Bij het heengaan van de GPD

De cursor knippert, het tekstvlak is wit en leeg. Het is een routine geworden, bijna een soort mantra. Nog voor ik de eerste citaten opteken, sfeerverslagen uitwerk of een zin probeer te schrijven kruipt mijn pink naar de caps-lock knop. MOSKOU, staat er dan. Nog een keer de caps-lock; (GPD) en een liggend streepje _. Afgelopen week dat de laatste keer. Het automatisme moet langzaam uit mijn vingers vloeien, want het is voor de Geassocieerde Persdiensten over en uit. Eeuwig zonde en – als je het mij vraagt – volkomen terecht.

Het mediabedrijf geschoold op een goed idee uit 1923 is rechts ingehaald door iets wat ze ergens in 1994 al hadden moeten zien aankomen; het internet. Natuurlijk, de advertenties lopen terug en inderdaad – het is er in krantenland niet makkelijker op geworden. Dan is er maar een oplossing; met volle kracht vooruit. Innoveren, experimenteren, alle mogelijke middelen inzetten hetzelfde op een andere, betere of nieuwere manier te blijven doen. Iets. Maar nooit je kont tegen de krib gooien om je gram te halen.

De GPD heeft mij de afgelopen jaren aangenomen, ontslagen, een houten Klaas aangenomen die niet kon schrijven, mij weer aangenomen, de houten Klaas weer ontslagen, die weer aangenomen, mij gedreigd te ontslaan en vervolgens iedereen ontslagen.

Het was voor een jonge, ambitieuze journalist misschien wel de meest frustrerende opdrachtgever ooit. Talloze malen heb ik de laptop met een knal dichtgesmeten. En weer opengeklapt. En desondanks alles ben ik de organisatie meer dan dankbaar. Voor de verhalen die ik de afgelopen jaren heb mogen maken, van Bakoe tot Vladivostok, van ijsvlaktes van de Noordpool tot de stukgeschoten straten van Osj. Wat een baan.

Aan sommige collega’s; het ga u goed. Aan sommige andere collega’s; smoor d’r in. Aan de lezer; ik zal u missen. Ik heb voor die paar alinea’s in uw regionale krant in gammele Toepolevs over de halve wereld gevlogen, als luis in de pels van de macht mogen vlooien, onder vijandig vuur gelegen, van politieknuppels moeten rennen en ondanks de risico’s of de tegenslag altijd mijn deadlines gehaald. Het was – oprecht – een eer. Dank.

Vergeldingswetgeving en biefstukkentekort: Magnitsky-lijst zorgt voor opschudding

Nadat de Amerikaanse Senaat een wet goedkeurde die het reizen en de buitenlandse bankrekeningen van zo’n zestig Russische ambtenaren aan banden legt is Moskou woedend. Het Kremlin zint op wraak en komt nog voor het eind van het jaar met maatregelen. De boodschap is duidelijk; Rusland wil niet de les gelezen worden.

Het weekblad Afisha, geroemd om de uitgebreide uitgaansagenda, pakte deze week uit met een overzicht van de beste Amerikaanse steak-restaurants in de stad. ‘Dit zijn de tien beste biefstukken in Moskou, nu het kan’, was de titel. Niet zonder reden. Rusland is woedend en zinspeelt al maanden op vergelding nadat in de Verenigde Staten de Magnitsky-lijst is aangenomen.

De advocaat Sergej Magnitsky kwam in 2009 om het leven in een Russische gevangenis. Volgens Hermitage Capital, zijn werkgever, nadat hij urenlang is gemarteld. Magnitsky was een fraudezaak op het spoor waarbij een klein belastingkantoor in Moskou met behulp van verschillende ambtenaren en politiefunctionarissen honderden miljoenen dollars van Rusland naar luxe villa’s in het buitenland wisten te sluizen. Op de lijst komen zestig mensen voor die allemaal met de dood van Magnitsky te maken hebben, van cipiers tot belastinginspecteurs, van openbaar aanklagers tot het medisch personeel dat hem hulp ontzegde. Onder de nieuwe wet worden de tegoeden van de zestig Russische burgers bevroren en geeft de Verenigde Staten geen visa’s of verblijfsvergunningen af.

