En de Rus leunt achterover: Sotsji is nu al groot succes

Screen Shot 2014-01-14 at 08.23.20MOSKOU (14/01/2014) – Wat in Nederland de gemoederen al dagen blijft bezighouden is in Rusland niet meer dan een persbericht. De komst van het koninklijk paar, premier Rutte en minister van Sport Schippers naar Sotsji bevestigt waar Rusland al jaren op inzet: dat de 22e editie van de Winterspelen een groot succes zal worden. De politieke spindoctors in het Kremlin kunnen nu achterover leunen. Zelfs al was er niemand uit Nederland gekomen, dan nog was er geen vuiltje aan de lucht. Rusland heeft de regie strak in handen, Sotsji is nu al een onverdeeld succes.

Screen Shot 2014-01-14 at 08.25.57Laat het organiseren van grote internationale evenementen maar aan Rusland over. Geld of binnenlandse politieke druk speelt geen rol. Voor de G20-top in Sint-Petersburg afgelopen zomer werden tientallen draagvleugelboten aangeschaft en paleizen uit de Tsarentijd gerestaureerd. Zelfs de kosten voor de bloemstukjes liepen in de miljoenen. Een relatief klein evenement als het Eurovisie Songfestival is Rusland ernst. Kosten noch moeite worden gespaard, de B-artiesten uit heel Europa kregen bij de finale van het festival in Moskou in 2009 een koninklijke ontvangst. Voor de jaarlijkse bijeenkomst van het economisch bondgenootschap APEC werden vorig jaar in Vladivostok bruggen opgetrokken, eilanden opgespoten en hele universiteiten uit de grond gestampt.

De Olympische Spelen in Sotsji zijn met een kostenplaatje van bijna 40 miljard euro een voorlopig hoogtepunt, maar het einde is nog niet in zicht. Rusland blaakt van het zelfvertrouwen en organiseert de komende jaren ook nog eens de Formule 1 en het WK Voetbal. Het mes snijdt aan twee kanten. Aan de ene kant staat het land internationaal op een voetstuk, aan de andere kant kan het binnenlands patriottisme worden opgeklopt. Een paar jaar geleden durfde niemand met een Russische vlag te zwaaien, nu zien je ze overal. Ook een gunstige bijkomstigheid; de corruptie binnen de grote internationale sportorganisaties verschilt niet veel van de Russische politiek of het zakenleven. De Olympische Winterspelen in Sotsji zijn niet alleen het paradepaardje van president Vladimir Poetin, het is de blauwdruk voor het komende decennium.

Internationale evenementen trekken een verhoogde media-aandacht. Om de angel uit de discussie te halen liet het Kremlin uit voorzorg de Greenpeace-activisten vrij, kwamen de vrouwen van Pussy Riot op vrije voeten en mocht zelfs Poetins aartsvijand Michail Chodorkovski de gevangenis verlaten. De internationale kritiek gaat dan ook niet om het kortwieken van de oppositie, de corruptie of machtsmisbruik, maar om homorechten. Een aantal regeringsleiders blijft weg, maar geen enkel land trekt de sportploeg terug. Zelfs Georgië, het buurland waar Rusland in 2008 een korte maar heftige oorlog mee voerde, stuurt een selectie van vier atleten naar Sotsji.

Rusland is er klaar voor. Al maanden is de Olympische fakkel aan een odyssee bezig dwars door Rusland. Het vuur ging de ruimte in, zag de bodem van het Baikalmeer, trok over de steppe in Siberië en ziet binnenkort de bergtoppen van de Kaukasus. De stadions zullen vol zitten. Wanneer de kaartverkoop te wensen overlaat worden volgens een oude beproefde methode soldaten en studenten naar Sotsji gestuurd. En dan zijn er nog de tienduizenden vrijwilligers uit alle delen van Rusland, speciaal geselecteerd op Engelse taalvaardigheid en lange benen.

De enige echte dreiging die boven Sotsji hangt is die van de radicaal-islamitische terreur. Vorige maand nog was de stad Volgograd het doelwit van een dubbele aanslag, de afgelopen weken is het onrustig in de Noordelijke Kaukasus. De veiligheidsmaatregelen in Sotsji zijn dan ook draconisch. De stad is een fort, wie niets met de Spelen te maken heeft komt er überhaupt niet in. Tienduizenden agenten moeten over de veiligheid waken. De grens met de naburige regio’s is dicht, de stadions zijn hermetisch afgesloten. De Russische veiligheidsdiensten hebben een carte-blanche gekregen. Oude vijanden vinden elkaar in Sotsji, ondanks de kritiek kondigden de Amerikaanse Dienst Diplomatieke Veiligheid en de Russische veiligheidsdienst FSB een samenwerkingsverbond aan.

Eventuele demonstraties zullen weinig roet in het eten gooien. Protest was aanvankelijk bij wet verboden, maar kan dankzij een amendement toch plaatshebben. Om precies te zijn in het stadje Chosta, hemelsbreed ruim 13 kilometer van de stadions. Een aantal internationale organisaties kondigen nu al acties aan, maar het vooruitzicht van een afgesloten plein met honderden agenten stemt somber. Russische oppositieleden, of bewegingen als Pussy Riot of de topless activistes van FEMEN zullen al bij de luchthaven in Moskou in de kraag worden gegrepen. Niets wordt aan het toeval overgelaten. Succes gegarandeerd.

