Russisch revanchisme

Vladimir Poetin slaat de bladzijde om. Rusland is niet langer een land dat aan het kortste eind trekt en het slachtoffer is van de geschiedenis, het is een land dat zelf de geschiedenis zal dicteren. Met de annexatie van de Krim, een kwestie van een kleine militaire ingreep, een haastig referendum en een feestceremonie, is de lijn voor de toekomst uitgestippeld. In de wandelgangen van het Kremlin sluiten de rijen zich. De oppositie heeft het nakijken, de oligarchen moeten op hun tellen passen en de media wordt gemuilkorfd. Historische rechtvaardigheid, vindt Vladimir Poetin. De geschiedenis is niet voorbij. Het begint pas. (19/03/2014)

Screen Shot 2014-03-27 at 00.02.48

1
Pluriformiteit? Nee, alle neuzen dezelfde kant op
De camera’s van de staatstelevisie glijden soepel langs de muren van de Sint-Joriszaal. Het is de grootste zaal in het Kremlincomplex. Het hele politieke establishment is uitgenodigd voor wat misschien wel de belangrijkste dag in de politieke carrière van Vladimir Poetin zal worden. Ze schreeuwen, ze applaudisseren en zwaaien driftig met vlaggen. ‘In het parlement is geen plaats voor discussie’, zei Doema-voorzitter Boris Grizlov in 2010. Profetische woorden, want de leden de Russische Eerste en Tweede Kamer, de leiders van de verschillende Russische regio’s, vertegenwoordigers van religieuze organisaties, unaniem vieren ze de annexatie van de Krim. De gelederen sluiten zich. Nergens klinkt kritiek. Niemand staat op of loopt weg.

De politieke pluraliteit is voorbij. Het is lang zoeken, maar tussen de juichende politici is ook premier Dimitri Medvedev te bekennen. Zijn politieke experiment is dinsdag definitief mislukt. Een betere relatie met het Westen, een diversificatie van de economie, een ander, vriendelijker beeld van Rusland, een competitief politiek speelveld. Het waren de speerpunten van Medvedev toen hij vier jaar lang president was. Oud vuil nu. Om de groeiende middenklasse tevreden te houden moest Poetin de afgelopen jaren water bij de wijn doen. Nu niet meer. 90 procent van de Russen is voor aansluiting van de Krim bij Rusland. Sinds de crisis op de Krim staat de populariteit van Poetin op het hoogste punt in drie jaar.

2
De les van Kiev: geef de oppositie geen vinger
Als er voor Vladimir Poetin uit de opstand in Oekraïne een les te trekken valt, dan is het de overtuiging dat je de oppositie geen vinger mag geven. Want ze pakken je hele hand. Wat in Kiev begon met een paar tentjes en potkachels op een plein, eindigde met de vlucht van de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj. Zo staat de oppositie nog te betogen, zo lopen ze met hun vuile laarzen over de marmeren vloer van je residentie.

Na de grote anti-Poetindemonstraties in 2011-2012 is de Russische oppositie grondig aangepakt. De Doema ramde er een reeks repressieve wetten doorheen. Betogen kan alleen nog met schriftelijke toestemming. Wie het toch probeert, belandt in no-time in een arrestantenbusje. Oppositieleider Aleksej Navalny is de afgelopen jaren van rechtbank naar rechtbank gesleept. Vorige maand kreeg hij huisarrest, zonder gebruik van internet. Twitter en Facebook moet hij updaten door briefjes aan zijn vrouw te sturen. Om het zekere voor het onzekere te nemen is het anti-corruptieblog van Navalny vorige week op de zwarte lijst gezet. Daar hoeft niet eens een rechter aan te pas te komen.

3
Kritische media? Nee, het Kremlin weet wat goed is
Net zo makkelijk op de zwarte lijst: de vele internetpublicaties die in Rusland de laatste bastions zijn van de persvrijheid. Kranten en televisiestations staan al jaren onder druk, het internet is altijd vrij geweest. De nieuwe lijn is simpel en hardvochtig: Oekraïense nationalisten, neonazi’s, Ruslandhaters en antisemieten organiseerden de staatsgreep in Kiev en zij zetten tot op de dag van vandaag de toon in Oekraïne, liet Poetin in zijn toespraak weten. De staatsmedia blijven dit rondpompen. Iedereen is tegen ons. De fascisten zijn aan de macht in Kiev. Wie daaraan twijfelt, is zelf een fascist. Met hetzelfde gemak worden de grotere mediabedrijven aangepakt. Een telefoontje uit het Kremlin is genoeg. Of de toon wordt anders, of de stekker gaat eruit. Samen met de hoofdredactrice van de onafhankelijke nieuwssite Lenta.ru werd de Russische sterverslaggever Ilja Azar afgelopen week ontslagen. Op de Krim kijkt hij verbaasd om zich heen. De telefoon staat roodgloeiend, maar de grote vraag is: waar wil je nu nog werken? Nergens meer.

