Voor de tweede keer dit jaar verloor de Wit-Russische roebel zijn waarde. Met een nijpend tekort aan deviezen en een enorme inflatie stijgt het ongenoegen over het economisch wanbeleid van president Aleksandr Loekasjenko en hebben de inwoners moeite rond te komen.

Op het centrale station van de Wit-Russische hoofdstad Minsk zijn de wisselkantoren tegen het middaguur alweer door de voorraden heen. ‘Geen roebels’, staat er op een handgeschreven briefje achter glas. Elders in de stad verschilt de koers per bank, duiken illegale valutahandelaren op en staan er lange rijen bij wisselkantoren met een gunstige koersen. Vorige week besloot de nationale bank de Wit-Russische roebel niet langer kunstmatig in leven te houden. De markt bepaalt nu de prijs, en de afgelopen dagen devalueerde de munt zo’n 40 procent ten opzichte van de euro. Anders dan afgelopen mei, toen de Wit-Russische munt vanwege hoge overheidsuitgaven ook al bijna de helft van zijn waarde verloor, zorgt de devaluatie niet voor paniek. In mei werden de supermarkten leeggekocht en stonden er dagenlange wachtrijen bij wisselkantoren. Nu worden de opgespaarde euro’s en dollars omgewisseld in grote stapels lokale valuta en wachten de meeste Wit-Russen tot de koers langzaam zal zakken.

In de rijen voor de wisselkantoren ontstaan spontane discussies, bijzonder in het autoritaire land waar de meeste inwoners hun politieke mening liever voor zich houden. ,,Het is allemaal zijn schuld”, zegt Evgeni Petrov (59) terwijl hij bij een kantoor van ‘Belinvestbank’ op het portret van de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenko wijst. ,,Hij heeft ons al alle politieke vrijheden afgenomen, nu neemt hij ook nog mijn financiële vrijheid af”. Een vrouw met een kinderwagen hoont het commentaar weg. ,,Hij betaalt anders wel je pensioen”, zegt ze. ,,Mijn pensioen? Dat was een half jaar geleden nog 350 euro waard, nu amper 100. Wat moet je nog met 100 euro?” De vrouw haalt haar schouders op. Wit-Rusland kreeg afgelopen weekend een lening van 720 miljoen euro uit China. Onderhandelingen met het IMF zijn vastgelopen nadat Loekasjenko de politieke en economische voorstellen van het fonds van tafel veegde. ‘Het IMF bestaat uit economen, en ze willen dat wij onze politieke gevangenen vrijlaten. Dat is irrelevant, we hebben ze niet nodig’, liet de president tegenover een Russisch persbureau weten. Een Russische lening staat ter discussie nadat de Russische minister van Economische Zaken liet weten dat Wit-Rusland te langzaam hervormingen doorvoert en voorlopig weigert staatsbedrijven te verkopen.

De Wit-Russische overheid trekt allerlei maatregelen uit de kast om de crisis in toom te houden en politieke onrust te voorkomen. Zo zijn er vaste prijzen gekomen voor brood en melkproducten en probeert de financiële autoriteit in het land speculanten tegen te houden. Er mocht een tijd lang alleen maar met buitenlandse valuta worden betaald voor benzine en sinds een paar dagen is het voor gewone burgers verboden levensmiddelen en witgoed het land mee uit te nemen. De inflatie in het land is vijf keer hoger dan in de buurlanden, en de meeste Wit-Russen hebben moeite rond te komen. ,,Het is eigenlijk heel simpel”, zegt Irina Poesjkina. ,,Alles wat dit land importeert is duur. De mozzarella, de Spaanse ham of het Duitse bier dat mijn man graag drinkt. Ik koop de laatste maanden alleen maar lokale producten. Wanneer je een beetje op de seizoenen let krijg je een gezinsbudget wel op orde. Haar man Vitaly wijst naar de nieuwe Škoda verderop. ,,Dat is eigenlijk het enige probleem. Die hebben we een jaar geleden nieuw gekocht, met een afbetaling in buitenlandse valuta, daar was destijds de rente veel lager. Ik heb nog een kleine spaarpot met dollars, maar wanneer dat op is zijn we de pineut”

De aanhoudende droogte in Rusland eist zijn tol op de akkers en in de winkelschappen door het hele land. De prijzen voor allerlei levensmiddelen stijgen en voor het eerst in lange tijd moet Rusland tarwe en boekwijt in het buitenland aankopen. Maar de hittegolf is niet de enige reden voor de rampzalige oogst. Op grote stukken landbouwgrond groeit slechts onkruid.

,,Ik ben nooit in Frankrijk geweest”, verzucht Ali Komandirov terwijl zijn oude auto met moeite een heuvel opklimt . ,,Maar ze zeggen wel eens dat het heel erg op onze regio lijkt”. Het zou zo maar kunnen. Met een beetje voorstellingsvermogen zijn het glooiende landschap, de velden vol gewassen en de kleine dorpjes aan de horizon niet in de onrustige Kaukasus, maar in Zuid- Frankrijk. Maar met de droogte van de afgelopen maanden staan de velden er slecht bij. Een flink deel van de oogst is verloren gegaan en ook hier stijgen de prijzen voor levensmiddelen. Landbouw is een van de belangrijkste bronnen van inkomsten in Karatsjaj-Tsjerkessië, een autonome deelrepubliek in het zuiden van Rusland, vlak boven de grens met Georgië. Komandirov laat de boerderij zien waar hij vroeger werkte. ,,Ik was vrachtwagenchauffeur, we reden de suikerbieten naar de centrale verderop en waren het hele jaar in de weer rondom de boerderij. Een paar jaar geleden hield het op. De eigenaar deed niets, zaaide nergens. Op een gegeven moment was er gewoon niets meer te doen”. Bijna alle boerderijen in de buurt zijn verdwenen. Op veel akkers groeit alleen maar onkruid. Op andere maïs, maar een flink deel daarvan is met de droogte verloren gegaan.

