Volgende maand is Azerbeidzjan gastheer bij het Eurovisie songfestival. Wat in het westen een gezellig avondje is, is voor de machthebbers in Bakoe bloedserieus. Het ambitieuze en steenrijke land aan Europa’s verste buitengrens trekt alles uit de kast om zich op de kaart te zetten.

De harde wind aan de Kaspische zee doet het bouwstof in het centrum van de stad opwaaien, de Azerbeidzjanen lopen tandenknarsend over straat. Op iedere hoek van de stad worden gevels gerenoveerd, nieuwe straten aangelegd en gloednieuwe hotels gebouwd. Nog maar een paar jaar geleden waarschuwden buitenlandse ambassades voor de vervallen en onverlichte straten, inmiddels is het plaveisel van marmer, rijden er dag en nacht dweilwagens door de stad en lijkt Bakoe nog het meest op een vakantiepark.

,,Noem het maar de gordel van het geluk”, zegt Chadija Ismaïlova ,,Binnen de muren van de stad is het leven geweldig. Daarbuiten is het verschrikkelijk. De rijkdommen van dit land zijn weggelegd voor zo’n 10 tot 12 procent van de bevolking, de rest heeft niets”. Het seculiere moslimland, rijk geworden met enorme olie- en gasvoorraden, is aan een flinke opmars bezig en het Eurovisie Songfestival is de gelegenheid voor het land zich internationaal te profileren. Voor kritische noten over corruptie, machtsmisbruik en persvrijheid is geen ruimte.

De bekende onderzoeksjournaliste Ismaïlova heeft dat altijd geweten, maar kwam er vorige maand op een pijnlijke manier zelf achter toen de postbode een pakketje met naaktfoto’s bezorgde. ,,Ik kreeg wel vaker vriendelijke waarschuwingen van onvriendelijke mensen, maar dit soort chantage had ik niet verwacht. Met een geheime camera hebben ze opnames in mijn slaapkamer gemaakt. Ik hoopte altijd dat de overheid mijn professionaliteit zou respecteren, maar dit sloeg alles”. Een paar dagen later verschenen de beelden online. ,,Het punt is dat ik in het Engels publiceer”, legt Ismaïlova. ,,Ze geven er niet om wat je hier in lokale media publiceert, maar wanneer je internationaal de aandacht trekt worden ze heel zenuwachtig”. Ismaïlova verhuisde naar een ander appartement en sinds het incident laten vrienden en collega’s haar geen seconde alleen. Geheime opnames worden in het land vaak gebruikt om oppositieleiders en bekende figuren te chanteren. Zo vaak dat een Azerbeidzjaanse jongerenbeweging in de aanloop naar het Songfestival toeristen waarschuwt zich te onthouden van seks. ‘Verborgen camera’s zijn overal’, schrijft de organisatie. ‘Alle hotels en openbare gelegenheden zijn een risico. Wij raden toeristen aan heel voorzichtig te zijn’. Voor Ismaïlova is de charme van het Songfestival er wel af. ,,Het kost een vermogen. Dat geld moet ergens vandaan komen. Ik heb wel eens gezegd, je moet het maar zien als een feest in je achtertuin. Er komen ontzettend veel gasten, ze gebruiken al je zilvergoed, er ontstaat flinke ruzie en ze laten een enorme bende achter. En het ergste is, je bent niet eens uitgenodigd”.