4
Beste oligarchen, steek uw geld in het Oosten
De reisbeperkingen uit Brussel en Washington voor het handjevol Russische politici en adviseurs maken geen indruk. ‘Laat de Amerikanen maar alle leden van ons parlement op hun sanctielijst zetten. Onze principes zijn niet te koop en we zijn nergens bang voor’, zo liet de voorzitter van de Federatieraad weten. Vorig jaar al waarschuwde Poetin politici en zakenlieden – twee beroepen die in Rusland vaak overlappen – hun bezit en hun bankrekeningen over te hevelen naar Rusland. De tijden van het woekerkapitalisme zijn voorbij, er moet thuis geïnvesteerd worden.

En wanneer het Westen met echte sancties komt, kijkt Rusland de andere kant op, naar het Oosten. Als een eerste teken aan de wand liet Ruslands rijkste investeerder, Alisjer Oesmanov, deze week zijn aandelen in Apple en Facebook varen om te investeren op de Chinese markt.

De Olympische Winterspelen in Sotsji waren de blauwdruk voor de grote financiële spelers in het land. Rusland haalde de afgelopen jaren ongeveer alle grote wereldevenementen binnen. Bedrijven als Gazprom, Rosneft en Sberbank moeten diep in de buidel tasten om bij te dragen. Nergens zo veel corruptie en smeergeld als bij grote bouwprojecten.

‘Rusland krijgt pas vakantie als de Paralympische Spelen in Sotsji zijn afgelopen’, liet Poetin weten toen de bouwwerkzaamheden lange vertragingen opliepen. Zondag werden de Paralympische Spelen met een grote show afgesloten, maar vakantie is het pas wanneer Rusland opnieuw als een grootmacht zal worden geaccepteerd.

Nationalisatie van de Krimwijn? Ach, vinoloog Ivanovitsj maalt er niet om

Screen Shot 2014-03-27 at 08.39.02

JALTA / MASSANDRA (18/03/2014) - Alexander Ivanovitsj trekt de handrem van zijn bijna antieke Wolga nog eens aan. Het mechanisme kraakt, maar de auto blijft staan op de steile heuvels van de Krim. Aan de horizon de Zwarte Zee, op de heuvels de wijngaarden van Massandra, de klassieke zoete Krimwijn.

Ivanovitsj, een kwieke vinoloog op leeftijd, geeft rondleidingen over het complex, op steenworp afstand van Jalta. Veel toeristen zijn er niet. Twee om precies te zijn. Aan Ivanovitsj ligt het niet. Kurkentrekkers uit de tsarentijd, een geïllustreerde Sovjetgeschiedenis en een klassieke degustatie. Echt proeven is het niet – de Russen slaan de wijn die ze voorgeschoteld krijgen direct achterover.

‘We mogen blij zijn dat de Oekraïense overheid onze Massandra nooit heeft laten privatiseren, anders waren we al lang opgekocht door het Westen’, zegt Ivanovitsj. ‘We hebben het aan oud-president Leonid Koetsjma te danken dat we tot op de dag van vandaag nog altijd een staatsbedrijf zijn.’ En dat betekent dat het complex binnenkort genationaliseerd zal worden.

Maandag werd op de Krim bekend dat de faciliteiten van het Oekraïense staatsbedrijf Tsjornomornaftogaz op het schiereiland genationaliseerd worden. Het plaatselijke parlement laat weten dat de nationalisatie ook betrekking heeft op de gasvoorraden en de kustrechten in de Zwarte Zee.

Al is het de bedoeling dat Rusland gaat betalen voor de productievelden, liet parlementsvoorzitter Vladimir Konstantinov weten dat ‘Rusland en Gazprom op korte termijn de controle over de olie- en gasproductie overnemen’. Volgens Konstantinov is het Massandra-complex de volgende op een lange lijst van Oekraïens staatsbezit dat genationaliseerd gaat worden.

‘Wijn is geen politiek’, zucht Alexander Ivanovitsj. ‘Het maakt ons allemaal niet zo veel uit. Deze wijnproductie stamt nog uit de tijd van prins Michaïl Vorontsov. We hebben hier alles meegemaakt. Toen Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov de Krim in 1954 bij Oekraïne voegde, werd ons ook niets gevraagd. En ik kan me dat nog haarscherp herinneren!

‘Straks worden we weer Rusland. Het belangrijkste is dat we niet verkocht worden, want gelooft u mij maar, alle Europese wijnproducenten zouden maar wat blij zijn met onze unieke druiven.’ Om zijn argument kracht bij te zetten laat hij trots de medailles zien die de dessertwijn de afgelopen decennia in de wacht heeft gesleept.

Toch zijn er aan de lange kuststrook bij Jalta ook zorgen. Anders dan in hoofdstad Simferopol of bij de marinebasis van Sebastopol zijn er in Jalta geen politieke bijeenkomsten of grote concerten. Alleen bij het standbeeld van Lenin staat een tent met een paar politieke activisten, meer niet. Jalta leeft van het toerisme. Miljoenen vakantiegangers uit Rusland en Oekraïne trekken in de zomermaanden naar de kiezelstranden van de Zwarte Zee. Ieder tweede pand in Jalta is een restaurantje of een minihotel. Naar een oorlogsgebied wil niemand op vakantie.