Volgens het Russische Ministerie van Landbouw is door de bosbranden en vooral door de hittegolf van afgelopen zomer zo’n 30 procent van de totale oogst verloren gegaan. Naast de Verenigde Staten en Canada is Rusland de grootste tarwe-exporteur ter wereld. Voor het eerst in jaren moet Rusland nu tarwe importeren en is het onzeker of de hoeveelheid graan op de markt voldoende is. Om de prijzen onder controle te houden is de export van Russisch graan sinds vorige maand aan banden gelegd. Premier Vladimir Poetin kondigde een paar weken geleden nog aan dat het verbod ‘tot het einde van de volgende oogst’ van kracht zal blijven. De effecten op de wereldmarkt zijn grillig. In Mozambique vielen eerder deze maand doden bij rellen over de hoge broodprijs en ook in Egypte gingen mensen op de been tegen de prijsstijgingen. In Rusland zelf valt het mee. Hoewel in sommige delen van het land het boekwijt uit de winkels is verdwenen doet de overheid er alles aan om de prijzen onder controle te houden. De afgelopen week waren zowel premier Poetin als president Dimitri Medvedev steeds weer in plattelandsregio’s te vinden. Ze kwamen de kwaliteit van het graan controleren en stopten onderweg stevast in winkels om te laten zien dat het brood niet duurder is geworden. Premier Poetin waarschuwde bedrijven die probeerden te profiteren van de droogte. In Moskou ging afgelopen week de fiscus er met de boekhouding van enkele bakkerijen vandoor.

Op een paar kilometer buiten de stad staan twee loonwerkers naast hun landbouwmachines te roken. Ze mogen ondanks de slechte oogst niet klagen. ,,De prijs ligt hoger omdat er meer vraag is”, legt Igor Gesajev uit. Hij werkt voor een firma die volgens hem het grootste deel van de landbouw in de buurt in handen heeft. ,,De rest is verdwenen”, legt hij uit. Zijn collega Isa klinkt. ,,In de meeste dorpen houden de mensen hun eigen veestapel en bewerken ze zelf hun land”. Net als veel Russen kijken Igor en Isa weemoedig terug naar de Sovjettijd. ,,Natuurlijk was het niet geweldig, maar de chemische fabriek hier leverde verf aan maarliefst 42 verschillende landen. Onze wijnfabriek was wereldberoemd!” Het chemische complex is nu ingestort en van de wijnstokken en boomgaarden is weinig meer over. ,,We zijn te lui, het is de Russische mentaliteit”, lacht Igor. ,,Nu groeit er vooral onkruid. Als iemand al dat terrein nu zou inzaaien zouden we volgend jaar heel Rusland van brood kunnen voorzien”.

Terwijl het slecht gaat met de euro en verschillende bewegingen de munt het liefst achter zich willen laten loopt het kleine Estland juist warm de munt volgend jaar te introduceren. De bevolking is bang voor flinke inflatie.

,,Ik wil ‘m eigenlijk helemaal niet, die euro”, zegt Andrej, de bestuurder van lijn twee die tijdens een pauze naast zijn tram een sigaretje rookt. ,,Wat zeg nou eerlijk, toen ze bij jullie in Nederland die gulpen – of hoe heette die munt ook al weer – inwisselden voor de euro, is het toen bij jullie goedkoper geworden? Precies.” Bovendien gaat het volgens hem met de Estse economie helemaal niet zo goed. ,,Denk je dat hier weinig werkloosheid is? Bij het transportbedrijf hebben ze inderdaad niemand ontslagen, maar werkt iedereen op 80 procent. En zo geweldig gaat het met die euro van jullie ook niet. Wat mij betreft hadden we beter een paar jaar moeten wachten, maar onze overheid wil weer eens een wit voetje halen in Brussel”, verzucht hij.

Brussel verwelkomde deze maand de toetreding van Estland tot de monetaire unie. Estland haalde met vlag en wimpel de vereiste voorwaarden en is naast Zweden het enige Europese land dat zich ondanks de crisis aan de financiele EU-verplichtingen weet te houden. Omdat het land bovendien een relatief kleine staatsschuld heeft veert de economie de afgelopen tijd weer op. Op 1 januari 2011 wisselen de Esten hun kronen definief in voor euro’s. Estse economen voorspelen dat het bedrijfsleven aan lagere kosten kan lenen en voorzien een influx van buitenlandse investeerders. Toch blijft iedereen bang voor inflatie. Zelfs het Europees Parlement liet deze maand in een resolutie weten dat de Estse overheid geen tijd heeft om uit te rusten en alles in het werk moet stellen om inflatie begin komend jaar te voorkomen.