Geen boycott
Daar denkt de overheid heel anders over. De hele stad hangt vol met posters, banners en billboards die het Songfestival aanprijzen, en in alle delen van de stad zijn de bouwwerkzaamheden in volle gang. De boulevards langs de kust, het vliegveld en de parken in de stad worden nog een keer opgeknapt. Maar bij het Vlaggenplein, de plaats waar het Songfestival zelf gehouden moet worden, is het werk nog lang niet klaar. Dag en nacht wordt aan de bouw van de ‘Crystal Hall‘ gewerkt. Vrachtwagens, bulldozers en walsen rijden af en aan. Het gebouw zelf staat er, maar de toegangswegen, de parken en infrastructuur is nog lang niet af. Over het vlechtwerk, de grote bergen zand en tussen de sloopkranen door kijkt Zohrab Ismaïlov vol verbazing naar de vorderingen. Hij wijst de plekken aan waar een paar weken geleden nog woonflats stonden. ,,Alleen de zaal zelf kost volgens mijn berekening al 218 miljoen euro. Als je er de andere kosten bij optrekt heeft de overheid ruim een half miljard uitgegeven voor de bouw van dit geheel”. Ismaïlov treed op als advocaat voor de families die de afgelopen maanden hebben moeten wijken voor het Songfestival. ,,Volgens de wet krijg je een jaar van de voren te horen dat je moet verhuizen”, legt hij uit. ,,Bij ons kan dat een kwestie van dagen zijn. Dit was een van de mooiste woonwijken van de stad, hier woonde vroeger een gelukkige middenklasse. Ze hebben nu een vergoeding gekregen waarmee ze amper een flatje in een buitenwijk kunnen betalen”. Namens de 218 families heeft hij 19 rechtzaken aangespannen. ,,Op rechtvaardigheid hoef je hier niet te rekenen, maar uiteindelijk komen dit soort zaken bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Staatsburg te liggen, en dan zal de overheid wel reageren”. Ismaïlov is, net als veel mensenrechtenactivisten in het land, gelukkig met de aandacht die het Songfestival genereert. ,,Dit is maar een voorbeeld, al jaren worden mensen in de hele stad ten onrechte hun huizen uitgezet. Nu zal de overheid wat flexibeler zijn, maar wanneer het Eurovisie-feest voorbij is zullen de duimschroeven weer worden aangedraaid”.

Verschillende organisaties en mensenrechtenactivisten roepen dan ook op tot een boycott. Aartsrivaal Armenië stuurt geen delegatie, en ook IJsland overwoog dit jaar niet af te reizen naar Bakoe vanwege de ‘extreme maatregelen’ die de Azerbeidzjaanse overheid neemt om het feest tot een succes te maken. ,,Juist niet”, legt Europarlementarier Gerban-Jan Gebrandy (D66) uit. Hij bezocht Bakoe vorige week, en ziet juist kansen tot een dialoog. ,,Het Songfestival brengt veel internationale media-aandacht met zich mee. Met de politieke druk die daaruit voortvloeit helpen we Azerbeidzjan juist vooruit. Alijev werd kwaad toen ik persoonlijk informeerde naar de mensenrechtenschendingen, toch moet je dat blijven doen. Het land is heel zelfverzekerd, en het is belangrijk dat wij daar kritische kanttekeningen bij blijven plaatsen”.

Cultuurshock
De kleine wijnbar ‘Room‘ in een zijstraat van het centrum is een van de weinige plekken waar Azerbeidzjanen begrijpen dat het Songfestival in de rest van Europa een roze tintje heeft. ,,Hier komen klanten met allerlei seksuele voorkeuren. Het is een soort vrijplaats”, legt uitbaatster Eilnira Rasoelova uit. ,,Seksualiteit is een van de grootste taboe’s in dit land”. De 31-jarige Jaleila, een van de weinige openlijke lesbienne’s in Bakoe, legt uit hoe dat zit. ,,We zijn een land met sterke tradities. Seks voor het huwelijk wordt als verwerpelijk gezien, en veel ongetrouwde meisjes mogen van hun ouders niet eens hun wenkbrauwen bijwerken. Het zal niet zo zijn dat Europese homo’s hier in elkaar geslagen worden, maar Bakoe zal wel een behoorlijke cultuurshock te verwerken krijgen. De mentaliteitsverandering gaat hier veel langzamer dan al dat bouwwerk”.

Ook de democratisering van het land loopt achter. Demonstraties worden hard neergeslagen, en het afgelopen jaar zijn er tientallen activisten opgepakt en veroordeeld. Na de omwentelingen in de Arabische wereld maakt het regime zich ernstige zorgen. ,,Je ziet nu een grote campagne tegen sociale media”, legt de 28-jarige Rasoel Jafarov uit. Hij is de afgelopen jaren al vier keer opgepakt geweest en voert campagne voor de vrijlating van andere politiek gevangenen. ,,Er is geen censuur op internet, maar met reclamespotjes en documentaires probeert de overheid te laten zien dat sociale media slecht is voor de jeugd. Ze maken hun huiswerk niet meer, en vooral Facebook zou zorgen voor een rem op de emotionele en psychologische ontwikkeling van een kind. Onzin natuurlijk, maar het laat zien hoe bang ze zijn”. In de aanloop naar het Songfestival wil hij een alternatief festival organiseren, een reeks concerten waarbij vrijheid en mensenrechten centraal staan. ,,Een paar jaar geleden kon je niet eens een persconferentie organiseren. Nu is er een reële kans dat dit festival lukt. De overheid probeert de boodschap uit te dragen dat Azerbeidzjan een vrij en democratisch land is. Laat ze dat maar eens bewijzen”.