‘Het valt nogal tegen dit jaar’, klagen de obers van het dure Villa Sofie in het centrum van de stad, vlak naast het standbeeld van de dame met het hondje – naar het boek van Anton Tsjechov. Het restaurant is leeg, het terras nog niet schoon geschrobt. ‘We zullen wel moeten wachten tot Rusland de Krim daadwerkelijk erkent voor er weer toeristen komen. De toeristen uit het Westen zijn we waarschijnlijk voorgoed kwijt.’

Het gaat snel op de Krim. Behalve de nationalisatie van staatsbedrijven moet ook deze week de Russische roebel worden ingevoerd. Na een overgangsperiode van een jaar zal de Oekraïense hryvnja uit de markt gedrukt worden. De klok op het schiereiland gaat eind deze maand twee uur vooruit, naar Moskou-tijd. Op termijn zullen de plaatsnaamborden, aankondigingen en scholen en universiteiten de Oekraïense taal laten vallen.

‘Het zal een lang en pijnlijk proces worden. De chaos en de kosten zullen de gewone mensen hard raken’, laat Jevgeni Pantsjenko, hoogleraar economie in Simferopol, aan een plaatselijke nieuwssite weten. Om het seizoen toch te redden, lieten verschillende Russische staatsbedrijven weten hun werknemers dit jaar op vakantie richting de Krim te sturen.

In de kleine skatewinkel aan de boulevard van Jalta kan men daar nog om lachen. Met roebels kan er nu al betaald worden. ‘We hebben harde valuta nodig, want die hryvnja is binnenkort echt waardeloos.’

Shell is uitgelezen kans voor Russische oliegigant

Na het stuklopen van de deal tussen het Russische staatsbedrijf Rosneft en de Britse gigant BP is plots Shell in beeld. Na verkennende gesprekken afgelopen week is Shell volgens het Kremlin een goede partner en aast het bedrijf, ondanks eerdere tegenslagen in Rusland, op de gigantische voorraden in de Noordelijke IJszee.

‘Ons werk met BP is nog niet klaar, alle opties liggen open’, liet de Russische premier Vladimir Poetin tegenover de Russische persbureaus weten. Toch krijgt Shell een voorkeursbehandeling in de race om de ontginning van de energievoorraden in de arctische gebieden. ‘We werken al langer prettig samen met Shell, het bedrijf is een comfortabele partner’, glimlachte de premier. Vorige week was de Peter Voser van Shell samen met Rosneft-voorzitter Eduard Choedainatov in gesprek met Igor Setsjin, de invloedrijke Russische vice-premier die in het Kremlin het monopolie op energieonderhandelingen heeft. Shell woordvoerder Kirsten Smart liet in een e-mail aan persbureau Bloomberg weten dat in het overleg de samenwerking op de Noordpool, de technologische ontwikkelingen en de wereldmarkt besproken is. Een mogelijke aandelenruil is volgens Shell niet aan de orde. Een soortgelijke ruil tussen Rosneft en BP ging eerder deze maand niet door nadat een Russische dochteronderneming van BP het alleenrecht op het handelen van het Britse oliebedrijf claimde. Rosneft probeerde de dochter uit te kopen, maar dat mislukte. Eerder liet Setsjin al weten dat Shell ‘een goed bedrijf met uitstekende technologie’ is. Volgens hem waren ook Exxon, het Maleisische Petronas en Petrobras uit Brazilië in de race. Toch mocht alleen Shell op audiëntie komen.

Dat is wel eens anders geweest. In 2006 raakte Shell een belangrijk aandeel kwijt in Sachalin, op dat moment ‘s werelds grootste LPG-ontginning. De Russische overheid werd onder leiding van toenmalig president Poetin steeds assertiever en dwong Shell tot de verkoop van het meerderheidsaandeel. Shell hield een kwart van Sachalin in handen, en de ontwikkeling van de gasvelden werd aan staatsbedrijf Gazprom overgelaten. Maar tijdens de crisis bleek dat de Russische energiesector niet kapitaalkrachtig genoeg is en te weinig technische expertise in huis heeft om de eigen natuurlijke energievoorraden te ontginnen.

Volgens analist Andrej Polisjoek van BrokerKreditServis, een grote speler op de Russische aandelenmarkt, is Shell voor Rosneft een uitgelezen kans. ,,Shell heeft een strategisch partnerschap met Rusland. Het bedrijf heeft de ervaring en de slagkracht om hier effectief te kunnen werken. Shell is nog altijd betrokken bij Sachalin, en de spelregels zijn nu duidelijk”. Volgens Polisjoek is er na het stuklopen van de deal met BP aanvankelijk gekeken naar Exxon,
maar waren er voor de Amerikanen te veel risico’s aan verbonden. ,,Wat er precies speelt is onduidelijk, maar Rosneft werkt natuurlijk het liefst samen met Shell. De aandelenkoers van het bedrijf ziet er goed uit en het is niet zo voorzichtig met kapitaal als BP na het ongeluk in de Golf van Mexico”. Volgens de analist is alleen Shell is ervaren genoeg om met Rosneft samen te werken. De Russische overheid zet groot in op de voorraden in de Noordelijke IJszee. Volgens recente metingen is er in het moeilijk begaanbare gebied ongeveer vijf miljard ton olie en tien biljoen kubieke meter gas ter beschikking.