Een grote meerderheid in het Russische parlement ondersteunde een soortgelijk wetsvoorstel dat op dezelfde manier een nog onbekend aantal Amerikanen de toegang tot Rusland moet ontzeggen. Waarschijnlijk gaat het dan om getuigen in de zaak tegen de Russische wapenhandelaar Viktor Bout, die in de Verenigde Staten tot 25 jaar celstraf is veroordeeld, en rechters die ouders met uit Rusland geadopteerde kinderen vrijspraken van nalatigheid. ,,Amerika heeft de internationale rechtgang en etiquette met handen en voeten getreden. Ze willen ons de les les lezen. Iedereen die bij de Verenigde Staten uit de gratie valt kan op deMagnitsky-lijst eindigen. Ons antwoord moet precies hetzelfde zijn”, liet de communist Vadim Solovjov aan een Russisch dagblad weten. Een symbolische maatregel, omdat de namen waarvan verwacht wordt dat ze op de lijst terecht komen zelden of nooit in Rusland zijn geweest, laat staan er bezit of bankrekeningen beheren.

In zijn jaarlijkse rede voor het hoger- en het lagerhuis herhaalde president Vladimir Poetin woensdag nog eens dat Rusland niet de les gelezen wil worden. De betrekkingen tussen Rusland en de Verenigde Staten worden steeds killer. Amerikaanse NGO’s moesten de afgelopen maanden hun deuren sluiten, en de Amerikaanse ambassadeur in Moskou werd maandenlang lastiggevallen door de staatsmedia en pro-Kremlin jeugdorganisaties. Het Russische Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft een flinke campagne op touw gezet waarbij het, net als in de Sovjet-tijd, de mensenrechtensituatie in Amerika aan de kaak stelt. Het Kremlin zinspeelt nu op a-symmetrische maatregelen. De federale keuringsdienst liet alvast weten dat ‘wegens sanitaire redenen’ de import van Amerikaans rundvlees per direct verboden is.

Tochtstrips, files en shawls voorspellen koudste winter ooit

De winter komt in Rusland zelden onverwacht, maar de ruim halve meter sneeuw die de afgelopen dagen in Moskou en omstreken neerdaalden zorgt voor problemen. Vluchten worden geschrapt, de files nemen toe en de Russen maken zich voorzichtig op voor de koudste winter in twintig jaar.

Aan de markt op de Leninski Prospekt, onder de vleugels van het standbeeld voor ruimtevaarder Joeri Gagarin, doen de handelaars in tochtstrips, schildertape en isolatiemateriaal goede zaken. De wind jaagt de stuivende sneeuw langs de kleine kioskjes die al ruim twintig jaar huishoudartikelen verkopen, van strijkplanken tot stopverf. ,,Het is ieder jaar hetzelfde”, lacht verkoopster Elnoera. ,,Pas wanneer de sneeuw door de kieren waait gaan mensen nadenken”. In de oudere panden van de stad worden de huizen iedere winter letterlijk dichtgeplakt. Met lijm, kranten en tochtstrips gaan balkondeuren en tochtende kieren tot de lente op slot.

De Russische evenknie van het KNMI voorspelt de strengste winter in zeker twintig jaar. De komende maanden zal de temperatuur in het Europese deel van Rusland niet veel van de norm afwijken, maar vanaf februari wisselen extreme kou en relatief warme temperaturen elkaar snel af. ,,De golfstroombeweging in de Atlantische oceaan is dit jaar uitzonderlijk warm”, legt directeur Roman Vilfrand bij radiostation Majak uit. ,,Daar zullen wij in Rusland de gevolgen van ondervinden. Grote temperatuurschommelingen en een koude, koude winter”.

Afgelopen weekend maakte een enorme file op de snelweg tussen Moskou en Sint-Petersburg internationale furore. Dagenlang stonden automobilisten op de M10 ter hoogte van de stad Tver klem tussen sneeuwschuivers, vrachtwagens met pech en enorme bergen sneeuw. Op het hoogtepunt stond er 190 kilometer file, hulpdiensten moesten water, voedsel en dekens uitdelen. De file lostte eerder deze week op, maar chauffeurs moeten volgens de hulpdiensten nog altijd rekening houden met vertraging. De drie luchthavens van Moskou kwamen de afgelopen dagen ook in de problemen. Op Vnoekovo, waar de meeste overheidsvluchten vertrekken, werd de start- en landingsbaan ieder uur een kwartier gesloten om het geheel ijsvrij te maken. De files in Moskou waren de afgelopen dagen catastrofaal, sommige automobilisten kwamen na een gewone werkdag pas na middernacht thuis.