De 26-jarige activist Oleg Kozlovski kan zich niet eens meer herinneren hoevaak hij is opgepakt. Waren er een aantal jaar geleden nog allerlei verschillende politieke jongerenorganisaties die tegen Poetin actie voerden, nu is alleen die van Kozlovski nog over. En ook hij heeft moeite mensen de straat op te krijgen. Kozlovski zet zijn strijd vooral online voort.

,,Natuurlijk zijn wij ook begonnen na de Oranje-Revolutie in Oekraïne”, legt Oleg Kozlovski (26) uit. ,,Voor die tijd hield niemand het voor mogelijk dat jeugdorganisaties met straatprotesten de corrupte regeringen in de voormalige Sovjet-Unie op de knieën kon krijgen.” Politieke jeugdbewegingen schoten in Rusland als paddestoelen uit de grond, het Kremlin kwam zelfs met ‘Nasji’, een loyale organisatie van ‘Poetin-jongeren’ die in moest grijpen wanneer het uit de hand zou lopen. Vijf jaar later zijn de meeste organisaties opgeheven. ,,Alleen wij zijn er nog”, lacht Kozlovski. Zijn ‘Oborona’ (Verdediging) bestaat uit een kleine groep activisten die steevast de straat op gaan en onrecht aankaarten met ludieke acties. ,,Ik kan me niet eens meer herinneren hoe vaak ik ben opgepakt, na twintig keer ben ik de tel kwijtgeraakt”, legt hij uit. ,,Op de dag van de inauguratie van Medvedev hebben ze me een flinke tijd in een isoleercel opgesloten, daarna heb ik nog dagen in het ziekenhuis gelegen.”

Tegenwoordig is Kozlovski een van de leiders van Solidarnost, de oppositiebeweging van Garry Kasparov en ex premier Boris Nemtsov. ,,We willen mensen vooral de straat op zien te krijgen. Een aantal maanden geleden zag je in verschillende regio’s dat voor veel mensen de maat vol was. In Kaliningrad gingen zeker 10.000 mensen de straat op en ook in andere provinciesteden als Archangelsk en Irkoetsk waren de protesten enorm.” Solidarnost dient bovendien als informatieplatform. Met verschillende nieuwssites, kranten en eigen publicaties wil de oppositie de doodgezwegen problemen in het land blootleggen. Maar ook met Solidarnost gaat het niet goed. ,,Er zijn grote interne problemen”, legt Kozlovski uit. ,,We weten niet goed hoe we ons zichtbaar moeten maken en er zijn eigenlijk geen degelijke politieke plannen.” Dit weekend liet Solidarnost weten dat het zich voor de parlementsverkiezingen van 2011 zal laten inschrijven.

Daarom leggen activisten als Kozlvoski zich vooral toe op het internet. Hij legt uit hoe hij met behulp van zijn weblog in amper 24 uur de geheime dienst FSB te slim af was. ,,Ik vroeg een paar maanden geleden nieuw paspoort aan. De migratiedienst annuleerde mijn oude paspoort en ik kreeg vervolgens geen nieuwe ‘omdat er geen toestemming van de FSB’ zou zijn. Daar heb ik een kwade blogpost over geschreven en zonder dat ik het zelf wist is dat goed opgepikt in de media.” Verschillende bloggers, journalisten en persbureau’s namen het bericht over, de volgende morgen verklaarde het lokale hoofd van de FSB dat er geen enkel probleem was. ,,De volgende dag kan ik het paspoort afhalen, binnen een half uur was alles klaar. Volgens mij is er in Rusland nog nooit zo snel een paspoort afgegeven.” Het Russische blognetwerk LiveJournal is misschien wel de belangrijkste baken van vrije meningsuiting in Rusland. Dankzij de blogs komen allerlei gevallen van corruptie, politiegeweld en machtsmisbruik van de autoriteiten boven tafel.