Legertje diplomaten naar opvarenden Arctic Sunrise

UntitledNadat de bemanning werd gegijzeld was de gps de enige vorm van contact dat Greenpeace de afgelopen dagen had met de Arctic Sunrise, de ijsbreker die in het barre noorden van Rusland actie voerde tegen staatsgigant Gazprom. Op de kaart trok een klein stipje langzaam van de Petsjorazee richting het open water van de Barentszzee.

Afgelopen donderdag enterde de Russische geheime dienst FSB, een organisatie die ook grensbewaking en kustwacht in zijn portfolio heeft, het schip en werden de dertig bemanningsleden in een laadruimte opgesloten.

De veiligheidsdienst liet weten de actievoerders als terroristen te zien. Gisteren ging de Arctic Sunrise, een voormalige walvisjager die onder Nederlandse vlag vaart, voor anker in een fjord bij de haven Moermansk. Een klein leger aan diplomaten moet de activisten uit tientallen verschillende landen de komende dagen bijstaan. Ze komen uit Nederland, Groot-Brittannië, de VS, Canada, Argentinië, Noorwegen, Denemarken, Finland en Italië.

De Russisch openbaar aanklager had een ronkende persverklaring klaarliggen. De Greenpeace-actie is een ‘aanval op de soevereiniteit’ van Rusland, en de ‘actieve’ leden van de organisatie zullen worden vervolgd wegens piraterij, een artikel waar in het Russische strafrecht maximaal vijftien jaar celstraf voor staat uitgeschreven.

„Het gaat om een buitenlands schip volgeladen met vreemde apparatuur. De bemanning ervan probeerde een boorplatform te bestormen, een enorm veiligheidsrisico – niet alleen voor het personeel van het platform, maar ook voor het fragiele milieu in de omgeving dat de activisten juist willen beschermen.”

Volgens Greenpeace lag het schip in internationale wateren, volgens de Russen heeft het zich binnen 200 zeemijl van de Russische kust aan de Russische wet te houden. Greenpeace-directeur Kumi Naidoo laat in een verklaring weten zich niet te laten ‘intimideren of monddood maken door deze absurde aanklachten’. Greenpeace eist onmiddellijke vrijlating van de activisten. Onder de dertig opvarenden bevindt zich ook de Russische fotojournalist Denis Sinjakov, of hij ook berecht zal worden is onbekend. Volgens Greenpeace is de Noordpool een van de laatste wildernissen op aarde. Gazprom neemt het niet zo nauw met de milieueisen in het gebied, waar allerlei beschermde diersoorten, van ijsberen tot poolvossen, in alle rust leven. Vanwege smeltend poolijs en een blijvend hoge olieprijs doet staatsgigant Gazprom in de Petsjorazee proefboringen. Rusland heeft een toenemende interesse in het poolgebied.

In 2007 liet een wetenschappelijke expeditie een Russisch vlaggetje op de zeebodem plaatsen, komend jaar moet de Verenigde Naties een oordeel vellen van wie de wildernis precies is.

De dood van een activist

Zeven maanden nadat de Russische activist Aleksandr Dolmatov naar Nederland is gevlucht, pleegt hij zelfmoord. Vandaag wordt hij begraven. De oppositie in Rusland is boos, zijn moeder bedroefd en de Nederlandse politiek bezorgd. Een reconstructie.

Dolmatov screenshot

door Olaf Koens en Cyril Rosman

Als je recht op het uitzetcentrum Rotterdam af rijdt, zie je een strak kantoorgebouw, opgetrokken uit moderne, zwarte bakstenen. Maar als je dichterbij komt, zie je de camera’s, het stroomdraad en de hoge muren. Zouden de uitgeprocedeerde asielzoekers die hier opgesloten zitten over die hoge muren heen kunnen kijken, dan zouden ze de startbaan van Rotterdam Airport zien. Uitzetting is nergens zo dichtbij als hier. Achter die muren, in zijn cel, hing de Russische vluchteling Aleksandr Dolmatov zichzelf op. Op donderdagochtend 17 januari om 7.00 uur werd hij gevonden; zeven maanden nadat hij in Nederland was aangekomen. In die periode veranderde hij van een trotse demonstrant in Moskou, die de regering van Vladimir Poetin tergde, tot een man die zó bang was voor de wraak van die leider, dat hij zijn eigen leven nam.

Moskou
6 mei 2012

Vanaf het Oktjaberplein, waar Lenin nog fier op zijn sokkel staat, lopen tienduizenden Russen naar het Bolotnajaplein, richting het Kremlin. Op de dag voordat Vladimir Poetin wordt geïnstalleerd als de ‘nieuwe’ president van Rusland, staat een grote protestdemonstratie gepland. Die is gericht tegen het resultaat van de volgens velen gemanipuleerde verkiezingen. Onder de aanwezigen heerst een gevoel van ‘nu of nooit’. Als Poetin eenmaal geïnstalleerd zal zijn, is de hoop op verandering vervlogen. De politiemacht is groter dan ooit tevoren. De brug over de Moskou-rivier – de verbinding tussen het Kremlin en het Bolotnajaplein – staat vol met soldaten, politieagenten en medewerkers van de geheime dienst. Zijstraten zijn afgezet met bussen vol oproeragenten. Als oppositieleider Aleksej Navalny hardhandig wordt opgepakt, gaat het mis. Het plein staat stampvol, de menigte duwt een haag politieagenten weg. Er ontstaan opstootjes. Stokken, vlaggen, glazen flessen – alles vliegt heen en weer. Het plein wordt schoongeveegd. Ook onschuldige demonstranten worden bewusteloos geslagen.

