De 26-jarige activist Oleg Kozlovski kan zich niet eens meer herinneren hoevaak hij is opgepakt. Waren er een aantal jaar geleden nog allerlei verschillende politieke jongerenorganisaties die tegen Poetin actie voerden, nu is alleen die van Kozlovski nog over. En ook hij heeft moeite mensen de straat op te krijgen. Kozlovski zet zijn strijd vooral online voort.

,,Natuurlijk zijn wij ook begonnen na de Oranje-Revolutie in Oekraïne”, legt Oleg Kozlovski (26) uit. ,,Voor die tijd hield niemand het voor mogelijk dat jeugdorganisaties met straatprotesten de corrupte regeringen in de voormalige Sovjet-Unie op de knieën kon krijgen.” Politieke jeugdbewegingen schoten in Rusland als paddestoelen uit de grond, het Kremlin kwam zelfs met ‘Nasji’, een loyale organisatie van ‘Poetin-jongeren’ die in moest grijpen wanneer het uit de hand zou lopen. Vijf jaar later zijn de meeste organisaties opgeheven. ,,Alleen wij zijn er nog”, lacht Kozlovski. Zijn ‘Oborona’ (Verdediging) bestaat uit een kleine groep activisten die steevast de straat op gaan en onrecht aankaarten met ludieke acties. ,,Ik kan me niet eens meer herinneren hoe vaak ik ben opgepakt, na twintig keer ben ik de tel kwijtgeraakt”, legt hij uit. ,,Op de dag van de inauguratie van Medvedev hebben ze me een flinke tijd in een isoleercel opgesloten, daarna heb ik nog dagen in het ziekenhuis gelegen.”

Tegenwoordig is Kozlovski een van de leiders van Solidarnost, de oppositiebeweging van Garry Kasparov en ex premier Boris Nemtsov. ,,We willen mensen vooral de straat op zien te krijgen. Een aantal maanden geleden zag je in verschillende regio’s dat voor veel mensen de maat vol was. In Kaliningrad gingen zeker 10.000 mensen de straat op en ook in andere provinciesteden als Archangelsk en Irkoetsk waren de protesten enorm.” Solidarnost dient bovendien als informatieplatform. Met verschillende nieuwssites, kranten en eigen publicaties wil de oppositie de doodgezwegen problemen in het land blootleggen. Maar ook met Solidarnost gaat het niet goed. ,,Er zijn grote interne problemen”, legt Kozlovski uit. ,,We weten niet goed hoe we ons zichtbaar moeten maken en er zijn eigenlijk geen degelijke politieke plannen.” Dit weekend liet Solidarnost weten dat het zich voor de parlementsverkiezingen van 2011 zal laten inschrijven.

Daarom leggen activisten als Kozlvoski zich vooral toe op het internet. Hij legt uit hoe hij met behulp van zijn weblog in amper 24 uur de geheime dienst FSB te slim af was. ,,Ik vroeg een paar maanden geleden nieuw paspoort aan. De migratiedienst annuleerde mijn oude paspoort en ik kreeg vervolgens geen nieuwe ‘omdat er geen toestemming van de FSB’ zou zijn. Daar heb ik een kwade blogpost over geschreven en zonder dat ik het zelf wist is dat goed opgepikt in de media.” Verschillende bloggers, journalisten en persbureau’s namen het bericht over, de volgende morgen verklaarde het lokale hoofd van de FSB dat er geen enkel probleem was. ,,De volgende dag kan ik het paspoort afhalen, binnen een half uur was alles klaar. Volgens mij is er in Rusland nog nooit zo snel een paspoort afgegeven.” Het Russische blognetwerk LiveJournal is misschien wel de belangrijkste baken van vrije meningsuiting in Rusland. Dankzij de blogs komen allerlei gevallen van corruptie, politiegeweld en machtsmisbruik van de autoriteiten boven tafel.

,,Dat is allemaal leuk en aardig, maar het blijft een groot probleem mensen de straat op te krijgen. Online is het nogal gemakkelijk om kritiek op het regime te hebben. Je voelt je online veilig, maar het haalt natuurlijk weinig uit. Wanneer wij demonstraties organiseren komt er niemand opdagen.” Toen een bekende blogger een werd opgepakt omdat hij zogenaamd extremistische dingen zou hebben geschreven nodigde Kozlovski zo’n 500 mensen uit voor een protestactie op een centraal plein in Moskou. ,,Uiteindelijk komen er dan toch maar acht man opdagen”, verzucht Kozlovski. Hij ziet het dan ook niet rooskleurig in voor de oppositie in Rusland. De macht heeft zich geconsolideerd en de oppositie is marginaal geworden. ,,Maar de vraag is hoeveel geduld de samenleving op kan brengen. Russen zijn geduldig, maar wanneer het tot een kookpunt komt krijg je een explosie van emoties. Ik wacht dat punt met spanning af.”

