan Westerse adviseurs verstrekkende markthervormingen door te voeren. Prijzen werden niet langer van bovenaf opgelegd maar waren afhankelijk van de enorme vraag en het beperkte aanbod. De roebel stortte in, salarissen en pensioenen waren niets meer waard en al spaargeld van de Sovjet-Unie verdween als sneeuw voor de zon. In het buitenland oogstte zijn daadkrachtige optreden en weergaloze hervormingen veel lof. Hij wist veel buitenland krediet respect. Het leverde Rusland veel buitenlands krediet en investeringen op.

In Rusland zelf werd Gajdar een controversieel figuur. Vooral toenmalig president Vladimir Poetin voerde lang campagne tegen de ‘westerse maatstaven’ die aan de wieg van de roebelcrisis in 1992 en later in 1998. Poetin beloofde stabiliteit ‘wars van Westerse adviseurs’ en keerde veel van Gajdars hervormingen later terug. In een telegram aan de familie laat Poetin weten dat Gajdar volgens hem ‘een echte patriot, een man van sterke wil en een talentvol wetenschapper’ was. ,,Niet ieder publiek figuur durft de moeilijke taak van hervorming aan te pakken in een kritieke fase van de geschiedenis. Gajdar deed dat op een dappere en eeerlijke manier”, schrijft hij. Ook president Dimitri Medvedev stuurde een telegram. ,,We hebben een eervol wetenschapper en staatsman verloren wiens naam altijd verbonden blijft met de noodzakelijke hervormingen en de eerste stappen van de vrije markt’, schrijft Medvedev volgens de persdienst van het Kremlin. ,,Hij nam de verantwoordelijkheid voor onpopulaire maar noodzakelijke maatregelen”.

Tot 2003 zat Gajdar voor een oppositiepartij die hij zelf mede heeft opgericht in de Doema, de Russische Tweede Kamer. Toen de partij tijdens de parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet haalde trok Gajdar zich terug en richtte hij zich op economisch onderzoek en publiceerde een aantal boeken. In 2006 kwam hij in het nieuws doordat hij in het Verenigd Koninkrijk vergiftigd zou zijn, amper een week nadat de overgelopen spion Aleksander Litvinenko onder myserieuze omstandigheden om het leven kwam. Gajdar heeft zijn hervormingen altijd ‘noodzakelijk’ genoemd en heeft volgens zijn tegenstanders ‘nooit zijn excuses aangeboden’. Jegor Gajdar is 53 jaar geworden en laat een vrouw en drie kinderen na, waaronder de bekende activste Maria Gajdar.

De scholen zijn geschorst, voetbalwedstrijden worden afgeblazen zelfs de verkiezingscampange is voor de komende drie weken stil komen te liggen. Oekraine is in de ban van de Mexicaanse griep. Het land heeft het vanwege de aanhoudende politieke en financiele crisis sowieso al zwaar te voorduren.

De Oekrainse president Viktor Joesjtsjenko kon het maandagmorgen tijdens een ingelaste persconferentie niet laten zijn rivaal premier Joelia Timosjenko de schuld te geven. ,,Ik heb ik mei de premier al de opdracht gegeven een nationaal griepcentrum in te richten. Daar werkt op dit moment maar een persoon”. Hij kondigde aan te zullen inventariseren wat er precies aan de hand is in het land en kondigde een onderzoek naar de slechte voorbereidingen af. Joesjtsjenko riep journalisten op ‘het hoofd koel’ te houden en gaf de minister voor Defensie instructies veldbedden paraat te hebben voor mobilisatie in de negen regio’s die op dit moment ‘in quarantaine’ zijn.

In het weekend kondigde de Oekrainse regering maatregelen af om de verspreiding van het griepvirus de kop in te drukken. Vooral in het westen van het land consteerde artsen een scherpe stijging in het aantal griepgevallen. Concerten en voetbalwedstrijden werden afgelast, scholen en universiteiten in het hele land gaan drie weken dicht en de overheid probeert ‘onnodig verkeer’ tussen de verschillende Oekrainse regio’s tot een minimum te beperken. Het ministerie van transport laat stations, vliegvelden en bushaltes desinfecteren. Volgens de laatste berichten van het Ministerie van Volksgezondheid op maandagmiddag zijn inmiddels zeker 67 mensen om het leven gekomen vanwege de Mexicaanse griep. Volgens de onderminister van Volksgezondheid, Vasil Lazorisjinets, zijn 255,000 mensen geregistreerd als griepgevallen en liggen er zeker 15,000 mensen in ziekenhuizen. De regering liet maandagmorgen in alle ijl 300,000 dosis Tamiflu overvliegen uit Zwitserland, volgens doktoren genoeg om patienten een maand te behandelen.