Aleksandr Dolmatov, een dan 36-jarige manager in een rakettenfabriek, wordt opgepakt en in een arrestantenbusje gesmeten. Hij is al sinds 2000 actief voor de niet-geregistreerde oppositiepartij Een Ander Rusland. Anderhalve dag later wordt Dolmatov weer vrijgelaten. Behalve tientallen gewonden onder de demonstranten, hadden bij de demonstratie ook oproeragenten klappen gekregen. Het is voor het Kremlin het perfecte excuus om de oppositie op de hielen te zitten. Iedereen die op het plein aanwezig was, geldt als medeschuldig aan het aanzetten tot rellen. Arrestatieteams vallen de woningen van opposi- tieleiders binnen om bewijs te verzamelen. Dolmatov is bang en slaapt de dagen na de in- auguratie van Poetin niet thuis, maar bij vrienden. Niet ten onrechte: niet veel later trapt een arrestatieteam bij zijn moeder de deur in om hem opnieuw op te pakken. Dolmatov blijft bij vrienden in de buurt logeren en besluit naar Nederland te vluchten.

Kiev
8 juni

Om geen argwaan te wekken vliegt Dolmatov niet direct naar Nederland. Hij vliegt vanaf Moskou Domodedovo naar Kiev. Russen hebben namelijk geen visum voor Oekraïne nodig. Vrienden en kennissen van Dolmatov be- vestigen dat hij in de periode tussen zijn vrijlating en zijn vlucht veelvuldig bedreigd is geweest door de geheime dienst. Soms gaat zijn telefoon vanzelf aan en uit. Van een FSB-medewerker krijgt hij snoepjes waar hij maagklachten van krijgt. „De angst dat ze je zo maar kunnen oppakken, dat je gemarteld kunt worden en dat je jaren de cel in verdwijnt, is verschrikkelijk”, legt de bekende schrijver Arkady Babtsjenko uit. „Ik ben in veel conflictgebieden geweest, maar het gevoel dat het zwaard van Damocles continu boven je hangt maakt je gek. Ik ging de deur niet uit zonder kogelwerend vest. Ik liet me altijd flankeren door vrienden.” Ook bij Maria Baronova trapte de politie afgelopen mei de deur in. „Ik was niet thuis, de kinderoppas werd door gemaskerde mannen onder schot gehouden, al mijn persoonlijke spul- len werden in beslag genomen. Mijn zaak loopt nog steeds, maar ik blijf gewoon hier. Er zit niets anders op. In de rest van de wereld begrijpt men maar weinig van wat er daadwerkelijk in Rusland gebeurt. Wanneer je wel vlucht, blijf je de rest van je leven een balling. Dat moet verschrikkelijk zijn.”

De vlucht van Dolmatov kent nog een diepere laag. De Russische geheime dienst FSB was in eerste instantie juist een fan van de ingenieur. Zoals Dolmatov later zou verklaren, had de geheime dienst hem in 2008 en 2011 benaderd om als informant voor hen te werken. Hij zou ergens in Europa moeten gaan wonen en infiltreren in een ‘organisatie’. De dienst benaderde hem via zijn werkgever: Tactical Missile Corporation, dat raketten maakt voor de staat, en waar Dolmatov werkte als ingenieur. Hij weigerde.

Schiphol
9 juni

Na een dag in Kiev vliegt Dolmatov via Parijs door naar Amsterdam. Hij meldt zich als asielzoeker en belandt via het aanmeldcentrum in Ter Apel in een asielzoekerscentrum bij Wageningen. Op 9 juli vraagt hij officieel asiel aan. In een interview zegt hij dan: „Ik voel me hier min of meer veilig, maar ik besef dat ik doelwit kan zijn. Ik denk niet dat ik vergiftigd zal worden, zoals Litvinenko (de vermoorde Russische ex-spion, red.). Maar als ze zouden beslissen me uit de weg te ruimen, zullen ze me vinden.” Ook zegt hij niet langer meer politiek actief te zijn: „Ik voel me klaar om in Nederland te leven. Ik denk dat het nu belangrijk is dat ik Nederlands leer. Ik moet aan mijn leven hier denken.”