De bezoekers van de markt op de Leninski Prospekt halen de schouders op. ,,Als we in Rusland al bang zijn voor een beetje sneeuw, dan kunnen we wel inpakken”, zegt Valentina Jakovleva, een gepensioneerde vrouw die met een grote plastic zak vol tochtstrips op de trolleybus wacht. ,,Zolang ik me kan herinneren zijn de winters koud. Je moet je deuren en ramen goed afplakken, een flinke wollen shawl omdoen en goede schoenen kopen. Er is niets mooier dan een kraakheldere, lekker koude winter. Ik heb er zin in!”

Conservative wind in het vrije Sint-Petersburg

Homo-organisaties vrezen voor hun toekomst, Madonna moet voor de rechter verschijnen en zelfs een supermarktketen moet zich verantwoorden voor de onschuldige afbeelding van een regenboog op een pak melk. Sinds de invoering van een controversiële wet die de ‘propaganda van homoseksualiteit onder minderjarigen’ aan banden legt waait er een conservatieve wind door de tweede stad van Rusland.

Het is een grauwe buitenwijk van de stad, maar Vitaly Milonov weet zeker dat het om heilige grond is. Het controversiële gemeenteraadslid geeft een rondleiding langs zijn kerk. ,,Een aantal jaar geleden is het oude kerkje op deze plaats in brand gevlogen. Slechte bedrading. We hebben midden in de nacht, tijdens het blussen, alle iconen kunnen redden. Het was -20, het bluswater vroor aan mijn nachtpon, maar ik ben nooit ziek geworden”. Het is een komen en gaan van gelovigen, vooral jongeren en gepensioneerden. Bijna iedereen maakt een praatje met Milonov. Hij steekt de saliebrander aan, kust de priester en houdt de roebels in de collectezak scherp in de gaten.

Wie twijfelt over de standpunten van Milonov hoeft alleen maar in zijn werkkamer te kijken. Geen portret van Vladimir Poetin, noch van Dimitri Medvedev. Boven zijn mahoniehouten bureau hangt een grote afdruk van Patriarch Kirill, de belangrijkste geestelijke leider van de Russisch Orthodoxe Kerk. In de hoek brengt een tekenpop de Hitlergroet. ,,Bij jullie in het Westen is er een morele crisis. De economische vloeit daar uit voort. Het conservatieve Europa is aan erosie onderhevig. Zeg nou zelf, twee homovaders met een geadopteerd kind – daar krijgt zo’n jochie toch alleen maar AIDS van? Ik zie het als mijn missie Rusland daarvoor te behoeden”, vertelt Milonov zonder schroom.

Afgelopen maart loodste hij met gemak een wetsvoorstel langs de gemeenteraad dat de ‘propaganda van homoseksualiteit onder minderjarigen’ aan banden legt. Reden genoeg voor een groep bezorgde burgers om bijvoorbeeld de zangeres Madonna te vervolgen. Tijdens haar concert riep te op tot tolerantie en gelijke rechten, de gedupeerde ouders van minderjarigen vroegen zo’n 10 miljoen euro als morele schadeloosstelling. Een rechter verklaarde de zaak afgelopen week niet ontvankelijk, maar de toon is gezet. Volgens persbureau AFP zijn er de afgelopen maand al 70 mensen op basis van de wet opgepakt, al is nog niemand veroordeeld. Een supermarktketen moest melkpakken met de afbeelding van een lachende boer en een regenboog uit de schappen verwijderen, de regenboog wordt vaak als vaandel gebruikt door de homobeweging.

Activisten, NGO’s en zelfs gewone moeders voelen de druk. ,,Mijn zoon Roman had drie jaar geleden zijn ‘coming out’, vertelt Marina Melnik. ,,Ik had het daar in het begin heel erg moeilijk mee, maar ben me later gaan realiseren dat ik anderen hier mee zou kunnen helpen. Samen met andere moeders help ik jonge jongens en meisjes in de omgang met hun ouders, we geven advies”. Omdat de homo’s of lesbiennes soms onder de achttien zijn loopt de informele organisatie gevaar. ,,We hebben er over nagedacht om ons, alsof het een fles sterke drank betreft, met een sticker ‘+18′ te promoten, maar dat is natuurlijk onzinnig. Door deze wet moet ik mijn eigen zoon als paria beschouwen”. Melnik ziet dat er een conservatieve wind waait uit de hoofdstad. ,,Sint-Petersburg was altijd anders. Hier kon, zelfs in de Sovjettijd, altijd veel meer. De kerk en de staat kruipen dichter naar elkaar toe, wij zijn daar het slachtoffer van”.