Zelfs de campagne voor de presidentsverkiezingen in Januari 2010 zijn tijdelijk opgeschort. Oekraine is verwikkeld in een felle verkiezingscampagne voor de opvolging van president Joesjtsjenko, zowel zijn voormalig coalitiegenoot premier Joelia Timosjenko als Viktor Janoekovitsj, de kandidaat uit het overwegend Russisch-sprekend oosten van het land, gooien hoge ogen. Na weken van straatprotesten kwam Viktor Joesjtsjenko begin 2005 aan de macht, nadat aanvankelijk Viktor Janoekovitsj als winnaar was uitgeroepen. Veel Oekrainers voelen zich bedrogen, de revolutie heeft haar beloften niet waar kunnen maken, jarenlange politieke conflicten stonden vooruitgang in de weg.

Bovendien heeft de financiele crisis het land hard geraakt. De nationale munt glipte onderuit en werkeloosheid steeg terwijl de kosten voor levensonderhoud alleen maar omhoog gingen. Veel Europese banken trokken zich terug van de Oekrainse markt het land moest zich behelpen met een flink aantal leningen. Het Internationaal Monitair Fonds (IMF) leende Oekrainse het afgelopen jaar miljarden om het hoofd boven water te houden. Ondanks waarschuwingen van het IMF en premier Timosjenko tekende president Joesjtsjenko afgelopen vrijdag een wetsvoorstel dat de pensioenen met 20 procent verhoogt, een maatregel die flink druk zet op het budget. Timosjenko noemde het ‘populistisch’ en het IMF overweegt de financiele steun terug te trekken.

In allerlei delen van het land staan rijen voor apotheken voor mondkapjes en griepremmers. De regering kondigde een invenstarisatie van de voorraden aan en waarschuwde dat apothekers die hun prijzen omhoogdreven per direct hun vergunningen kwijt zouden raken. Verschillende analisten wijzen erop dat de maatregelen overtrokken zijn. Zowel de premier als de president zouden tegen elkaar opbieden om de ‘hardste maatregelen’ om zo daadkrachtiger over te komen. Begin volgend jaar mogen de Oekrainers naar de stembus.

Omdat het bedrijf een slecht imago heeft riep Gazprom vorig jaar een website in het leven waar het ‘antwoord op vragen van burgers’ geeft. De missie van het bedrijf is volgens de website ‘een maximaal efficiente gasvoorziening aan de Russische bevolking’ te garanderen. Bovendien wil het bedrijf ‘een van ’s werelds grootste energiebedrijven’ worden. Op de website staat niet vermeld wat algemeen bekend is, namelijk dat Gazprom veelal een politieke rol vervult. Niet alleen heeft de Rusissche overheid een meerderheidsbelang van net iets meer dan 50 procent, de bestuurlijke leiding van het bedrijf is vaak terug te vinden in de hoogste regionen van het Kremlin. De huidige bestuursvoorzitter Viktor Zoebkov was twee jaar geleden premier, president Dimitri Medvedev stond van 2001 tot zijn verkiezing in 2008 aan het hoofd van de gasgigant.

Foto: Mitja Alesjkovski op Flickr

Voor de crisis was Gazprom nog het op twee na grootste bedrijf ter wereld. Door de roebelcrisis en een dalend vertrouwen van investeerders is het op die lijst inmiddels flink gezakt. Toch is het nog altijd een invloedrijke speler. Gazprom is actief op de Europese, Aziatische, Afrikaanse en de Noord- en Zuid-Amerikaanse markt. In totaal werken er meer dan 400.000 mensen voor het Gazprom, een bedrijf dat zich al jaren niet alleen meer met aardgas bezig houdt. Niet alleen heeft het bedrijf een monopolie voor de export van gas uit Rusland, het beheert ook een flink deel van de pijpleidingen in de voormalige Sovjet-Unie. Gazprom kocht de afgelopen jaren verschillende oliebedrijven op, heeft een enorm vastgoed-portfolio, veel landbouwgrond, een eigen bank en zelfs een eigen luchtvaartmaatschappij, GazpromAvia. Sommige analisten wijzen erop dat een groot deel van de winst van Gazprom verdwijnt in de zakken van corruptie bestuurders en politici. De mediatak van het bedrijf kwam de afgelopen jaren onder vuur te liggen, vooral omdat het kritische publicaties opkoopt, waaronder radiostation Echo Moskvy en de zakenkrant Kommersant.