’s Gravendeel
15 november

Het azc ’s Gravendeel ligt weggestopt in de polders van de Hoeksche Waard. Op de voormalige camping De Aalfuik wonen een paar honderd asielzoekers in stacaravans. Wie naar ’s Gravendeel, de dichtsbijzijnde plek van een beetje omvang wil, moet een paar kilometer fietsen: altijd wind tegen, langs de dijk. Aleksandr Dolmatov woont er sinds de zomer. Hij was er heel druk bezig Nederlands te leren, vertelt Vluchtelingenwerk. „En hij was heel trots op de eerste Nederlandse fiets die hij had gekocht”, zegt zijn advocaat. Daarmee fietst hij een paar keer per week de 3,5 kilometer naar zorgcentrum Immanuel in ’s Gravendeel. De Russische raketingenieur schenkt er als vrijwilliger koffie en thee voor dementerende ouderen. „Hij was een graag geziene vrijwilliger, was erg sociaal en sprak al heel goed Nederlands”, zegt Nico de Pijper, bestuurder bij Immanuel.

Eind oktober komt bij Dolmatovs advocaat Marq Wijngaarden het bericht van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) binnen dat de dienst ‘voornemens is een negatief advies uit te brengen’ over de asielaanvraag. De IND stelt, kort door de bocht, dat Dolmatov bij terugkeer in Rusland alleen een boete wacht (van 12,50 euro) vanwege deelname aan de demonstratie. Op 12 december beslist de IND definitief negatief. Dat de IND de asielaanvraag afwijst omdat Rusland een veilig land is, stuit op onbegrip. Dolmatov was de dans net ontsprongen, zeggen vrienden en collega’s. Hij liep groot gevaar, en zou voor lange tijd achter de tralies verdwijnen wanneer hij naar Rusland teruggestuurd zou worden. De straffen op ongeoorloofd demonstreren zijn inmiddels vele malen strenger.

De 85-jarige Ljoedmila Aleksejeva, een van de meest gerespecteerde Russische mensenrechtenactivisten, begrijpt er niets van. ,,Weten ze in Nederland soms niet wat die Bolotnajazaak inhoudt? SNappen ze niet dat alle verdachten lange celstraffen gaan krijgen?” Het is deze periode in ‘s Gravendeel dat de Rus verandert. Hij gaat opeens vaak naar een Russisch-orthodoxe kerk in Rotterdam. De vriendenkring van Dolmatov begrijpt niet waarom de optimistische en opgewekte Aleksandr zich plots afsluit en steeds minder contact opneemt. Dimitri Netsjajev groeide met hem op in Koraljov, een Moskouse voorstad. ,,We hadden contact toen hij in Nederland was. Hij was altijd vrolijk. Maar opeens veranderde dat. Hij liet stuk voor stuk zijn vrienden links liggen en verbrak later het contact met zijn familie.”

Zijn advocaat Marq Wijngaarden ziet ook een verandering: bij een afspraak op 15 november waar ze het waarschijnlijke afwijzen van de asielaanvraag bespreken, is Aleksandr gesloten en terughouden en wil hij niet meer verklaren over de keren dat hij contact heeft gehad met de FSB in Rusland. Wijngaarden vermoedt dat de Rus in Nederland ook is benaderd en onder druk is gezet door de Russische geheime dienst. En nu bang is. Ook zijn vrienden denken dat. Dat de Russische geheime dienst zeer actief is in Nederland en geïnteresseerd in haar landgenoten hier, weet ook de Nederlandse inlichtingendienst AIVD. Die dienst waarschuwde onlangs nog voor de aanwezigheid van de Russen.

Ook wijzen velen op de absolute verwevenheid tussen de Russische politiek en FSB: president Poetin was vóór zijn aantreden het hoofd van de geheime dienst, en de huidige FSB-baas is een voormalig politi- cus. Zijn werk in een rakettenfabriek zou zich nu tegen Dolmatov kunnen keren. Hij kende geen staatsgeheimen, maar het is voor de Russische machthebbers een mooie kans een activist in de media af te schilderen als landverrader: hij zal in het buitenland vast raketgeheimen hebben losgelaten.

Uitzetcentrum Rotterdam
17 januari 2013, 07.00 uur

Achter de bakstenen muren van het uitzetcentrum Rotterdam vin- den de bewakers het levenloze lichaam van Aleksandr Dolmatov. Hij heeft zichzelf opgehangen in zijn cel. Het ging slecht met de Rus in de weken daarvóór. Hij kwam niet op- dagen voor het koffie schenken in ’s Gravendeel. „En dat was niets voor hem.” Voor de eerste keer haalde hij niet zijn wekelijkse stempel, zoals asielzoekers moeten doen, op het azc ’s Gravendeel. Hij kwam 8 januari niet opdagen voor een afspraak met zijn advo- caat in Amsterdam. „Ik heb hem op 9, 10 en 11 januari gebeld en ge-sms’t, maar hij reageerde niet”, zegt Wijngaarden. Daarop besluit hij zonder overleg met zijn cliënt beroep aan te tekenen tegen de beslissing van de IND.

Op zondag 13 januari belt Dolmatov vanaf het azc in ’s Gravendeel met de politie om te melden dat er iets ergs is gebeurd. Hij zou een zelfmoordpoging hebben gedaan. De Rus wordt naar het politiebureau in Dordrecht gebracht. Daar wordt hij op maandag onderzocht door een arts. Volgens Wijngaarden oor- deelt de arts dat zijn cliënt niet meer voor zijn eigen veiligheid hoeft te worden vastgehouden. Toch wordt Dolmatov op woens- dagavond overgebracht naar het uitzetcentrum naast Rotterdam Airport. De volgende ochtend is Aleksandr Dolmatov dood.