Volgens de macro-econimisch analiste Maris Lauri valt dat risico best mee. ,,Estland heeft een bijzonder competatieve economie. Bedrijven die de euro als excuus zien om hun prijzen op te schroeven zullen hun klanten zien vertrekken”, laat ze weten. In het centrum van Tallinn staan de prijzen vaak al in euro’s aangegeven. Wie toevallig geen kronen op zak heeft hoeft zich bovendien geen zorgen te maken, taxichauffeurs, restaurants en zelfs in sommige winkelcentra kun je al met euro’s terecht. Het Estse onderzoeksbureau Faktum & Ariko maakt zich echter nu al zorgen om een negatief neveneffect van de muntwissel. Vooral het armere segment van de Estse sameleving zal zich met de euro realiseren hoe weinig ze eigenlijk te besteden hebben. ‘Pensioengerechtigden maken zich al zorgen om de komst van de euro, en de feitelijke overgang kan voor velen een depressie opleveren’, zegt het rapport naar aanleiding van een onderzoek onder 500 inwoners.

Volgens Lauri is er sprake van een marktcorrectie. ,,De afgelopen jaren waren de salarissen in sommige sectoren, bijvoorbeel de bouw, echt buitensporig hoog. De crisis kwam wat dat betreft wel aardig uit, want die uitwassen zijn nu aangepast”, legt ze uit. ,,Het aardige is dat Estland zo klein is, je kunt de markt gemakkelijk bijsturen. Dat is eigenlijk het geheim van de Estse economie, hervormingen doorvoeren is hier veel makkelijker dan in andere delen van de wereld. In Europa zal men de komende jaren nog veel pijnlijke zaken moeten veranderen. Dat hebben wij gelukkig allemaal al achter de rug”.

Na het verstrijken van een ultimatum over een Wit-Russsiche gasbetalin gaf de Russische president Dimitri Medvedev het staatsbedrijf Gazprom de opdracht de gaskraan richting het buurland langzaam dicht te draaien. Volgens Gazprom komen de leveranties aan de rest van Europa niet in het geding, maar Wit-Rusland dreigt de doorvoer stop te zetten.

President Medvedev liet duidelijk weten dat de Wit-Russische schuld gewoon moet worden voldaan. ‘Wij accepteren geen taartjes, boter of kaas als vergoeding’, liet hij weten nadat hij Gazprom topman Aleksej Miller de opdracht gaf de leveranties aan Wit-Rusland gedurende de dag met 15 procent af te laten nemen. Volgens Miller, die de onderhandelingen met de Wit-Russische delegatie in Moskou leidde, erkende de Wit-Russen de schuld maar wilde het buurland dat aflossen in de vorm van industriele apperatuur, kortingen en diensten. Volgens Gazprom heeft Wit-Rusland het afgelopen half jaar een lagere prijs overgemaakt dan afgesproken en moet het land nog zo’n 155 miljoen euro aflossen. Met het dichtdraaien van de gaskraan komen volgens Gazprom de leveranties naar andere Europese landen niet in het geding. In de zomer is er sowieso minder vraag voor gas en het bedrijf kan de leveranties aan de Poolse en Duitse markt omleiden via andere pijpleidingen.

Volgens de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenko heeft zijn land geen schulden aan het Russische staatsbedrijf. Vice-premier Andrej Kobjakov klaagde afgelopen weekend in de marge van het Economisch Forum in Sint-Petersburg dat ‘het goed zou zijn wanneer de Russen zich realiseren dat ze de relatie met andere voormalige Sovjet-landen niet louter op Russische principes zouden moeten baseren’. Hoewel beide landen nauwe betrekkingen met elkaar hebben ontstaat er vaak ruzie over energieprijzen. In 2004 was er een impasse van een half jaar over de verkoop van het Wit-Russische gasbedrijf en in 2007 draaide Rusland de oliekraan richting het buurland een aantal dagen dicht. Ook politiek botert het al een tijd niet meer tussen de twee landen. Ruim een jaar geleden ontstond er een groot conflict over een import stop van Wit-Russische melkproducten en ook weigert het land de afvallige Georgische regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië als onafhankelijke staten te erkennen. Sinds de onenigheid met Rusland probeert president Loekasjenko, die bekend staat als ‘de laatste dictator in Europa’, de banden met de Europese Unie juist aan te halen.

Het Wit-Russische staatsbedrijf BelTransGaz laat weten dat juist Gazprom een schuld heeft en is naar eigen zeggen verbaasd dat het management van Gazprom daarvan niet op de hoogte is. Volgens experts een duidelijke dreiging aan Russisch adres om de doorvoer naar Europa te onderbreken. In de winter van 2008 veroorzaakte een soortgelijk conflict tussen Rusland en Oekraine paniek op de Europese markt die enkele dagen zonder gas kwam te zitten. Rusland werkt sindsdien hard aan de diversificatie van energieleveranties naar het Westen, met pijplijnen door de Zware- en Baltische Zee wil het land de Europese markt rechtstreeks kunnen bedienen, zonder tussenkomst van transitlanden,. De Europese Unie dringt er ondertussen al jaren op aan dat Europa minder afhankelijk moet zijn van Russisch gas. De Russische analist Dimitri Orlov laat tegenover het het Russische gazeta.ru weten dat het nalaten van de betaling niet meer dan Wit-Russische blufpoker is. ‘Rusland staat sterk in z’n schoenen, en Loekasjenko weet dat dondersgoed’. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov kwam maandag naar Minsk voor bilaterale onderhandelingen.