Daarnaast is Gazprom een grote sponsor in de sportwereld. Het gasbedrijf tilde Zenit, de voetbalploeg uit Sint-Petersburg, tot internationale hoogte. Er werden nieuwe spelers aangekocht, de Nederlandse Dick Advocaat werd als trainer binnengehaald en in 2008 won de club behalve de Russische competitie ook de UEFA-beker. Dit weekend doken er geruchten op dat Gazprom de nieuwe sponsor van AZ zou worden. Directeur Toon Gerbrands van AZ deed tegenover de camera’s van de NOS de geruchten af als ‘fabeltjes’. Ook bij het hoofdkwartier van Gazprom in Moskou weet niemand iets van de aankoop van de Nederlandse club. Gazprom sponsort op dit moment Schalke ‘04, een club in de Duitse Bundesliga. Volgens de Servische media is het bedrijf bovendien in gesprek met voetbalclub ‘Rode Ster’ uit Belgrado om daar de nieuwe hoofdsponsor te worden. Een maand geleden sloot Gazprom nog een miljardendeal met Servie.

Vorige winter werd de politiek macht van Gazprom duidelijk zichtbaar. Nadat Oekraine een betalingstermijn liet verlopen sloot Rusland de gaskraan naar het buurland af. Er volgde een langdurende politieke impassa waarbij ook enkele Europese landen dagen zonder gas kwamen te zitten. Pas met bemiddeling van de Europese Unie kwamen de Russische premier Poetin en de Oekrainse premier Joelia Timosjenko tot een akkoord. Rusland levert aan ‘bevriende’ buurlanden gas aan vriendenprijsjes. In Rusland zelf maakt het bedrijf amper winst op de gasleveranties.

Gazprom is dan ook voor 60 procent van haar inkomen afhankelijk van de landen in de Europese Unie. Hoewel de Europese Unie al jaren probeert haar energie-aanvoer te diversificeren ondermijnt Rusland dat beleid effectief door bilaterale contracten af te sluiten met verschillende landen en de nationale eneriebedrijven. Het bedrijf heeft lucratieve contracten met Duitse, Franse en Italiaanse bedrijven. Deze week nog tekende Polen een contract voor Russische gasleveranties tot 2037. Ook Nederland werkt actief samen met Gazprom. De Nederlandse GasUnie kocht twee jaar geleden een belang van negen procent in ‘NordStream’, een pijplijn die van Rusland direct naar Duitsland loopt. De Russen namen een belang in een pijplijn die tussen Nederland en Engeland loopt. Gazprom heeft een aantal Nederlandse dochterondernemingen en heeft belangen in Nederlandse bedrijven die zich bezighouden met het transport en de opslag van aardgas.

Het zijn zware tijden voor de Russische auto-industrie. Terwijl buitenlandse autoproducenten blijven investeren hangt het voortbestaan van AvtoVAZ, de maker van de Lada, aan een zijden draadje.

Nieuwe Lada Niva’s rollen van de band in Toljatti.

,,Wil je echt een nieuwe Lada kopen, weet je dat zeker?” Autoverkoper Vitali kijkt wantrouwend onder zijn capuchon vandaan. De parkeerplaats met honderden gloednieuwe auto’s is leeg en verlaten. ,,Koop toch een Chevrolet, een Ford of desnoods een van die Skoda’s die ze hier verderop verkopen. Je wilt toch geen Russisch barrel onder je kont hebben?” De autoverkoper speelt backgammon met een Oezbeekse monteur. ,,Begrijp me niet verkeerd, ik hou van dit land, maar sinds het einde van de Sovjet-Unie zijn de auto’s hier een ramp geworden. Koop toch een Chevrolet, die zijn ook in Rusland gemaakt maar gaan tenminste niet om de haverklap stuk” legt hij uit. ,,Betaal je cash of wil je een lening?”