Amsterdam
30 januari

In de Russisch-orthodoxe kerk in Amsterdam is een herdenkingsdienst voor Aleksandr. Ook Dimitri Netsjajev, een jeugdvriend, is in Nederland, om de terugkeer van het lichaam naar Rusland te begeleiden. De dood van Dolmatov is in Rusland voorpaginanieuws. In Nederland heeft staatssecretaris Teeven een onderzoek aangekondigd naar het overlijden.

De moeder van Aleksandr heeft een brief geschreven aan koningin Beatrix met het verzoek de zaak tot op de bodem te laten uitzoeken. De koningin, en dat is uitzonderlijk, reageert in het openbaar en spreekt van een „grote tragedie” en een „ingewikkelde zaak”.

In de afscheidsbrief van Dolmatov aan zijn moeder, die in het uitzetcentrum werd gevonden, schrijft de activist dat hij ‘niet wil terugkeren als verrader’. „Ik heb de veiligheid van mijn vaderland verraden.” In een laatste blaadje van de brief, dat deze week opdook, zou staan dat hij de laatste jaren van zijn leven ‘stom en zinloos’ vond. Ze stonden in het teken van ‘drugs en losbandigheid’.

Volgens vrienden rookte hij hooguit zo nu en dan een joint. Dat Dolmatov vrijwillig een einde aan zijn leven gemaakt zou hebben, gaat er bij Dimitri Netsjajev niet in. „Niemand gelooft dat. Zijn vrienden niet, de familie niet. We gaan ervan uit dat hij onder druk is gezet, misschien wel door de Nederlandse veiligheidsdiensten. Misschien hebben ze hem gedreigd, misschien hebben ze hem onder medicamenten gezet, chemisch beïnvloed, misschien zelfs gemarteld. We weten het niet. Maar uit zichzelf zou hij dit nooit gedaan hebben.” De Russische vrienden den- ken ook dat Dolmatov zou worden uitgezet om de verhoudingen tussen Nederland en Rusland niet on- der druk te zetten. De economi- sche banden zijn hecht en Vladimir Poetin komt in april naar Nederland omdat 2013 het Nederland-Ruslandjaar is. Advocaat Wijngaarden heeft vier A4’tjes vol vragen opgestuurd naar staatssecretaris Teeven. Hij wil onder meer een onderzoek door een onafhankelijke instantie. De resultaten van een onderzoek van het ministerie van Jus- titie worden over een week of zes verwacht.

Moskou
6 februari

Aleksandr Dolmatov is terug in Moskou. Vandaag wordt hij begraven.

Gastland Azerbeidzjan moet zich bewijzen

Volgende maand is Azerbeidzjan gastheer bij het Eurovisie songfestival. Wat in het westen een gezellig avondje is, is voor de machthebbers in Bakoe bloedserieus. Het ambitieuze en steenrijke land aan Europa’s verste buitengrens trekt alles uit de kast om zich op de kaart te zetten.

P1070224

De harde wind aan de Kaspische zee doet het bouwstof in het centrum van de stad opwaaien, de Azerbeidzjanen lopen tandenknarsend over straat. Op iedere hoek van de stad worden gevels gerenoveerd, nieuwe straten aangelegd en gloednieuwe hotels gebouwd. Nog maar een paar jaar geleden waarschuwden buitenlandse ambassades voor de vervallen en onverlichte straten, inmiddels is het plaveisel van marmer, rijden er dag en nacht dweilwagens door de stad en lijkt Bakoe nog het meest op een vakantiepark.

,,Noem het maar de gordel van het geluk”, zegt Chadija Ismaïlova ,,Binnen de muren van de stad is het leven geweldig. Daarbuiten is het verschrikkelijk. De rijkdommen van dit land zijn weggelegd voor zo’n 10 tot 12 procent van de bevolking, de rest heeft niets”. Het seculiere moslimland, rijk geworden met enorme olie- en gasvoorraden, is aan een flinke opmars bezig en het Eurovisie Songfestival is de gelegenheid voor het land zich internationaal te profileren. Voor kritische noten over corruptie, machtsmisbruik en persvrijheid is geen ruimte.

De bekende onderzoeksjournaliste Ismaïlova heeft dat altijd geweten, maar kwam er vorige maand op een pijnlijke manier zelf achter toen de postbode een pakketje met naaktfoto’s bezorgde. ,,Ik kreeg wel vaker vriendelijke waarschuwingen van onvriendelijke mensen, maar dit soort chantage had ik niet verwacht. Met een geheime camera hebben ze opnames in mijn slaapkamer gemaakt. Ik hoopte altijd dat de overheid mijn professionaliteit zou respecteren, maar dit sloeg alles”. Een paar dagen later verschenen de beelden online. ,,Het punt is dat ik in het Engels publiceer”, legt Ismaïlova. ,,Ze geven er niet om wat je hier in lokale media publiceert, maar wanneer je internationaal de aandacht trekt worden ze heel zenuwachtig”. Ismaïlova verhuisde naar een ander appartement en sinds het incident laten vrienden en collega’s haar geen seconde alleen. Geheime opnames worden in het land vaak gebruikt om oppositieleiders en bekende figuren te chanteren. Zo vaak dat een Azerbeidzjaanse jongerenbeweging in de aanloop naar het Songfestival toeristen waarschuwt zich te onthouden van seks. ‘Verborgen camera’s zijn overal’, schrijft de organisatie. ‘Alle hotels en openbare gelegenheden zijn een risico. Wij raden toeristen aan heel voorzichtig te zijn’. Voor Ismaïlova is de charme van het Songfestival er wel af. ,,Het kost een vermogen. Dat geld moet ergens vandaan komen. Ik heb wel eens gezegd, je moet het maar zien als een feest in je achtertuin. Er komen ontzettend veel gasten, ze gebruiken al je zilvergoed, er ontstaat flinke ruzie en ze laten een enorme bende achter. En het ergste is, je bent niet eens uitgenodigd”.