Een gazpromleven in een Gazpromstad

Het is goed geld verdienen in de afgelegen gebieden waar Gazprom aan gaswinning doet. De Russische staatsgigant domineert het leven op alle vlakken. Het bedrijf bouwt scholen, kerken, verstrekt hypotheken, organiseert vakantiereizen en heeft zelfs een eigen vliegtuigmaatschappij.

Nachtwandeling

,,Leven? Of er iets te doen is bedoel je? Nee. Er is hier alleen werk. De rest kun je maar beter vergeten. Moet je nog iets hebben of kan ik het luik dichtdoen?” Het enige teken van leven in Novy-Oerengoj is de nachtwinkel dat klanten alleen via een luik te woord staat. Er mogen hier ruim 100.000 mensen wonen, echt gezellig is het er na tien uur ‘s avonds niet. Novy-Oerengoj ligt op zo’n vier uur vliegen van Moskou, vlak onder de poolcirkel. Terwijl zelfs in andere delen van Siberie de lente al begonnen is ligt er in de stad en de regio nog een flink pak sneeuw. Novy-Oerengoj is ‘Gazprom-City’. De stad werd in de jaren ’70 door de Sovjets gesticht omdat er in de buurt gasvelden werden ontdekt. Nu is het de grootste hub voor de hele Jamal-regio, zo’n 80 procent van het Russische gas komt hiervandaan. Nagenoeg de hele bevolking werkt voor het gasbedrijf dat hier heer en meester is. Gazprom bouwt huizen, scholen, kerken, moskeën en luchthavens en verzorgt het leven van haar werknemers van de wieg tot aan het graf. Wie een huis koopt krijgt een Gazprom-hypotheek, kinderen gaan naar de Gazprom-school en wie een vakantie boekt vliegt met Gazprom-Avia. In het Gazprom-hotel slapen de gasten op kussens waar de blauwe hoofdletter G van het bedrijf is ingezoomd en ‘s ochtends loopt men op Gazprom-pantoffels in een Gazprom-badjas naar de ontbijtzaal.

Het is goed verdienen bij het Russische staatsbedrijf in het barre en afgelegen noorden. Werknemers krijgen een extra premie en alle voorzieningen in de stad zijn gratis. ,,Een salaris ligt hier gemiddeld genomen op zo’n 1900 euro per maand. En specialisten en ingenieurs verdienen natuurlijk meer”, legt Sergej Tsjernetski uit, een perswoordvoerder het dominante energiebedrijf. ,,Maar zelfs een schoonmaakster of koffiedame verdient hier niet minder dan 1300 euro per maand. Dat tikt aardig aan, zeker wanneer je zoveel werkt dat je het niet uit kan geven”. Inwoners bevestigen dat de bedragen aan de behoorlijke kant liggen. ,,Zoveel had ik zelfs in Moskou nooit kunnen verdienen. Mijn vrouw en ik hebben een dubbel inkomen en we hebben maar één kind. Maar aan de andere kant, alles wat je in je huishouden nodig hebt is wel een stuk duurder. hier Ze moeten het allemaal laten overvliegen”, legt Aleksej uit, een dertiger die uit de Zuid-Russische stad Krasnodar is overgekomen om in het noorden ‘een paar jaar’ geld te verdienen.

,,Er zijn wel een paar cafe’s, maar daar zit de Azerbeidzjaanse maffia achter”, verzucht Aleksej. Volgens hem en de meeste andere inwoners valt er ‘niets te beleven’ in Novy-Oerengoj. Burgemeester Ivan Kostrogriz is het daar helemaal niet mee eens. ,,We hebben pas nog een nieuwe sportschool opgetrokken, er zijn hier allerlei activiteiten. We vliegen de aller- allerbekenste rockbands over uit Moskou om hier op te treden”, legt hij uit. Volgens Kostrogriz is Novy-Oerengoj een bijzondere stad. ,,Mensen drinken hier bijna niet, iedereen werkt had. Let maar op, over een paar jaar wil iedereen hier wonen”. Die avond is er na middennacht alleen nog een verlaten stripclub met de toepasselijke naam ‘Armageddon’ open. De vijf bezoekers kijken zonder veel interesse naar het blonde meisje dat zich soepel om een paal laat draaien. De prijzen zijn fors, voor een biertje moet bijna tien euro worden afgerekend. ,,Dat mag ook wel”, fluistert de portier. ,,Iedereen verdient hier een vermogen”. De Azerbeidzjaanse eigenaar is volgens hem de rijkste man in de stad. ,,Gazprom zorgt overal voor, behalve vermaak”, grapt hij. ,,En dat doet mijn baas dus. Tenminste, zolang Gazprom dat binnenkort ook niet overneemt”.

De BV Nederland aan de slag in de poolcirkel

In het afgelegen noorden van Rusland, vlak onder de poolcirkel, hopen Nederlandse bedrijven contracten binnen te slepen bij energiegigant Gazprom. Met Nederlandse technologie kunnen de gasvelden op het schiereiland Yamal nog jaren ontgonnen worden. Minister Maria van der Hoeven leidt het bezoek in goede banen.