Een jaar geleden was Rusland nog de op een na grootste automarkt in Europa. Dankzij de crisis is de verkoop van nieuwe auto’s in een jaar tijd meer dan gehalveerd. De sector krijgt harde klappen en veel analisten vrezen voor het voortbestaan van de Russische autoindustrie. AvtoVAZ, de maker van de Lada, kreeg onlangs nog een enorme financiele injectie van de Russische overheid. Toch moet voor 2012 ruim een kwart van het personeel de laan uit. Vladimir Poetin maande twee weken geleden op zijn beurt dat Renault over de brug moest komen met financiering en innovatie voor AvtoVAZ. De Franse autofabrikant kocht twee jaar geleden voor ruim 700 miljoen euro een belang van 25 procent in het bedrijf. Poetin liet duidelijk weten dat Renault moest investeren of dat het anders de biezen kon pakken.

De problemen bij AvtoVAZ zorgen voor onrust in Toljatti, het Russische ‘Detroit’ aan de Wolga, waar de autoindustrie de levenslijn is voor de bewoners. De stad werd in de jaren ‘60 samen met de Lada-fabriek uit de grond gestampt, een op de zeven inwoners werkt in de fabriek. Vorige week gingen duizenden werknemers de straat op, ze eisen loonsverhoging en willen dat de Russische overheid de fabriek nationaliseert. ,,Laat Vladimir Poetin persoonlijk de leiding over dit bedrijf overnemen!”, zei parlementarier Anatoli Ivanov tegen een Russisch persbureau. Het eerste halfjaar van 2009 draaite AvtoVAZ maandelijks een verlies van 45 miljoen euro. Per werknemer werden er dit jaar slechts drie auto’s gemaakt. De plannen om AvtoVAZ te redden liggen op tafel, Renault en Nissan willen 240 miljoen euro in vijf nieuwe automodellen investeren. In 2012 moeten er vooral goedkope modellen Renaults en Nissans van de band rollen in Toljatti, er staan slechts 70.000 Lada’s in de productieplanning.

Ondanks de crisis rolde afgelopen maandag in Kaliningrad, de Russische enclave tussen Polen en Litouwen, de eerste Opel van de band. Analisten verwachten deze week duidelijkheid over de details van de verkoop van het Duitse autobedrijf aan het Canadees-Russische consortium van Manga en Sberbank. In Juni opende het Japanse Nissan nog een fabriek in Sint-Petersburg, beide bedrijven hebben er vertrouwen in dat de Russische economie opleeft. Ook de autoverkopers aan de Novorazjanskaja-snelweg hopen op betere tijden. ,,Ik heb tientallen gloednieuwe Lada Priora’s staan”, legt iemand uit. ,,Niemand wil daar met deze crisis 8000 euro voor betalen. Voor 6000 euro heb je immers al een aardige Chinese wagen. Bovendien, als je minder te besteden hebt, dan koop je toch tweedehands?” Even verderop koopt de Mammoet Alijev een oude Lada-Niva voor iets meer dan 2000 euro. ,,Tien jaar geleden maakte ze nog echte auto’s daar in Toljatti, deze Niva loopt als een trein”, zegt hij. ,,Met zo’n nieuwe kan ik over drie jaar niets meer.”

KADER: De belangrijkste autoproducenten in Rusland

AVTOVAZ bouwt in samenwerking met GENERAL MOTORS, FIAT, RENAULT en NISSAN auto’s in Toljatti. RENAULT heeft een aparte fabriek in Moskou, FORD in Sint-Petersburg

OPEL bouwt sinds kort in samenwerking met GENERAL MOTORS in Kaliningrad enkele modellen, in samenwerking met het Russische AVTOTOR, dat ook BMW’s maakt. Het Russische GAZ uit Nizjni Novgorod, eigendom van Oleg Deripaska, is in gesprek met OPEL voor de bouw van bestelwagens. GAZ bouwt bovendien enkele merken van GENERAL MOTORS, waaronder de DOGDE en de CHRYSTLER, grote wagens die het goed doen in Rusland

PEUGEOT-CITROEN bouwt in samenwerking met MITSUBISHI auto’s de Kaloega-regio, waar ook VOLVO en SCANIA vrachtwagens en bussen in elkaar zetten. Ook VOLKSWAGEN bouwt in Moskou en Kaloega personenauto’s

SUZUKI, TOYOTA, NISSAN en HYUNDAI hebben fabrieken in de buurt van Sint-Petersburg.