P1070107

Geen boycott
Daar denkt de overheid heel anders over. De hele stad hangt vol met posters, banners en billboards die het Songfestival aanprijzen, en in alle delen van de stad zijn de bouwwerkzaamheden in volle gang. De boulevards langs de kust, het vliegveld en de parken in de stad worden nog een keer opgeknapt. Maar bij het Vlaggenplein, de plaats waar het Songfestival zelf gehouden moet worden, is het werk nog lang niet klaar. Dag en nacht wordt aan de bouw van de ‘Crystal Hall‘ gewerkt. Vrachtwagens, bulldozers en walsen rijden af en aan. Het gebouw zelf staat er, maar de toegangswegen, de parken en infrastructuur is nog lang niet af. Over het vlechtwerk, de grote bergen zand en tussen de sloopkranen door kijkt Zohrab Ismaïlov vol verbazing naar de vorderingen. Hij wijst de plekken aan waar een paar weken geleden nog woonflats stonden. ,,Alleen de zaal zelf kost volgens mijn berekening al 218 miljoen euro. Als je er de andere kosten bij optrekt heeft de overheid ruim een half miljard uitgegeven voor de bouw van dit geheel”. Ismaïlov treed op als advocaat voor de families die de afgelopen maanden hebben moeten wijken voor het Songfestival. ,,Volgens de wet krijg je een jaar van de voren te horen dat je moet verhuizen”, legt hij uit. ,,Bij ons kan dat een kwestie van dagen zijn. Dit was een van de mooiste woonwijken van de stad, hier woonde vroeger een gelukkige middenklasse. Ze hebben nu een vergoeding gekregen waarmee ze amper een flatje in een buitenwijk kunnen betalen”. Namens de 218 families heeft hij 19 rechtzaken aangespannen. ,,Op rechtvaardigheid hoef je hier niet te rekenen, maar uiteindelijk komen dit soort zaken bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Staatsburg te liggen, en dan zal de overheid wel reageren”. Ismaïlov is, net als veel mensenrechtenactivisten in het land, gelukkig met de aandacht die het Songfestival genereert. ,,Dit is maar een voorbeeld, al jaren worden mensen in de hele stad ten onrechte hun huizen uitgezet. Nu zal de overheid wat flexibeler zijn, maar wanneer het Eurovisie-feest voorbij is zullen de duimschroeven weer worden aangedraaid”.

P1070160

Verschillende organisaties en mensenrechtenactivisten roepen dan ook op tot een boycott. Aartsrivaal Armenië stuurt geen delegatie, en ook IJsland overwoog dit jaar niet af te reizen naar Bakoe vanwege de ‘extreme maatregelen’ die de Azerbeidzjaanse overheid neemt om het feest tot een succes te maken. ,,Juist niet”, legt Europarlementarier Gerban-Jan Gebrandy (D66) uit. Hij bezocht Bakoe vorige week, en ziet juist kansen tot een dialoog. ,,Het Songfestival brengt veel internationale media-aandacht met zich mee. Met de politieke druk die daaruit voortvloeit helpen we Azerbeidzjan juist vooruit. Alijev werd kwaad toen ik persoonlijk informeerde naar de mensenrechtenschendingen, toch moet je dat blijven doen. Het land is heel zelfverzekerd, en het is belangrijk dat wij daar kritische kanttekeningen bij blijven plaatsen”.

Cultuurshock
De kleine wijnbar ‘Room‘ in een zijstraat van het centrum is een van de weinige plekken waar Azerbeidzjanen begrijpen dat het Songfestival in de rest van Europa een roze tintje heeft. ,,Hier komen klanten met allerlei seksuele voorkeuren. Het is een soort vrijplaats”, legt uitbaatster Eilnira Rasoelova uit. ,,Seksualiteit is een van de grootste taboe’s in dit land”. De 31-jarige Jaleila, een van de weinige openlijke lesbienne’s in Bakoe, legt uit hoe dat zit. ,,We zijn een land met sterke tradities. Seks voor het huwelijk wordt als verwerpelijk gezien, en veel ongetrouwde meisjes mogen van hun ouders niet eens hun wenkbrauwen bijwerken. Het zal niet zo zijn dat Europese homo’s hier in elkaar geslagen worden, maar Bakoe zal wel een behoorlijke cultuurshock te verwerken krijgen. De mentaliteitsverandering gaat hier veel langzamer dan al dat bouwwerk”.