Gazprom-Avia

Een medewerker van het Nederlandse ministerie van Economische Zaken doet op de heenweg nog een laatste ronde door het Gazprom-vliegtuig. ,,Ik weet niet of je het hebt meegekregen, maar wij geloven heel erg in het idee van landuitbreiding”, fluistert hij. De baas van een grote Nederlandse multinational knikt. Afgelopen dagen was de BV Nederland hard aan het werk om mooie contracten binnen te slepen in het afgelegen Russische noorden. Minister Maria van der Hoeven nam bedrijven als GasTerra, Shell, Haskoning, ING, maar ook vertegenwoordigers van onderzoeksinstituut TNO en de Universiteit Delft mee op werkbezoek naar Novy-Oerengoj, bijna 3000 kilometer van Moskou. De gasvelden in de buurt van de poolcirkel leveren in totaal meer dan 80 procent van het Russische gas.

,,De Russen denken altijd in termen van land, ze laten de gasreserves die in zee liggen vaak links liggen”, legt Ben Mooibroek van Westminster Boskalis uit. ,,Wij zijn als Nederlanders niet bang voor natte voeten. Zo gaan we al eeuwen aan de slag en op dat gebied liggen hier de grootste kansen”. De ambitie van de delegatie liegt er niet om. Al geruime tijd werken zo’n 20 bedrijven in samenwerking met Gazprom onder de codenaam ‘project Delta’. Met ruime ervaring in Groningen, de Noordzee en vooral de bouw van de Tweede Maasvlakte willen de grote Nederlandse spelers in het barre Russische noorden een slag slaan. En hoewel Gazprom haar partners voor het kiezen heeft weet Van Der Hoeven de Russen te charmeren, de lokale televisiejournalisten raken maar niet uitgevraagd over de energieke grijze dame die een bende mannelijke CEO’s in toom moet houden. De Russen zijn op hun beurt op zoek naar wederkerige samenwerking. Als Nederlandse bedrijven contracten binnenhalen wil men er ook iets voor terug. Dat kan in de vorm van financiele ondersteuning, maar ook op hele andere gebieden. ,,Vice-premier Viktor Zoebkov was zeer geintereseerd in het concept van de Alsmeerse bloemenveiling”, legt de minister uit. ,,Hij wil er een Russische versie van opstarten. Ik heb hem natuurlijk van harte uitgenodigd”.

De lokale afdeling van Gazprom vliegt de delegatie in vier helikopters van Novy Oerengoj naar Zapoljarnoje, een gasveld boven de poolcirkel dat voor 40 procent van de productie van het Russische staatsbedrijf staat. Vselevod Tsjerepanov van de Raad van Bestuur van Gazprom legt uit dat hij de Nederlanders geen voorkeursbehandeling geeft. ,,Er kunnen allerlei partners zijn en we werken in dit gebied al veel internationaal samen. Ik ben vooral op zoek naar pragmatisme, en daar zijn jullie goed in”. Maar de Nederlanders hoeven hem de les niet te leren. ,,Wij komen hier al jaren en hebben technieken in huis waar jullie nog nooit van gehoord hebben”, lacht hij. Tegen het einde van het werkbezoek, waarbij ook de traditionele nomadenstammen, sportscholen, het gemeentebestuur en een showband de revu passeren, ligt er een voorstel tot strategische samenwerking op tafel. ,,Nu kan er over de inhoud worden gesproken, dan gaat het serieus worden”, legt Gert-Jan Lankhorst van GasTerra uit. Na amper een dag in het gebied moeten de Nederlanders weer terug naar ‘de wal’, zoals de lokale bewoners alles buiten hun eigen afgelegen regio noemen. ,,Jullie komen vast weer terug”, zegt een serveerster in het Gazprom-restaurant waar een 10-gangen diner wordt opgediend. ,,Want zo groot pakt zelfs Gazprom niet vaak uit”.

Novy-Oerengoj

Mi-8

Meter

Bouw Gazpromtoren in Sint-Petersburg onzeker

De toekomst van de bouw van de hoogste toren in Europa is onzeker. Nu de stad Sint-Petersburg niet meer wil meebetalen en politici en bevolking zich steeds feller tegen de plannen keren lijkt het steeds onwaarschijnlijker dat de toren er daadwerkelijk komt.

Gazprom

Bij de telefonische hotline van de projectontwikkelaar hebben ze tabak van die ene vraag waar men iedere dag voor belt. ,,De toren komt er pas als we aan alle wetten, regulaties en bouwvorderingen van de Russische Federatie en de stad Sint Petersburg voldoen”, verzucht een medewerkster. ,,En nee, we weten zelf ook niet wanneer dat allemaal in orde komt. In 2012 moet de toren er staan en in 2016 is het project compleet”, voegt ze daar aan toe. Dat is nog maar zeer de vraag. De afgelopen maanden nam de kritiek op de plannen voor de bouw van de grootste toren van Europa alleen maar toe. Deze week trok het stadsbestuur van Sint-Petersburg haar financià«le steun in en moet Gazprom-Neft, een dochter van het Russische staatsbedrijf Gazprom, alleen voor de kosten van het miljardenproject opdraaien. Ook draaide de stad Sint-Petersburg afgelopen week de plannen voor een referendum over de bouw terug.