Ondanks protesten van inwoners bouwt de Russische overheid in Vladivostok een megalomane brug naar een nabijgelegen eiland. Bewoners klagen dat de overheid miljoenen uitgeeft aan prestigeprojecten terwijl de echte problemen niet worden aangepakt. De brug moet voor een internationale top in 2012 klaar zijn.

De meeste bezoekers kijken even omhoog voordat ze cafe ‘Perla Negra‘ aan de Svetlanskaja-straat binnenstappen. Tientallen meters boven de ingang werken mannen aan touwen, ze gieten beton, klinken nagels en balanceren op grote hoogte met zware instrumenten. Onder de werkmannen hangt een trapezenet, voor het geval dat. ,,We gaan er maar vanuit dat die brug er uiteindelijk komt”, verzucht Anna Pondatsova, de eigenaresse van het kleine cafe vlak onder de brug. In 2012 moet het project af zijn, dan vindt in Vladivostok de APEC-conferentie plaats, een jaarlijks terugkerende vergadering van het economisch samenwerkingsverband van landen rondom de Stille Oceaan. Rusland wil graag laten zien dat het behalve een Europese macht ook een opkomende Aziatische macht is en pompt miljarden aan overheidsgeld in projecten aan de Pacifische kust. Behalve de brug opende premier Poetin in de buurt van Vladivostok onlangs een nieuwe haventerminal en bouwt men aan een gaspijplijn naar China. ,,Ik heb de plannen niet in kunnen zien”, verzucht Pondatsova. ,,Maar als er onder de brug naast het cafe een parkeerplaats komt is dat voor ons zo slecht nog niet. Ik hoop alleen maar dat ze de rommel ook allemaal weer opruimen.”

Volgens de overheid is de brug niet alleen goed voor de werkgelegenheid, de verbetering van de infrastructuur zal ook andere investeerders aantrekken en zal bijdragen het overweldige verkeersinfarct in de stad te zalven. Omdat de regio rondom Vladivostok in het verleden goedkoop auto’s uit Japan en Korea importeerde is het aantal auto’s per inwoner in Rusland hier op z’n allerhoogst. Tijdens werktijden staan de auto’s, bussen en trammetjes nagenoeg muurvast in het verkeer. De brug verbindt het centrum van de stad met een buitenwijk en met ‘Russeneiland’, een eiland met een marinebasis waar volgens de telling minder dan 1000 mensen wonen. De pensioengerechtigde Alla Siderova woont er al bijna vijftien jaar. ,,We zijn hier juist naartoe gegaan omdat het zo lekker rustig was”, legt ze uit. ,,Mijn man zat vroeger bij de vloot en ik heb altijd van het water gehouden.” Net als veel andere inwoners hoopt Siderova dat ze haar grond voor een goed bedrag kan verkopen. Volgens de plannen moet op Russeneiland een congrescentrum, een grote universiteitscampus en een aantal luxehotels verschijnen. Maar daarvan ontbreekt voorlopig nog ieder spoor.

Voorlopig is Russeneiland alleen bereikbaar per pontje. Afhankelijk van de hoeveelheid ijs zijn de bootjes ongeveer een half uur onderweg. De Russische, Oekraà¯nse en Wit-Russische arbeiders die dagelijks van de dienst gebruikmaken zijn laconike. ,,Die brug komt er wel”, zegt een betonvlechter. ,,Maar voor de rest zijn we hier vooral bezig buitenhuizen de bouwen voor de mensen die het hier voor het zegen hebben, lacht hij. Bodemingenieur Andrej legt uit dat er een hoop mensen zijn die al maanden niet betaald hebben gekregen. ,,Het hangt er vanaf voor welk bedrijf je werkt, maar bijna iedereen krijgt hier zwart uitbetaalt”, legt hij uit. ,,Wij verdienen hier nu goed. Maar als je de stad vooruit wilt hebben kun je beter andere zaken aanpakken. De corruptie, bijvoorbeeld. Of woningen bouwen voor jonge stelletjes. Maar zo’n brug, dat lost natuurlijk structureel natuurlijk niets op.”

In de mijnwerkerstad Donetsk gelooft iedereen dat ‘hun’ kandidaat nu president zal worden. Viktor Janoekovitsj heeft hier zijn thuisbasis, en na vijf jaar nationalistische politiek en een duidelijke focus op het westen vinden de inwoners het tijd dat hun kandidaat het voor het zeggen krijgt.

In een hoekje van het enorme Leninplein staan ze broederlijk naast elkaar, de kleine campagnetentjes van de communisten, de agrarische partij en de mensen die flyers uitdelen voor Joelia Timosjenko. Maar onder het Leninbeeld, dat in Donetsk nog altijd op zijn sokkel staat, zijn de aanhangers van Viktor Janoekovitsj al bezig met de voorbereidingen voor het overwinningsfeest. Er staat een enorm videoscherm, een groot podium en de eerste televisieploegen proberen voorzichtig de rails van de rollende camera. In het oosten van Oekraine weet men het zeker, na vijf jaar pro-westerse politiek van president Viktor Joesjtsjenko gaat hun kandidaat Janoekovitsj het nu overnemen.