Oppositie organiseert ingewikkelde maar eerlijke verkiezingen

De afgelopen weken organiseerde de Russische oppositie verkiezingen onder haar eigen gelederen. Een gekozen raad moet het komende jaar het protest tegen Vladimir Poetin in goede banen leiden.

‘Het is net echt!’, merkt iemand van de regie enthousiast op. In de studio van Dozjd, een televisiekanaal dat ruimschoots verslag doet van de protestbeweging, stromen de kandidaten binnen. Aleksej Navalny, de charismatische jurist die al jaren een kruistocht tegen corruptie voert, haalde samen met schaker Garry Kasparov, televisiester Ksenia Sobtsjak, dichter Dimitri Bykov en activist Ilja Jasjin de meeste stemmen. Wanneer ‘s avonds laat de definitieve uitslagen binnen zijn gaan de winnaars en verliezers met elkaar in debat.

Het was het afgelopen jaar een groot dilemma voor de oppositie; wie mag de menigte toespreken tijdens de protestdemonstraties? Alleen de bekende gezichten, juist de nieuwe activisten – en mogen de nationalisten ook de menigte opruien? Met andere woorden, wie heeft de oppositie gekozen? Op initiatief van Leonid Volkov, een ex deputaat uit Jekaterinenburg, organiseerde de oppositie haar eigen verkiezingen. Via een ingewikkeld verificatieproces konden Russen zich de afgelopen maanden kandidaat stellen en uit een lijst van 200 vertegenwoordigers via internet een keuze maken. Zeker 160.000 kiezers wisten zich te registreren. Omdat het systeem de afgelopen week bijna continue door hackers is aangevallen hebben maar 81.000 mensen daadwerkelijk kunnen stemmen. Het kwam de oppositie op flinke kritiek te staan. Sommige kandidaten werden geschrapt, anderen trokken zich terug. Voor de oudere generatie was het internetstemmen veel te ingewikkeld. Volkov, die het systeem ontwikkelde in samenwerking met Yandex, de Russische evenknie van Google, had er een dagtaak aan zich te verdedigen. ,,Het was een keuze tussen een klein percentage echte, geverifieerde stemmers, of miljoenen valse internetstemmen”.

De komende tijd moet de raad in kaart te brengen wat ze precies gaan doen. Volgens sommigen moet het een schaduw-parlement worden, anderen hameren juist op het blijven organiseren van grote straatprotesten. Volgens Ksenia Sobtsjak moet de raad een cruciale rol gaan spelen in de regio’s. ,,Nu staan de regionale oppositiekandidaten er alleen voor. Wanneer we dat coördineren kunnen we de kleine, gemarginaliseerde kandidaten een nationale springplank geven”. De gekozen journalisten in de raad hameren op de persvrijheid, de nationalisten willen met harde hand migratieproblemen oplossen. Of de raad moet onderhandelen met het Kremlin was onderwerp van fel debat. Aan het eind van de avond zit Aleksej Navalny met zijn handen in het haar. ,,Saai zal het in ieder geval niet worden”, grapt hij.

Dimitri Peskov, de woordvoerder van Vladimir Poetin, liet weten dat het Kremlin de verkiezingen niet heef gevolgd. Het Engelstalige televisiestation Russia Today, onder strenge censuur van de macht, berekende dat slechts 0,08 procent van het electoraal aan de verkiezingen heeft meegedaan. ,,Het is gemakkelijk er cynisch over te doen, en het stikt van de gebreken en tekortkomingen”, schrijft de bekende journalist Tichon Dzjadko. ,,Maar dit waren levendige, echte verkiezingen. De eerste vrije verkiezingen in bijna twintig jaar”.