Het Britse architectenkantoor RMJM won samen met bouwbedrijf Arabtech uit Dubai de aanbesteding voor het ontwerp van het Gazprom-gebouw in 2006. Vlak buiten het historisch centrum van de stad, waar alleen maar laagbouw is te vinden, moet een ‘multidiciplinaire skyscraper’ komen dat appartementen, een sportcomplex, een conferentieruimte en vooral kantoorruimte voor Gazprom moet herbergen. Met 402-meter zou de spiraalvormige glazen toren het hoogste gebouw in Europa worden. Op de website van het ‘Ochta Center’, de nieuwe naam voor wat aanvankelijk ‘Gazprom-City’ zou gaan heten, zijn er allerlei fotomontages te vinden die de ‘medialeugens’ moeten ontkrachten. De toren zou volgens de foto’s in het historische centrum van de stad slechts hier en daar te zien zijn. Tevergeefs, want de lokale bevolking kan de wolkenkrabber niet luchten of zien. Volgens de laatste peilingen ziet een ruime meerderheid van de inwoners van Sint-Petersburg de bouw niet zitten. De bevolking ging de afgelopen jaren meerdere malen de straat op. Ook UNESCO, de culturele tak van de Verenigde Naties, heeft gedreigd de stad van de werelderfgoedlijst te schrappen als met de bouw wordt doorgezet.

Hoewel Gazprom in een verklaring laat weten dat het de kosten van het project volledig gaat financieren is het nog maar de vraag of dat lukt. De Russische staatsgigant verkeert sinds de crisis in ernstige financià«le problemen. Vandaag werd bekend dat de winst van het bedrijf wederom daalde en dat zelfs de zakelijke receptie voor het nieuwe jaar om budgetaire redenen is geschrapt. Hoewel de stad Sint-Petersburg toestemming heeft gegeven voor de bouw ligt de vraag over de toekomst in handen van het Kremlin. De Russische minister voor cultuur Alexander Avdejev heeft al laten weten dat hij ‘alles in het werk zou stellen om de bouw van de toren te voorkomen’. Volgens het Petersburgse gemeenteraadslid Aleksej Kovaljov, bekend vanwege zijn fanatieke strijd voor het behoud van de stad, zijn de kansen voor de toren dan ook nihil. ,,Er worden honderden miljoenen aan overheidsgeld over de balk gesmeten, ook nog eens aan buitenlandse bedrijven. Voor de crisis was dat geen probleem, nu gaat dat problematisch worden”, laat hij tegenover een Russisch persbureau weten. ,,Maar je weet het maar nooit met onze overheid, zoals altijd het antwoord moet uit Moskou komen”, voegt hij daar aan toe. Zowel president Dimitri Medvedev als Vladimir Poetin zijn afkomstig uit Sint-Petersburg en houden zich tot op heden op de vlakte over hun steun aan het project.

Beursgenoteerd staatsbedrijf met wereldambities

Omdat het bedrijf een slecht imago heeft riep Gazprom vorig jaar een website in het leven waar het ‘antwoord op vragen van burgers’ geeft. De missie van het bedrijf is volgens de website ‘een maximaal efficiente gasvoorziening aan de Russische bevolking’ te garanderen. Bovendien wil het bedrijf ‘een van ‘s werelds grootste energiebedrijven’ worden. Op de website staat niet vermeld wat algemeen bekend is, namelijk dat Gazprom veelal een politieke rol vervult. Niet alleen heeft de Rusissche overheid een meerderheidsbelang van net iets meer dan 50 procent, de bestuurlijke leiding van het bedrijf is vaak terug te vinden in de hoogste regionen van het Kremlin. De huidige bestuursvoorzitter Viktor Zoebkov was twee jaar geleden premier, president Dimitri Medvedev stond van 2001 tot zijn verkiezing in 2008 aan het hoofd van de gasgigant.

Gazprom
Foto: Mitja Alesjkovski op Flickr

Voor de crisis was Gazprom nog het op twee na grootste bedrijf ter wereld. Door de roebelcrisis en een dalend vertrouwen van investeerders is het op die lijst inmiddels flink gezakt. Toch is het nog altijd een invloedrijke speler. Gazprom is actief op de Europese, Aziatische, Afrikaanse en de Noord- en Zuid-Amerikaanse markt. In totaal werken er meer dan 400.000 mensen voor het Gazprom, een bedrijf dat zich al jaren niet alleen meer met aardgas bezig houdt. Niet alleen heeft het bedrijf een monopolie voor de export van gas uit Rusland, het beheert ook een flink deel van de pijpleidingen in de voormalige Sovjet-Unie. Gazprom kocht de afgelopen jaren verschillende oliebedrijven op, heeft een enorm vastgoed-portfolio, veel landbouwgrond, een eigen bank en zelfs een eigen luchtvaartmaatschappij, GazpromAvia. Sommige analisten wijzen erop dat een groot deel van de winst van Gazprom verdwijnt in de zakken van corruptie bestuurders en politici. De mediatak van het bedrijf kwam de afgelopen jaren onder vuur te liggen, vooral omdat het kritische publicaties opkoopt, waaronder radiostation Echo Moskvy en de zakenkrant Kommersant.