Het is een wonderlijke comeback. In november 2004 werd Viktor Janoekovitsj (59) al uitgeroepen tot president, hij had zelfs de felicitaties uit Moskou op zak. Maar de oppositie sloeg de handen ineen met jongerenorganisaties en kondigde weken van straatprotesten aan, duizenden mensen sloegen in hoofdstad Kiev hun tenten op. Het hooggerechtshof draaide de uitslag terug en na een nieuwe ronde werd Joesjtsjenko verkozen. Janoekovitsj zou van het politieke spectrum verdwijnen. Maar niet voor lang, president Joesjtsjenko stuurde na amper negen maanden zijn politieke partner Julia Timosjenko de laan uit en Janoekovitsj trad aan als premier. Toen hij eind 2007 weer plaats moest maken voor Timosjenko richtte stelde hij zijn peilen op het presidentschap.

,,Hij spreekt liever Russisch, groeide op zonder ouders en moest gewoon knokken voor zijn bestaan. Hij is een van ons”, zegt Leonid Morozov (43). Janoekovitsj gaat prat op zijn volkse imago, volgens zijn campagnewebsite mogen we duivensport en jagen tot zijn hobbies rekenen. ,,Goed, hij heeft in de gevagenis gezeten. Maar we hebben allemaal wel een tijdje op het politiebureau gezeten, zeker in de jaren ‘90″, lacht Morozov. Zijn vrienden zijn het roerend met hem eens, de felle Oekrains-nationalistische politiek van president Joesjtsjenko gaat er in het oosten van Oekraine niet in. ,,We willen goede betrekkingen met Rusland, daar wonen per slot van rekening vrienden en familie. We zijn Oekrainers, maar de Russen zijn ons broedervolk. We willen goede betrekkingen met iedereen, van Vladimir Poetin tot Barack Obama, daarom stem ik op Janoekovitsj”, zegt Morozov, die na vijftien jaar in de mijnen op zoek is naar ander werk.

Janoekovitsj is al lang niet meer een speelbal van Moskou, zoals zijn politieke tegenstanders hem wegzetten. Hij heeft een breed team van adviseurs en streeft volgens analisten vooral economische samenwerking na, met Moskou en met de Europese Unie. Hij heeft de steun van de steenrijke oligarchen in het land en in zijn tijd als premier trok de Oekrainse economie juist aan. Buiten werktijd geven zelfs Europese diplomaten aan dat er met Janoekovitsj beter te werken valt dan met de opportunistische president Joesjtsjenko of premier Timosjenko. Volgens de laatste peilingen gooit Janoekovitsj de hoogste ogen, hij loopt bijna 10 procent voor op Timosjenko en de voormalig minister van Economische Zaken Sergej Tigipko, die de afgelopen week zijn populariteit zag stijgen. Voor de andere kandidaten, inclusief president Joesjtsjenko, zijn de kansen verkeken. Zondag mogen de Oekrainers naar de stembus.

In de laatste dagen van de presidentscampagne halen de verschillende Oekrainse kandidaten alles uit de kast. De beschuldigingen en verdachtmakingen vliegen over en weer. Het laat de meeste Oekrainers koud. Naar verwachting blijft de opkomst laag, sommige kiezers proberen zelfs via internet hun stembiljetten te verkopen.

KIEV Gevonden op Flickr; http://www.flickr.com/photos/stuckincustoms/ / CC BY-NC-SA 2.0

,,Ik ben één keer naar de stembus gegaan. In 1991, toen ze ons vroegen of Oekraine zelfstandig moest worden of bij de Sovjet-Unie zou moeten blijven. Ik stemde voor de Sovjet-Unie, sindsdien vertik ik het. Ondertussen denkt misschien de helft van dit land er zo over”. De jurist Vladimir Barikin (41) laat de verkiezingen van aanstaande zondag net als veel van zijn landgenoten aan zich voorbijgaan. ,,Zolang er nog overal corruptie is, zolang ik iedere politie-agent moet betalen en zolang het leven hier bijna onmogelijk is ga ik niet stemmen.” Barikin, die bijklust als taxi-chauffeur, denkt dat de verkiezingen doorgestoken kaart zijn en dat voor de meeste stemmen het grootste bedrag op tafel gelegd moet worden. ,,Maar al zouden ze me ervoor betalen, ik stem niet”, zegt hij stellig. Analisten verwachten dat de opkomst dit jaar naar een historisch dieptepunt zal gaan.

In voorgaande jaren kwamen in de aanloop naar de verkiezingen tienduizenden mensen op de been. Nu is het rustig in Kiev, slechts hier en daar delen de aanhangers van verschillende kandidaten foldertjes uit. Ondertussen smijten president Viktor Joesjtsjenko, premier Joelia Timosjenko en oud-premier Viktor Janoekovitsj met modder. Joesjtsjenko zoekt een tweede termijn, maar is volgens de peilingen kansloos. Hij beschuldigt Timosjenko ervan paniek te zaaien en zette vorige week Janoekovitsj buiten spel door hem ‘een directe stem voor Moskou’ te noemen. Joelia Timosjenko schuift op haar beurt de crisis in de schoenen van de president en noemde haar rivaal Janoekovitsj eergisteren een ‘lafaard’. Behalve de drie rivalen zijn er nog vijftien andere, onafhankelijke kandidaten die naar verwachting zondag geen kans maken in de tweede ronde van de verkiezingen mee te doen. De meeste Oekrainers hebben het gehad met de politieke elite van het land. Vandaag doken in de Oekrainse media berichten op dat sommige kiezers hun stembiljet verkopen via internet. Hoewel het een strafbaar feit betreft zou volgens een onderzoek ruim zes procent van de Oekrainers daar geen moeite mee hebben.