Daar zijn ze in de kantoorgebouwen van de Telegraaf Media Groep, Wegener en PCM vast nog niet op gekomen: een krant uitgeven op boodschappentasjes. Een slim bedrijf uit Moskou kwam vorig jaar augustus met GazetPaket op de markt, een ‘freesheet’ van twee pagina’s. ‘Je kunt h’m dragen, je kunt h’m lezen’, is de opdruk. De krant heeft een oplage van maarliefst 150.000 examplaren

Goed, erg veel informatie staat er misschien niet in. Behalve reclame, reclame en af en toe een advertentie zijn er enkele informatieve artikelen, kruiswoordpuzzels en recepten te lezen. Hoe staat het eigenlijk met de koopkracht en de inflatie? En hoe blijft u gezond tot in de lengte der dagen? Lees de GazetPaket!

De afgelopen jaren was in Rusland ‘the sky the limit’. Overal in het land werden nieuwe megalomane bouwprojecten gepresenteerd. De crisis trekt een rode streep door de bouwplannen.

Van deze beveiligingsmedewerker mag ik niet fotograferen. Erg kwaad is hij niet (foto: Olaf Koens)

Op de bouwtekeningen ziet het er indrukwekkend uit. Net buiten het historisch centrum van de stad moet aan de oevers van het water het hoofdkwartier van Gazprom verschijnen, een futuristische constructie zo hoog als de Eiffeltoren in Parijs. Een half jaar voor de geplande oplevering is er op de locatie niet veel meer dan een bouwput te zien. Op een doordeweekse dag zijn er amper 30 mensen aan het werk.

,,Je begrijpt wel er in dit tempo over tien jaar nog geen toren staat”, zegt een vlechtwerker die in zijn auto stapt. ,,Maar ik mag er niets over zeggen”, voegt hij daar aan toe. Iedereen die met het project te maken heeft moet de kaken op elkaar houden. Ook de verantwoordelijke aannemer wil niets zeggen over de vorderingen van het project. Ondertussen vieren de buurtbewoners feest. ,,We hebben er alles aan gedaan om dit te voorkomen, we hebben hemel en aarde bewogen, de stad wou niet naar ons luisteren. En nu is het geld op. We hebben gewonnen”, aldus Sergej Rozkov (34) die met zijn dochter een wandeling langs de kade maakt. ,,Het is een schande. Dit is geen Moskou. Sint-Petersburg is een historische stad waar nog nooit hoogbouw heeft plaatsgevonden. Dat moet zo blijven. Ik hoop dat de crisis iedereen weer een lesje leert.”

In november van vorig jaar kwam de stad Sint-Petersburg in de problemen met de financiering van de eerder toegezegde 49 procent van het project. Gouveneur Valentina Matvijenko draaide de geldkraan dicht en zadelde Gazprom op met de voltallige kosten van de bouw. Volgens dat bedrijf loopt alles ‘op schema’.

De meeste bouwprojecten in Rusland moeten het echter zonder steenrijke sponsor stellen. Ook de bouw van ‘Novaja Gollandija’ of ‘Nieuw Nederland’ ligt al een half jaar stil. Het eiland in de stad Sint-Petersburg werd door Peter de Grote in 1721 gesticht en behoorde tot 2004 toe aan de Russische Marine. Twee jaar later lagen de plannen voor een theater, luxe-hotels en een ondergrondse parkeergarage klaar en werden de oude barakken, scheepswerven en admiraliteitwoningen gesloopt.

Deze week werd bekend dat het gemeentebestuur van de stad Moskou een ander groot bouwproject overneemt. In 2006 werd het enorme hotel ‘Rossija’ aan het Rode Plein gesloopt om plaats te maken voor een nieuw project van de Britse architect Norman Foster. De initiele geldschieters hebben zich inmiddels teruggetrokken en de Moskouse overheid zegt nu garant voor de financiering van het project. Bij het ‘Moskva-City’ zakencentrum elders in de stad ligt het serieuze bouwwerk al maanden stil.