Daarnaast is Gazprom een grote sponsor in de sportwereld. Het gasbedrijf tilde Zenit, de voetbalploeg uit Sint-Petersburg, tot internationale hoogte. Er werden nieuwe spelers aangekocht, de Nederlandse Dick Advocaat werd als trainer binnengehaald en in 2008 won de club behalve de Russische competitie ook de UEFA-beker. Dit weekend doken er geruchten op dat Gazprom de nieuwe sponsor van AZ zou worden. Directeur Toon Gerbrands van AZ deed tegenover de camera’s van de NOS de geruchten af als ‘fabeltjes’. Ook bij het hoofdkwartier van Gazprom in Moskou weet niemand iets van de aankoop van de Nederlandse club. Gazprom sponsort op dit moment Schalke ’04, een club in de Duitse Bundesliga. Volgens de Servische media is het bedrijf bovendien in gesprek met voetbalclub ‘Rode Ster’ uit Belgrado om daar de nieuwe hoofdsponsor te worden. Een maand geleden sloot Gazprom nog een miljardendeal met Servie.

Vorige winter werd de politiek macht van Gazprom duidelijk zichtbaar. Nadat Oekraine een betalingstermijn liet verlopen sloot Rusland de gaskraan naar het buurland af. Er volgde een langdurende politieke impassa waarbij ook enkele Europese landen dagen zonder gas kwamen te zitten. Pas met bemiddeling van de Europese Unie kwamen de Russische premier Poetin en de Oekrainse premier Joelia Timosjenko tot een akkoord. Rusland levert aan ‘bevriende’ buurlanden gas aan vriendenprijsjes. In Rusland zelf maakt het bedrijf amper winst op de gasleveranties.

Gazprom is dan ook voor 60 procent van haar inkomen afhankelijk van de landen in de Europese Unie. Hoewel de Europese Unie al jaren probeert haar energie-aanvoer te diversificeren ondermijnt Rusland dat beleid effectief door bilaterale contracten af te sluiten met verschillende landen en de nationale eneriebedrijven. Het bedrijf heeft lucratieve contracten met Duitse, Franse en Italiaanse bedrijven. Deze week nog tekende Polen een contract voor Russische gasleveranties tot 2037. Ook Nederland werkt actief samen met Gazprom. De Nederlandse GasUnie kocht twee jaar geleden een belang van negen procent in ‘NordStream’, een pijplijn die van Rusland direct naar Duitsland loopt. De Russen namen een belang in een pijplijn die tussen Nederland en Engeland loopt. Gazprom heeft een aantal Nederlandse dochterondernemingen en heeft belangen in Nederlandse bedrijven die zich bezighouden met het transport en de opslag van aardgas.

Rusland geeft Oekrainse verkiezingen zetje

De Russische president Dimitri Medvedev haalde de afgelopen weken een aantal keer hard uit tegen de machthebbers in Oekraine. Er zou bewijs zijn dat Oekraine vorig jaar aan Georgische zijde heeft meegevochten tegen Rusland. Het Kremlin voert de druk op het buurland op. In Kiev is de verkiezingsstrijd losgebarsten

Met het kabbelende water van de Zwarte Zee op de achtergrond liet de Russische president Dimitri Medvedev in een ongekend harde videoboodschap weten dat hij het helemaal gehad heeft met de Oekrainse machthebbers. Hij laakte de marginalisering van de Russische taal en het onstaan van een ‘anti-Russisch sentiment’ in het buurland. ,,Met Oekraine hebben we niet zomaar een vriendschappelijke relatie, maar een broederlijke band”, liet Medvedev weten. Er valt volgens hem met de huidige regering in Kiev niet te werken.

Deze week beschuldigde Rusland Oekraine er ook nog eens van aan Georgische zijde te hebben gevochten tijdens de vijfdaagse oorlog met het land om Zuid-Ossetie. Tijdens de oorlog gondse het al van de geruchten van Oekrainse scherpschutters die het op Russische soldaten hadden gemunt. De Russisch openbaar aanklager heeft bewijzen in de vorm van Oekrainse uniformen, munitie en achtergelaten identificatie. In de Oekrainse pers doet defensiewoordvoerder Sergej Kuzmin de uitspraken af als propaganda. Volgens hem zijn Oekrainse troepen nooit in Georgie geweest.

En daarmee is het politieke seizoen voor de Oekrianse verkiezingen geopend. In janauri 2010 gaat het land naar de stembus om een nieuwe president te kiezen. Veel Oekrainers hebben het gevoel dat de Oranje Revolutie van president Joesjtsjenko ronduit is mislukt. Die crisis bracht het land op de rand van faillissement, de Europese Unie heeft haar interesse in Oekraine verloren en de politieke impasse met Rusland heeft een nieuw dieptepunt bereikt.

Viktor Janoekovitsj, de kandidaat die het in 2004 verloor van de pro-westerse Joesjtsjenko, scoort hoog in de laatste peilingen. Ook premier Joelia Timosjenko, de gewezen oranje-coalitiepartner die in 2006 brak met Joesjtsjenko, heeft haar zinnen gezet op het presidentschap. Timosjenko wist de gascrisis van begin dit jaar op te lossen door het met de Russische premier Poetin op een akkoordje te gooien.