Vijf jaar na de benoeming van president Joesjtsjenko is het land volgens velen geen stap vooruit gegaan. De corruptie is alleen maar toegenomen en het land is na de financiele crisis nagenoeg bankroet. Zelfs het Internationaal Monitair Fonds hield vorige maand een miljardenlening tegen omdat de regering in Kiev het budget niet op orde krijgt. Op het onafhankelijkheidsplein in het centrum van de stad, de afgelopen jaren het toneel van massale protesten en politieke manifestaties, is het rustig. Dankzij een reclamestunt van een bekende Oostenrijkse chocoladefabrikant kleurt het plein niet oranje, maar paars. De 30-jarige horeca-ondernemer Alexander Godmanenko ontkurkt in het bijzijn van een paar vrienden een fles champagne. In Oekraine vierde men woensdag volgens de orthodoxe calender nieuwjaar. Hij is nostaligsch over de oranje-revolutie. ,,Toen waren we één volk, we hadden het moment. Nu is dat definitief voorbij. We geloofden Joesjtsjenko op zijn mooie woorden, maar net als het land zelf was hij er niet klaar voor”. Samen met zijn vrienden hekelt hij de corruptie in het land. ,,Je merkt het overal, op je werk, op straat en zelfs op de school van je kinderen. Wil je hier iets voor elkaar krijgen heb je goede contacten nodig, of moet je veel geld betalen.” Of ze naar de stembus gaan weet het gezelschap nog niet, maar in Kiev hoopt men eindelijk een einde komt aan het politieke geruzie. ,,Wij willen goede relaties met Moskou en met Brussel. Oekraine is een groot, mooi en vooral moeilijk land. We hopen dat er nu eindelijk eens iemand opstaat die de leiding kan nemen.”

Op zijn datsja vlak buiten Moskou is woensdagochtend de Russische staatsman en econoom Jegor Gajdar overleden. In korte tijd overzag hij de transitie van de Sovjet planeconomie naar de vrije markt, een hervorming die het land op de rand van de afgrond bracht. De voormalige vice-premier en minister van Economische Zaken onder president Boris Jeltsin werd aan alle kanten geprezen maar is voor de meeste Russen nog altijd de man die ‘al het spaargeld deed verdwijnen’.

,,Jegor Gajdar heeft in de prille jaren ‘90 Rusland kunnen redden van de honger, wist een burgeroorlog te voorkomen en heeft ervoor gezorgd dat dit land niet uit elkaar is gevallen”, met die woorden herinnert goede vriend en politiek medestander Anatoly Tsjoebais zich Gajdar op zijn persoonlijke blog. Gajdar stond aan de tekentafel van het moderne Rusland en wist in zeer korte tijd een pakket aan hervormingen door te voeren dat inmiddels bekend staat als de ’schock therapy’, ten koste van enorme inflate was het communistische en centraal gestuurde Rusland plots aan de harde regels van de vrije markt overgelaten.

Gajdar werd geboren in een Joods-Russisch gezin als kleinzoon van een bekend kinderboekenschrijver. Zijn vader was oorlogscorrespondent bij partijkrant Pravda, waar Jegor Gajdar na zijn afstuderen zelf ook korte tijd als economisch journalist aan de slag ging. Hij benoemde zichzelf eind jaren ‘80 tot liberaal en sloot zich aan bij de hervormingsgezinde en roekeloze brigade van Boris Jeltsin. In november 1991 trad hij aan als minister van economische hervorming. Terwijl de Sovjet-Unie uiteen viel wist hij met steun van een leger aan Westerse adviseurs verstrekkende markthervormingen door te voeren. Prijzen werden niet langer van bovenaf opgelegd maar waren afhankelijk van de enorme vraag en het beperkte aanbod. De roebel stortte in, salarissen en pensioenen waren niets meer waard en al spaargeld van de Sovjet-Unie verdween als sneeuw voor de zon. In het buitenland oogstte zijn daadkrachtige optreden en weergaloze hervormingen veel lof. Hij wist veel buitenland krediet respect. Het leverde Rusland veel buitenlands krediet en investeringen op.

In Rusland zelf werd Gajdar een controversieel figuur. Vooral toenmalig president Vladimir Poetin voerde lang campagne tegen de ‘westerse maatstaven’ die aan de wieg van de roebelcrisis in 1992 en later in 1998. Poetin beloofde stabiliteit ‘wars van Westerse adviseurs’ en keerde veel van Gajdars hervormingen later terug. In een telegram aan de familie laat Poetin weten dat Gajdar volgens hem ‘een echte patriot, een man van sterke wil en een talentvol wetenschapper’ was. ,,Niet ieder publiek figuur durft de moeilijke taak van hervorming aan te pakken in een kritieke fase van de geschiedenis. Gajdar deed dat op een dappere en eeerlijke manier”, schrijft hij. Ook president Dimitri Medvedev stuurde een telegram. ,,We hebben een eervol wetenschapper en staatsman verloren wiens naam altijd verbonden blijft met de noodzakelijke hervormingen en de eerste stappen van de vrije markt’, schrijft Medvedev volgens de persdienst van het Kremlin. ,,Hij nam de verantwoordelijkheid voor onpopulaire maar noodzakelijke maatregelen”.