Ook de democratisering van het land loopt achter. Demonstraties worden hard neergeslagen, en het afgelopen jaar zijn er tientallen activisten opgepakt en veroordeeld. Na de omwentelingen in de Arabische wereld maakt het regime zich ernstige zorgen. ,,Je ziet nu een grote campagne tegen sociale media”, legt de 28-jarige Rasoel Jafarov uit. Hij is de afgelopen jaren al vier keer opgepakt geweest en voert campagne voor de vrijlating van andere politiek gevangenen. ,,Er is geen censuur op internet, maar met reclamespotjes en documentaires probeert de overheid te laten zien dat sociale media slecht is voor de jeugd. Ze maken hun huiswerk niet meer, en vooral Facebook zou zorgen voor een rem op de emotionele en psychologische ontwikkeling van een kind. Onzin natuurlijk, maar het laat zien hoe bang ze zijn”. In de aanloop naar het Songfestival wil hij een alternatief festival organiseren, een reeks concerten waarbij vrijheid en mensenrechten centraal staan. ,,Een paar jaar geleden kon je niet eens een persconferentie organiseren. Nu is er een reële kans dat dit festival lukt. De overheid probeert de boodschap uit te dragen dat Azerbeidzjan een vrij en democratisch land is. Laat ze dat maar eens bewijzen”.

P1070208

P1070212

‘Uiteindelijk komen er dan toch maar acht man opdagen’

De 26-jarige activist Oleg Kozlovski kan zich niet eens meer herinneren hoevaak hij is opgepakt. Waren er een aantal jaar geleden nog allerlei verschillende politieke jongerenorganisaties die tegen Poetin actie voerden, nu is alleen die van Kozlovski nog over. En ook hij heeft moeite mensen de straat op te krijgen. Kozlovski zet zijn strijd vooral online voort.

,,Natuurlijk zijn wij ook begonnen na de Oranje-Revolutie in Oekraïne”, legt Oleg Kozlovski (26) uit. ,,Voor die tijd hield niemand het voor mogelijk dat jeugdorganisaties met straatprotesten de corrupte regeringen in de voormalige Sovjet-Unie op de knieën kon krijgen.” Politieke jeugdbewegingen schoten in Rusland als paddestoelen uit de grond, het Kremlin kwam zelfs met ‘Nasji’, een loyale organisatie van ‘Poetin-jongeren’ die in moest grijpen wanneer het uit de hand zou lopen. Vijf jaar later zijn de meeste organisaties opgeheven. ,,Alleen wij zijn er nog”, lacht Kozlovski. Zijn ‘Oborona’ (Verdediging) bestaat uit een kleine groep activisten die steevast de straat op gaan en onrecht aankaarten met ludieke acties. ,,Ik kan me niet eens meer herinneren hoe vaak ik ben opgepakt, na twintig keer ben ik de tel kwijtgeraakt”, legt hij uit. ,,Op de dag van de inauguratie van Medvedev hebben ze me een flinke tijd in een isoleercel opgesloten, daarna heb ik nog dagen in het ziekenhuis gelegen.”

Tegenwoordig is Kozlovski een van de leiders van Solidarnost, de oppositiebeweging van Garry Kasparov en ex premier Boris Nemtsov. ,,We willen mensen vooral de straat op zien te krijgen. Een aantal maanden geleden zag je in verschillende regio’s dat voor veel mensen de maat vol was. In Kaliningrad gingen zeker 10.000 mensen de straat op en ook in andere provinciesteden als Archangelsk en Irkoetsk waren de protesten enorm.” Solidarnost dient bovendien als informatieplatform. Met verschillende nieuwssites, kranten en eigen publicaties wil de oppositie de doodgezwegen problemen in het land blootleggen. Maar ook met Solidarnost gaat het niet goed. ,,Er zijn grote interne problemen”, legt Kozlovski uit. ,,We weten niet goed hoe we ons zichtbaar moeten maken en er zijn eigenlijk geen degelijke politieke plannen.” Dit weekend liet Solidarnost weten dat het zich voor de parlementsverkiezingen van 2011 zal laten inschrijven.

Daarom leggen activisten als Kozlvoski zich vooral toe op het internet. Hij legt uit hoe hij met behulp van zijn weblog in amper 24 uur de geheime dienst FSB te slim af was. ,,Ik vroeg een paar maanden geleden nieuw paspoort aan. De migratiedienst annuleerde mijn oude paspoort en ik kreeg vervolgens geen nieuwe ‘omdat er geen toestemming van de FSB’ zou zijn. Daar heb ik een kwade blogpost over geschreven en zonder dat ik het zelf wist is dat goed opgepikt in de media.” Verschillende bloggers, journalisten en persbureau’s namen het bericht over, de volgende morgen verklaarde het lokale hoofd van de FSB dat er geen enkel probleem was. ,,De volgende dag kan ik het paspoort afhalen, binnen een half uur was alles klaar. Volgens mij is er in Rusland nog nooit zo snel een paspoort afgegeven.” Het Russische blognetwerk LiveJournal is misschien wel de belangrijkste baken van vrije meningsuiting in Rusland. Dankzij de blogs komen allerlei gevallen van corruptie, politiegeweld en machtsmisbruik van de autoriteiten boven tafel.