De opmerkingen van Medvedev zijn een belangrijke kentering in de Russisch-Oekrainse betrekkingen. De afgelopen jaren speelde het Kremlin vooral mooi weer met het buurland. Er werd alleen onder de tafel druk uitgeoefend. Nu worden er ook diplomatieke maatregelen genomen. Medvedev kondigde aan voorlopig nog geen ambassadeur in Kiev te benoemen. Analisten wijzen er op dat het openlijk afrekenen van president Joetsjenko hem juist in de kaart kan spelen. Hoewel Joesjtsjenko slecht scoort in de peilingen is hij de enige kandidaat die zich openlijk distancieert van Rusland en een duidelijke pro-Europese koers vaart.

Zoals altijd speelt gas een belangrijke rol in het politieke conflict tussen beide landen. Rusland en Oekraine zijn van elkaar afhankelijk, Oekraine importeert bijna al haar gas uit Rusland en 80 procent van het Russische gas voor de Europese markt loopt via Oekrainse pijpleidingen. De wereldbank en verschillende Europese geldschieters hebben de afgelopen maanden Oekraine miljarden geleend om de gasrekeningen aan Rusland te voldoen. In ruil daarvoor wil de Europese Unie een grondige hervorming van de energie-infrastructuur in het land. Gazprom zag mede dankzij het conflict in Januari de nettowinst over het eerste kwartaal van 2009 met 62 procent verdampen.

Megaprojecten komen niet meer van de grond

De afgelopen jaren was in Rusland ‘the sky the limit’. Overal in het land werden nieuwe megalomane bouwprojecten gepresenteerd. De crisis trekt een rode streep door de bouwplannen.

No photo's

Van deze beveiligingsmedewerker mag ik niet fotograferen. Erg kwaad is hij niet (foto: Olaf Koens)

Op de bouwtekeningen ziet het er indrukwekkend uit. Net buiten het historisch centrum van de stad moet aan de oevers van het water het hoofdkwartier van Gazprom verschijnen, een futuristische constructie zo hoog als de Eiffeltoren in Parijs. Een half jaar voor de geplande oplevering is er op de locatie niet veel meer dan een bouwput te zien. Op een doordeweekse dag zijn er amper 30 mensen aan het werk.

,,Je begrijpt wel er in dit tempo over tien jaar nog geen toren staat”, zegt een vlechtwerker die in zijn auto stapt. ,,Maar ik mag er niets over zeggen”, voegt hij daar aan toe. Iedereen die met het project te maken heeft moet de kaken op elkaar houden. Ook de verantwoordelijke aannemer wil niets zeggen over de vorderingen van het project. Ondertussen vieren de buurtbewoners feest. ,,We hebben er alles aan gedaan om dit te voorkomen, we hebben hemel en aarde bewogen, de stad wou niet naar ons luisteren. En nu is het geld op. We hebben gewonnen”, aldus Sergej Rozkov (34) die met zijn dochter een wandeling langs de kade maakt. ,,Het is een schande. Dit is geen Moskou. Sint-Petersburg is een historische stad waar nog nooit hoogbouw heeft plaatsgevonden. Dat moet zo blijven. Ik hoop dat de crisis iedereen weer een lesje leert.”

In november van vorig jaar kwam de stad Sint-Petersburg in de problemen met de financiering van de eerder toegezegde 49 procent van het project. Gouveneur Valentina Matvijenko draaide de geldkraan dicht en zadelde Gazprom op met de voltallige kosten van de bouw. Volgens dat bedrijf loopt alles ‘op schema’.

De meeste bouwprojecten in Rusland moeten het echter zonder steenrijke sponsor stellen. Ook de bouw van ‘Novaja Gollandija’ of ‘Nieuw Nederland’ ligt al een half jaar stil. Het eiland in de stad Sint-Petersburg werd door Peter de Grote in 1721 gesticht en behoorde tot 2004 toe aan de Russische Marine. Twee jaar later lagen de plannen voor een theater, luxe-hotels en een ondergrondse parkeergarage klaar en werden de oude barakken, scheepswerven en admiraliteitwoningen gesloopt.

Deze week werd bekend dat het gemeentebestuur van de stad Moskou een ander groot bouwproject overneemt. In 2006 werd het enorme hotel ‘Rossija’ aan het Rode Plein gesloopt om plaats te maken voor een nieuw project van de Britse architect Norman Foster. De initiele geldschieters hebben zich inmiddels teruggetrokken en de Moskouse overheid zegt nu garant voor de financiering van het project. Bij het ‘Moskva-City’ zakencentrum elders in de stad ligt het serieuze bouwwerk al maanden stil.

Aannemers en architectenkantoren willen niets zeggen over de huidige stand van zaken in Rusland. Een westerse ingenieur die nauw betrokken is bij een aantal megaprojecten in Rusland legt uit dat het een zeer gevoelig onderwerp is. ,,Het zijn voor de Russen allemaal prestigeprojecten. Ze kunnen niet geloven dat de bouw stil ligt wanneer er geen geld meer voor is.” Volgens hem was Rusland een tijdje ‘het nieuwe walhalla’ voor grote bouwprojecten. Daar is nu een einde aan gekomen. ,,Voor renovaties en nieuwbouw is er nog wel geld te vinden, maar voor de megaprojecten is het feest voorbij. Ik denk dat ik binnenkort maar weer terug ga naar Dubai.”