Aannemers en architectenkantoren willen niets zeggen over de huidige stand van zaken in Rusland. Een westerse ingenieur die nauw betrokken is bij een aantal megaprojecten in Rusland legt uit dat het een zeer gevoelig onderwerp is. ,,Het zijn voor de Russen allemaal prestigeprojecten. Ze kunnen niet geloven dat de bouw stil ligt wanneer er geen geld meer voor is.” Volgens hem was Rusland een tijdje ‘het nieuwe walhalla’ voor grote bouwprojecten. Daar is nu een einde aan gekomen. ,,Voor renovaties en nieuwbouw is er nog wel geld te vinden, maar voor de megaprojecten is het feest voorbij. Ik denk dat ik binnenkort maar weer terug ga naar Dubai.”

De Russische overheid is naarstig op zoek naar manieren de ingestortte economie uit het slob te trekken. Het midden- en kleinbedrijf moet voor nieuw economisch elan en werkgelegenheid zorgen. Maar voor de zelfstandige ondernemer is de Russische bureaucratie en corruptie een enorme hindernis.

Dimitri Medvedev tijdens het Wereld Economisch Forum in Davos

,,Ik kan maar beter gewoon met een kraampje op straat gaan staan, dit is niet te doen.” Ilja Gortsjev (47) opende twee jaar geleden zijn eigen elektrowinkel. Hij verkoopt zekeringen, koperdraden, stopcontacten en lampjes in een kleine winkel vlak buiten het centrum. ,,Mijn zoon is jurist, als ik zijn steun niet had gehad was ik allang kopje onder gegaan.”

De middenstand heeft het niet makkelijk in Rusland. Deze week ontbood president Dimitri Medevev enkele tientallen ondernemers bij zijn residentie vlak buiten Moskou. Hij liet weten dat ‘Rusland zonder succesvol ondernemerschap geen toekomst heeft’ en voorspelde dat leningen binnenkort goedkoper zouden worden. Enkele aanwezige ondernemers klaagden dat het lastig is buitenlands materiaal te importeren en dat de rente op kredieten soms wel oploopt tot 24 procent.

Deze week kwamen de desastreuze kwartaalcijfers over de Russische economie naar buiten. In de begroting werd al rekening gehouden met een krimp van 2,2 procent, maar in het eerste kwartaal ging de economie met ruim 9 procent achteruit. Bovendien is de werkloosheid flink toegenomen. Waar in februari van dit jaar nog 8,5 procent werkloos zit inmiddels ruim 10 procent zonder werk. Ook werd deze week bekendgemaakt dat corruptie in Rusland nauwelijks is afgenomen. Corruptiebestrijding is een van de speerpunten van Medvedev, maar ruim een jaar na zijn aantreden als president is er weinig veranderd. Vooral de politiediensten en lokale overheiden zijn corrupt.

Gortsjev kan daar over meepraten. Het is voor de kleine ondernemer niet gemakkelijk in Rusland. ,,Ik moet iedereen betalen”, legt hij uit. ,,De gemeente, de brandweer, de politie, de belastinginspecteur, de waterleiding en het stroombedrijf. Er is altijd wel een probleem waar ik de portemonnee voor moet trekken.” Volgens Gortsjev begon dat al toen hij zijn zaak kwam registreren. ,,Ik moest een week in de rij staan. Daar heb ik natuurlijk geen tijd voor en dus heb ik iemand moeten betalen die voor mij in de rij is gaan staan.”

Betrouwbare gegevens zijn moeilijk te vinden, maar volgens schattingen zijn er ruim 1 miljoen zelfstandige ondernemingen in Rusland die gezamenlijk ongeveer 10 miljoen mensen in dienst hebben. Getallen die procentueel gezien in het niet vallen bij cijfers uit de Europese Unie. Grote bedrijven en multinationals doen het beter op de markt, ze huren juristen in die het gevecht met de bureaucratie aangaan. Kleine ondernemers durven daar vaak niet eens aan te beginnen.

Toch zijn er lichtpuntjes. De autoriteiten beginnen in te zien dat een florerende middenstand de werkloosheid tegengaat en de economie ten goede zal komen. In Sint-Petersburg opende het stadsbestuur onlangs een loket waar ondernemers met al hun vragen terecht kunnen. Zelfstandigen kunnen er een gunstige lening aanvragen en sommigen krijgen van het stadsbestuur zelfs een boekhouder toegewezen. Volgens analyste Anna Oestijants is er langzaam maar zeker een verandering gaande. ,,Wanneer je als ondernemer tot een jaar geleden de autoriteiten benaderde dacht men altijd dat je geld wou hebben. Het bedrijfsleven en de middenstand heeft vooral steun en erkenning nodig. En dat beginnen ze eindelijk in te zien.”