Terwijl in Rusland een dag van nationale rouw is afgekondigd en overal in het land de vlaggen halfstok hangen zwelt de kritiek tegenover politie en vooral de geheime dienst FSB aan. Sommige experts menen dat de aanslagen van gisteren voorkomen hadden moeten worden.

,,Sta niet zo te lummelen en ga eens aan het werk!” snauwt een oudere vrouw een mollige politieagent toe die in z’n eentje de veiligheid van het Tsjertanovskaja-metrostation moet waarborgen, amper 24 uur na de aanslagen op de Moskouse metro waarbij maandagmorgen volgens de laatste gegevens 39 mensen om het leven kwamen. De agent haalt zijn schouders op. ,,Ik kan er ook niets aan doen”, zegt hij. De vrouw loopt kwaad weg. Op een aantal metrostations is de beveiliging opgeschroefd maar in de meeste stations is de situatie als vanouders. Sinds de aanslagen in 2004 hebben politieagenten metaaldetectoren op zak, maar die worden volgens Moskovieten zelden gebruikt. Terwijl een dag van nationale rouw is afgekondigd neemt in Rusland de kritiek op de overheid, het politiekorps en vooral op de veiligheidsdiensten toe. In een hoofdredactioneel commentaar schrijft de toonaangevende krant Vedemosti dat ‘de overheid ons jarenlang slaapliedjes heeft voorgezongen’ over de werkelijke situatie in de Kaukasus.

De Russische geheime dienst FSB verdenkt Dokoe Oemarov ervan het brein achter de aanslagen geweest te zijn. Eerder dit jaar eiste hij in een videoboodschap al de aanslag op een luxe-nachttrein tussen Moskou en Sint-Petersburg op, daar kwamen afgelopen november 26 mensen bij om het leven. De zelfmoordterroristen zouden onder leiding hebben gestaan van Saà¯d Boerjatski, een schuilnaam van de Russische extremist Alexander Tichomirov. Die werd tijdens een speciale anti-terroristische operatie begin deze maand om het leven gebracht, maar de naar schattig dertig zelfmoordterroristen zijn nog altijd spoorloos. Steeds meer mensen vragen zich af waarom de almachtige veiligheidsdiensten de aanslagen niet konden voorkomen. ,,Veiligheid in Rusland blijft laks, de politie is amateuristisch en corrupt, het leger is nutteloos”, weet Dimitri Trenin, directeur van de Carnagie-denktenk in Moskou. ,,Deze aanslagen waren een schok voor Moskou maar vooral een enorme blamage voor de autoriteiten”, laat hij desgewenst weten. ,,We zullen de komende jaren meer terrorisme zien, nu al hoor je oproepen tot aanslagen in Sotsji waar in 2014 de Olypische Winterspelen moeten plaatsvinden. Nu is de veiligheid in de Moskouse metro wat hoger, maar over een week is alles weer bij het oude.”

Vrijwel direct na na de aanslagen wees ook de Rusissche president Dimitri Medvedev naar de tekortkomen van de veiligheidsdiensten. ‘De maatregelen die tot op heden zijn genomen zijn duidelijk onvoldoende’, liet hij weten. ‘We moeten de schaal zienderogen vergroten, niet alleen in de metro of alleen in een bepaalde stad, maar in het hele land’. Veel analisten roepen dat de terroristen lang de tijd voor voorbereidingen genomen hebben. Vandaag werd ook bekend dat er vorige week een aantal waarschuwingen bij de FSB zijn binnengekomen over mogelijke bomaanslagen en dat de politie de dagen voor de aanslag met speurhonden nog op zoek is geweest naar explosieven.

In Rusland keek men twinting jaar geleden hoopvol naar de televisie. De val van de muur luidde het einde van de Sovjet-Unie in, maar anders dan in Duitsland is de democratische beweging in Rusland nooit op gang gekomen. ,,De belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”.

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.