,,Dat is allemaal leuk en aardig, maar het blijft een groot probleem mensen de straat op te krijgen. Online is het nogal gemakkelijk om kritiek op het regime te hebben. Je voelt je online veilig, maar het haalt natuurlijk weinig uit. Wanneer wij demonstraties organiseren komt er niemand opdagen.” Toen een bekende blogger een werd opgepakt omdat hij zogenaamd extremistische dingen zou hebben geschreven nodigde Kozlovski zo’n 500 mensen uit voor een protestactie op een centraal plein in Moskou. ,,Uiteindelijk komen er dan toch maar acht man opdagen”, verzucht Kozlovski. Hij ziet het dan ook niet rooskleurig in voor de oppositie in Rusland. De macht heeft zich geconsolideerd en de oppositie is marginaal geworden. ,,Maar de vraag is hoeveel geduld de samenleving op kan brengen. Russen zijn geduldig, maar wanneer het tot een kookpunt komt krijg je een explosie van emoties. Ik wacht dat punt met spanning af.”

Terwijl in Rusland een dag van nationale rouw is afgekondigd en overal in het land de vlaggen halfstok hangen zwelt de kritiek tegenover politie en vooral de geheime dienst FSB aan. Sommige experts menen dat de aanslagen van gisteren voorkomen hadden moeten worden.

,,Sta niet zo te lummelen en ga eens aan het werk!” snauwt een oudere vrouw een mollige politieagent toe die in z’n eentje de veiligheid van het Tsjertanovskaja-metrostation moet waarborgen, amper 24 uur na de aanslagen op de Moskouse metro waarbij maandagmorgen volgens de laatste gegevens 39 mensen om het leven kwamen. De agent haalt zijn schouders op. ,,Ik kan er ook niets aan doen”, zegt hij. De vrouw loopt kwaad weg. Op een aantal metrostations is de beveiliging opgeschroefd maar in de meeste stations is de situatie als vanouders. Sinds de aanslagen in 2004 hebben politieagenten metaaldetectoren op zak, maar die worden volgens Moskovieten zelden gebruikt. Terwijl een dag van nationale rouw is afgekondigd neemt in Rusland de kritiek op de overheid, het politiekorps en vooral op de veiligheidsdiensten toe. In een hoofdredactioneel commentaar schrijft de toonaangevende krant Vedemosti dat ‘de overheid ons jarenlang slaapliedjes heeft voorgezongen’ over de werkelijke situatie in de Kaukasus.

De Russische geheime dienst FSB verdenkt Dokoe Oemarov ervan het brein achter de aanslagen geweest te zijn. Eerder dit jaar eiste hij in een videoboodschap al de aanslag op een luxe-nachttrein tussen Moskou en Sint-Petersburg op, daar kwamen afgelopen november 26 mensen bij om het leven. De zelfmoordterroristen zouden onder leiding hebben gestaan van Saà¯d Boerjatski, een schuilnaam van de Russische extremist Alexander Tichomirov. Die werd tijdens een speciale anti-terroristische operatie begin deze maand om het leven gebracht, maar de naar schattig dertig zelfmoordterroristen zijn nog altijd spoorloos. Steeds meer mensen vragen zich af waarom de almachtige veiligheidsdiensten de aanslagen niet konden voorkomen. ,,Veiligheid in Rusland blijft laks, de politie is amateuristisch en corrupt, het leger is nutteloos”, weet Dimitri Trenin, directeur van de Carnagie-denktenk in Moskou. ,,Deze aanslagen waren een schok voor Moskou maar vooral een enorme blamage voor de autoriteiten”, laat hij desgewenst weten. ,,We zullen de komende jaren meer terrorisme zien, nu al hoor je oproepen tot aanslagen in Sotsji waar in 2014 de Olypische Winterspelen moeten plaatsvinden. Nu is de veiligheid in de Moskouse metro wat hoger, maar over een week is alles weer bij het oude.”

Vrijwel direct na na de aanslagen wees ook de Rusissche president Dimitri Medvedev naar de tekortkomen van de veiligheidsdiensten. ‘De maatregelen die tot op heden zijn genomen zijn duidelijk onvoldoende’, liet hij weten. ‘We moeten de schaal zienderogen vergroten, niet alleen in de metro of alleen in een bepaalde stad, maar in het hele land’. Veel analisten roepen dat de terroristen lang de tijd voor voorbereidingen genomen hebben. Vandaag werd ook bekend dat er vorige week een aantal waarschuwingen bij de FSB zijn binnengekomen over mogelijke bomaanslagen en dat de politie de dagen voor de aanslag met speurhonden nog op zoek is geweest naar explosieven.

In Rusland keek men twinting jaar geleden hoopvol naar de televisie. De val van de muur luidde het einde van de Sovjet-Unie in, maar anders dan in Duitsland is de democratische beweging in Rusland nooit op gang gekomen. ,,De belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”.

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.