Ik vroeg me nog waarom die knalrode BMW zo pontificaal bij mij voor de deur stond. Het was ergens in de zomer van 2007 en ik vierde mijn verjaardag. Mijn Russische vrienden hebben de goede gewoonte hun eigen vrienden en kenissen mee te nemen naar feestjes. Zo was ik het hele jaar door op verjaardagen van anderen en nu stonden er dus zo’n 80 feestgangers in mijn huis, waaronder de eigenaar van de auto.

Sergej was een sympathieke jongeman. Het sprak vloeiend Engels en Frans, had veel goede connecties binnen het Kremlin en was – zo fluisterde men – schatrijk. We raakten goed bevriend. Zijn vader was eigenaar van een gasbedrijf dat zaken deed met Gazprom. Sergej was, ondanks zijn 22 jaren, onderdirecteur. Jong, gehaaid en rijk. We noemden hem ‘de mini-garch’, hij was hard op weg een serieuze oligarch te worden. In zijn rode BMW reden we die zomer van het ene luxe tuinfeest naar het andere. Er werden vaten champagne overgevlogen. Ik zag bekende Amerikaanse popartiesten optreden bij kinderfeestjes. Het woord ‘crisis’ kwam uit de jaren ‘90, op deze feestjes zag niemand een vuiltje aan de lucht.

Behalve Sergej. ,,Dit gaat niet lang meer duren”, zei hij vaak. ,,Iedereen is ergens bang voor, daarom geven ze nu alvast zoveel mogenlijk geld uit.” Voor hem viel het doek al een paar maanden later. Zijn vader viel uit de gratie bij het Kremlin, het huwelijk van zijn ouders liep stuk en Sergej zat plots zonder geld. Zoals de meeste Russen had hij geen cent spaargeld. Sergej trok een paar weken bij mij in. We reden nog altijd in de rode BMW, alleen had Sergej geen geld meer voor benzine. Die betaalde ik dus maar. Een maand later had de credit-cardmaatschappij beslag laten leggen op de auto. Sergej was ondergedoken.

Hij was niet alleen op de vlucht voor zijn schuldeisers, vooral voor het Ministerie van Defensie moest hij zich verstoppen. Omdat hij nooit de universiteit had afgemaakt moest hij alsnog in dienst. Dat is, zeker voor een gevoelige jongen met een zwak voor maatpakken en kaviaar, geen pretje. Hij trok zich terug in een klein dorpje buiten Moskou en begon aan wat hij noemde ‘de terugtocht’. ,,Ik heb een half jaar nodig, dan ben ik er wel weer.” Hij kocht met geleend geld partijen CD-roms uit China, handelde in olie, deed zaken in de persoonsbeveiliging en kocht het patent op een anti-tankwapen uit Duitsland.

Het duurde ruim een jaar tot Sergej weer van zich liet horen. Hij was broodmager en had zijn jeugdige blik verloren. Hij liet me trots zijn paspoort zien. Niet alleen was hij afgekeurd voor dienst in het leger, ook had hij een verblijfsvergunning voor Frankrijk weten te bemachtigen. ,,Dat heeft me een vermogen gekost, dat begrijp je.”

We spraken nog eens af in Parijs en sindsdien heb ik weinig van hem vernomen. Tot een paar weken geleden. Hij was in Nice, en hij vond het er fantastisch. ,,De restaurants zijn hier goedkoper dan in Moskou! Dat geloof je toch niet?” Het is waar. Wie vijftig euro te besteden heeft komt in een goed restaurant in Moskou niet veel verder dan een voorgerecht. ,,En die Europeanen zijn behalve rijk ook nog eens gelukkig.” Hij legde het uit. ,,De mensen hier maken zich nergens zorgen om. Ze werken niet eens! Wie rijk is in Rusland heeft altijd maar kopzorgen, je bent de hele dag bezig dat geld niet kwijt te raken. Hier heeft men het gewoon.” Ik moest er om lachen, vooral omdat het waar is. ,,Wanneer kom je terug?”, vroeg ik. ,,Daarom bel ik”, zei Sergej. ,,Ik heb even geen geld meer. Zou je een vlucht naar Moskou voor me kunnen boeken?”