,,Dat is allemaal leuk en aardig, maar het blijft een groot probleem mensen de straat op te krijgen. Online is het nogal gemakkelijk om kritiek op het regime te hebben. Je voelt je online veilig, maar het haalt natuurlijk weinig uit. Wanneer wij demonstraties organiseren komt er niemand opdagen.” Toen een bekende blogger een werd opgepakt omdat hij zogenaamd extremistische dingen zou hebben geschreven nodigde Kozlovski zo’n 500 mensen uit voor een protestactie op een centraal plein in Moskou. ,,Uiteindelijk komen er dan toch maar acht man opdagen”, verzucht Kozlovski. Hij ziet het dan ook niet rooskleurig in voor de oppositie in Rusland. De macht heeft zich geconsolideerd en de oppositie is marginaal geworden. ,,Maar de vraag is hoeveel geduld de samenleving op kan brengen. Russen zijn geduldig, maar wanneer het tot een kookpunt komt krijg je een explosie van emoties. Ik wacht dat punt met spanning af.”

‘Veiligheid in Rusland blijft laks’

Terwijl in Rusland een dag van nationale rouw is afgekondigd en overal in het land de vlaggen halfstok hangen zwelt de kritiek tegenover politie en vooral de geheime dienst FSB aan. Sommige experts menen dat de aanslagen van gisteren voorkomen hadden moeten worden.

,,Sta niet zo te lummelen en ga eens aan het werk!” snauwt een oudere vrouw een mollige politieagent toe die in z’n eentje de veiligheid van het Tsjertanovskaja-metrostation moet waarborgen, amper 24 uur na de aanslagen op de Moskouse metro waarbij maandagmorgen volgens de laatste gegevens 39 mensen om het leven kwamen. De agent haalt zijn schouders op. ,,Ik kan er ook niets aan doen”, zegt hij. De vrouw loopt kwaad weg. Op een aantal metrostations is de beveiliging opgeschroefd maar in de meeste stations is de situatie als vanouders. Sinds de aanslagen in 2004 hebben politieagenten metaaldetectoren op zak, maar die worden volgens Moskovieten zelden gebruikt. Terwijl een dag van nationale rouw is afgekondigd neemt in Rusland de kritiek op de overheid, het politiekorps en vooral op de veiligheidsdiensten toe. In een hoofdredactioneel commentaar schrijft de toonaangevende krant Vedemosti dat ‘de overheid ons jarenlang slaapliedjes heeft voorgezongen’ over de werkelijke situatie in de Kaukasus.

De Russische geheime dienst FSB verdenkt Dokoe Oemarov ervan het brein achter de aanslagen geweest te zijn. Eerder dit jaar eiste hij in een videoboodschap al de aanslag op een luxe-nachttrein tussen Moskou en Sint-Petersburg op, daar kwamen afgelopen november 26 mensen bij om het leven. De zelfmoordterroristen zouden onder leiding hebben gestaan van Saà¯d Boerjatski, een schuilnaam van de Russische extremist Alexander Tichomirov. Die werd tijdens een speciale anti-terroristische operatie begin deze maand om het leven gebracht, maar de naar schattig dertig zelfmoordterroristen zijn nog altijd spoorloos. Steeds meer mensen vragen zich af waarom de almachtige veiligheidsdiensten de aanslagen niet konden voorkomen. ,,Veiligheid in Rusland blijft laks, de politie is amateuristisch en corrupt, het leger is nutteloos”, weet Dimitri Trenin, directeur van de Carnagie-denktenk in Moskou. ,,Deze aanslagen waren een schok voor Moskou maar vooral een enorme blamage voor de autoriteiten”, laat hij desgewenst weten. ,,We zullen de komende jaren meer terrorisme zien, nu al hoor je oproepen tot aanslagen in Sotsji waar in 2014 de Olypische Winterspelen moeten plaatsvinden. Nu is de veiligheid in de Moskouse metro wat hoger, maar over een week is alles weer bij het oude.”

Vrijwel direct na na de aanslagen wees ook de Rusissche president Dimitri Medvedev naar de tekortkomen van de veiligheidsdiensten. ‘De maatregelen die tot op heden zijn genomen zijn duidelijk onvoldoende’, liet hij weten. ‘We moeten de schaal zienderogen vergroten, niet alleen in de metro of alleen in een bepaalde stad, maar in het hele land’. Veel analisten roepen dat de terroristen lang de tijd voor voorbereidingen genomen hebben. Vandaag werd ook bekend dat er vorige week een aantal waarschuwingen bij de FSB zijn binnengekomen over mogelijke bomaanslagen en dat de politie de dagen voor de aanslag met speurhonden nog op zoek is geweest naar explosieven.

‘De muur die nooit viel’

In Rusland keek men twinting jaar geleden hoopvol naar de televisie. De val van de muur luidde het einde van de Sovjet-Unie in, maar anders dan in Duitsland is de democratische beweging in Rusland nooit op gang gekomen. ,,De belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”.

Berlijnse muur in Moskou

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.