Tot 2003 zat Gajdar voor een oppositiepartij die hij zelf mede heeft opgericht in de Doema, de Russische Tweede Kamer. Toen de partij tijdens de parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet haalde trok Gajdar zich terug en richtte hij zich op economisch onderzoek en publiceerde een aantal boeken. In 2006 kwam hij in het nieuws doordat hij in het Verenigd Koninkrijk vergiftigd zou zijn, amper een week nadat de overgelopen spion Aleksander Litvinenko onder myserieuze omstandigheden om het leven kwam. Gajdar heeft zijn hervormingen altijd ‘noodzakelijk’ genoemd en heeft volgens zijn tegenstanders ‘nooit zijn excuses aangeboden’. Jegor Gajdar is 53 jaar geworden en laat een vrouw en drie kinderen na, waaronder de bekende activste Maria Gajdar.

De scholen zijn geschorst, voetbalwedstrijden worden afgeblazen zelfs de verkiezingscampange is voor de komende drie weken stil komen te liggen. Oekraine is in de ban van de Mexicaanse griep. Het land heeft het vanwege de aanhoudende politieke en financiele crisis sowieso al zwaar te voorduren.

De Oekrainse president Viktor Joesjtsjenko kon het maandagmorgen tijdens een ingelaste persconferentie niet laten zijn rivaal premier Joelia Timosjenko de schuld te geven. ,,Ik heb ik mei de premier al de opdracht gegeven een nationaal griepcentrum in te richten. Daar werkt op dit moment maar een persoon”. Hij kondigde aan te zullen inventariseren wat er precies aan de hand is in het land en kondigde een onderzoek naar de slechte voorbereidingen af. Joesjtsjenko riep journalisten op ‘het hoofd koel’ te houden en gaf de minister voor Defensie instructies veldbedden paraat te hebben voor mobilisatie in de negen regio’s die op dit moment ‘in quarantaine’ zijn.

In het weekend kondigde de Oekrainse regering maatregelen af om de verspreiding van het griepvirus de kop in te drukken. Vooral in het westen van het land consteerde artsen een scherpe stijging in het aantal griepgevallen. Concerten en voetbalwedstrijden werden afgelast, scholen en universiteiten in het hele land gaan drie weken dicht en de overheid probeert ‘onnodig verkeer’ tussen de verschillende Oekrainse regio’s tot een minimum te beperken. Het ministerie van transport laat stations, vliegvelden en bushaltes desinfecteren. Volgens de laatste berichten van het Ministerie van Volksgezondheid op maandagmiddag zijn inmiddels zeker 67 mensen om het leven gekomen vanwege de Mexicaanse griep. Volgens de onderminister van Volksgezondheid, Vasil Lazorisjinets, zijn 255,000 mensen geregistreerd als griepgevallen en liggen er zeker 15,000 mensen in ziekenhuizen. De regering liet maandagmorgen in alle ijl 300,000 dosis Tamiflu overvliegen uit Zwitserland, volgens doktoren genoeg om patienten een maand te behandelen.

Zelfs de campagne voor de presidentsverkiezingen in Januari 2010 zijn tijdelijk opgeschort. Oekraine is verwikkeld in een felle verkiezingscampagne voor de opvolging van president Joesjtsjenko, zowel zijn voormalig coalitiegenoot premier Joelia Timosjenko als Viktor Janoekovitsj, de kandidaat uit het overwegend Russisch-sprekend oosten van het land, gooien hoge ogen. Na weken van straatprotesten kwam Viktor Joesjtsjenko begin 2005 aan de macht, nadat aanvankelijk Viktor Janoekovitsj als winnaar was uitgeroepen. Veel Oekrainers voelen zich bedrogen, de revolutie heeft haar beloften niet waar kunnen maken, jarenlange politieke conflicten stonden vooruitgang in de weg.

Bovendien heeft de financiele crisis het land hard geraakt. De nationale munt glipte onderuit en werkeloosheid steeg terwijl de kosten voor levensonderhoud alleen maar omhoog gingen. Veel Europese banken trokken zich terug van de Oekrainse markt het land moest zich behelpen met een flink aantal leningen. Het Internationaal Monitair Fonds (IMF) leende Oekrainse het afgelopen jaar miljarden om het hoofd boven water te houden. Ondanks waarschuwingen van het IMF en premier Timosjenko tekende president Joesjtsjenko afgelopen vrijdag een wetsvoorstel dat de pensioenen met 20 procent verhoogt, een maatregel die flink druk zet op het budget. Timosjenko noemde het ‘populistisch’ en het IMF overweegt de financiele steun terug te trekken.

In allerlei delen van het land staan rijen voor apotheken voor mondkapjes en griepremmers. De regering kondigde een invenstarisatie van de voorraden aan en waarschuwde dat apothekers die hun prijzen omhoogdreven per direct hun vergunningen kwijt zouden raken. Verschillende analisten wijzen erop dat de maatregelen overtrokken zijn. Zowel de premier als de president zouden tegen elkaar opbieden om de ‘hardste maatregelen’ om zo daadkrachtiger over te komen. Begin volgend jaar mogen de Oekrainers naar de stembus.

Omdat het bedrijf een slecht imago heeft riep Gazprom vorig jaar een website in het leven waar het ‘antwoord op vragen van burgers’ geeft. De missie van het bedrijf is volgens de website ‘een maximaal efficiente gasvoorziening aan de Russische bevolking’ te garanderen. Bovendien wil het bedrijf ‘een van ’s werelds grootste energiebedrijven’ worden. Op de website staat niet vermeld wat algemeen bekend is, namelijk dat Gazprom veelal een politieke rol vervult. Niet alleen heeft de Rusissche overheid een meerderheidsbelang van net iets meer dan 50 procent, de bestuurlijke leiding van het bedrijf is vaak terug te vinden in de hoogste regionen van het Kremlin. De huidige bestuursvoorzitter Viktor Zoebkov was twee jaar geleden premier, president Dimitri Medvedev stond van 2001 tot zijn verkiezing in 2008 aan het hoofd van de gasgigant.

Foto: Mitja Alesjkovski op Flickr

Voor de crisis was Gazprom nog het op twee na grootste bedrijf ter wereld. Door de roebelcrisis en een dalend vertrouwen van investeerders is het op die lijst inmiddels flink gezakt. Toch is het nog altijd een invloedrijke speler. Gazprom is actief op de Europese, Aziatische, Afrikaanse en de Noord- en Zuid-Amerikaanse markt. In totaal werken er meer dan 400.000 mensen voor het Gazprom, een bedrijf dat zich al jaren niet alleen meer met aardgas bezig houdt. Niet alleen heeft het bedrijf een monopolie voor de export van gas uit Rusland, het beheert ook een flink deel van de pijpleidingen in de voormalige Sovjet-Unie. Gazprom kocht de afgelopen jaren verschillende oliebedrijven op, heeft een enorm vastgoed-portfolio, veel landbouwgrond, een eigen bank en zelfs een eigen luchtvaartmaatschappij, GazpromAvia. Sommige analisten wijzen erop dat een groot deel van de winst van Gazprom verdwijnt in de zakken van corruptie bestuurders en politici. De mediatak van het bedrijf kwam de afgelopen jaren onder vuur te liggen, vooral omdat het kritische publicaties opkoopt, waaronder radiostation Echo Moskvy en de zakenkrant Kommersant.

Daarnaast is Gazprom een grote sponsor in de sportwereld. Het gasbedrijf tilde Zenit, de voetbalploeg uit Sint-Petersburg, tot internationale hoogte. Er werden nieuwe spelers aangekocht, de Nederlandse Dick Advocaat werd als trainer binnengehaald en in 2008 won de club behalve de Russische competitie ook de UEFA-beker. Dit weekend doken er geruchten op dat Gazprom de nieuwe sponsor van AZ zou worden. Directeur Toon Gerbrands van AZ deed tegenover de camera’s van de NOS de geruchten af als ‘fabeltjes’. Ook bij het hoofdkwartier van Gazprom in Moskou weet niemand iets van de aankoop van de Nederlandse club. Gazprom sponsort op dit moment Schalke ‘04, een club in de Duitse Bundesliga. Volgens de Servische media is het bedrijf bovendien in gesprek met voetbalclub ‘Rode Ster’ uit Belgrado om daar de nieuwe hoofdsponsor te worden. Een maand geleden sloot Gazprom nog een miljardendeal met Servie.

Vorige winter werd de politiek macht van Gazprom duidelijk zichtbaar. Nadat Oekraine een betalingstermijn liet verlopen sloot Rusland de gaskraan naar het buurland af. Er volgde een langdurende politieke impassa waarbij ook enkele Europese landen dagen zonder gas kwamen te zitten. Pas met bemiddeling van de Europese Unie kwamen de Russische premier Poetin en de Oekrainse premier Joelia Timosjenko tot een akkoord. Rusland levert aan ‘bevriende’ buurlanden gas aan vriendenprijsjes. In Rusland zelf maakt het bedrijf amper winst op de gasleveranties.

Gazprom is dan ook voor 60 procent van haar inkomen afhankelijk van de landen in de Europese Unie. Hoewel de Europese Unie al jaren probeert haar energie-aanvoer te diversificeren ondermijnt Rusland dat beleid effectief door bilaterale contracten af te sluiten met verschillende landen en de nationale eneriebedrijven. Het bedrijf heeft lucratieve contracten met Duitse, Franse en Italiaanse bedrijven. Deze week nog tekende Polen een contract voor Russische gasleveranties tot 2037. Ook Nederland werkt actief samen met Gazprom. De Nederlandse GasUnie kocht twee jaar geleden een belang van negen procent in ‘NordStream’, een pijplijn die van Rusland direct naar Duitsland loopt. De Russen namen een belang in een pijplijn die tussen Nederland en Engeland loopt. Gazprom heeft een aantal Nederlandse dochterondernemingen en heeft belangen in Nederlandse bedrijven die zich bezighouden met het transport en de opslag van aardgas.