‘In de provincie rook je al voor je puistjes krijgt’

Van de 140 miljoen Russen roken er 44 miljoen, en kinderen beginnen op een steeds jongere leeftijd. Al jaren probeert de overheid daar iets aan te doen, maar volgens premier Dimitri Medvedev is het nu menens. Vanaf 2015 geldt in Rusland een rookverbod.

In café’s, in sportzalen, in treinen, op kantoor, in dure restaurants, in de buurt van tankstations en soms zelfs nog op binnenlandse vluchten. In Rusland mag bijna overal gerookt worden, en dat doen de Russen dan ook massaal. Verschillende peilingen geven uiteenlopende resultaten, maar duidelijk is dat Rusland in de top vijf staat van meest-rokende landen ter wereld. Na China is het de grootste markt voor tabaksproducenten,

In een videoboodschap op zijn website liet de Russische premier Dimitri Medvedev weten dat het hoog tijd is het land te ‘bevrijden’ van de tabaksverslaving. ,,De tabaksmarkt is verdeeld door vier grote buitenlandse bedrijven die allemaal in de jaren ’90 hier aan de slag zijn gegaan. Ze investeerden in advertenties, design, light-sigaretten en speciale sigaretten voor vrouwen”, legt de premier uit. Het percentage rokende vrouwen is in die tijd verdrievoudigd, van 7 procent in 1992 tot maar liefst 22 procent in 2010. ,,Inmiddels hebben we een slechte staat van dienst. Ieder jaar komen er tankzij tabak zeker 400.000 mensen om het leven”. Het kabinet onder leiding van Medvedev schreef een concept-wet, die na overweging in de Doema zeer waarschijnlijk nog deze maand door president Vladimir Poetin zal worden ondertekend.

De studenten van de Moskouse Staatsuniversiteit zien het somber in. ,,Kijk maar”, legt Arkady (21) voor de deur van het instituut uit. ,,Buiten regent het, maar hier staat iedereen te roken. Binnen is het leeg. Tussen de colleges door staan we hier te praten, te roken. Iedereen doet het. Bijna iedereen”. Een vragenrondje leert dat de meeste studenten op zeer jonge leeftijd begonnen zijn. ,,We zijn geen Europa”, lacht Arkady. ,,Het leven is hier keihard. Wanneer je in de provincie opgroeit rook je al voor je puistjes krijgt”, lacht hij weg. De groep denkt niet dat een volledig rookverbod het ooit gaat halen in Rusland. ,,Het is een voorstel van Dimitri Medvedev”, hoont Natalia (21). ,,Die belooft wel meer. Daar komt toch niets van, en de overheid past wel op, nu de proteststemming zo hoog is durven ze het volk niet alles af te nemen”.

Rookvrije-café’s zijn in Moskou zijn op één hand te tellen. De razend populaire nachtclub Solyanka introduceerde afgelopen lente een rookverbod en liet het nachtelijke publiek op een binnenpleintje roken. Een paar weken geleden werd de regel weer teruggedraaid. ,,Het seizoen is voorbij. Het is simpelweg te koud geworden om iedereen ‘s nachts buiten te laten roken”, legt de manager uit. ,,Bezwete jongeren in de vrieskou zetten is gevaarlijker dan een avondje rook inademen. We ademen al ons hele leven rook in”.

Populariteit Poetin neemt af – radicalen radicaliseren

Hoe minder steun het Kremlin krijgt van de bevolking, hoe verder de splintergroeperingen radicaliseren. Niet alleen de oppositie, maar ook de Orthodox-gelovigen en de nationalisten worden steeds feller. Afgelopen week was een homocafé het slachtoffer van een pogrom. Symptoom van een breder probleem.

Een café is het niet te noemen. De donkere kelder vol tweedehands meubilair van 7freedays, verscholen in een rustige zijstraat van het centrum van Moskou, lijkt meer op een vrijplaats. Het is één van de weinige openbare gelegenheden in Moskou dat zich profileert als een ontmoetingsplek voor homo’s en lesbiennes. Door de week is het rustig. Vrijwilligers koken maaltijden, de drank is er goedkoop. Wie wil mag karaoke zingen. Maar rustig was het een paar dagen geleden niet. Afgelopen donderdag stormden breedgeschouderde mannen met maskers naar binnen, trapten het interieur en de drankvoorraad aan diggelen en sloegen enkele bezoekers bont en blauw. ‘Je wilt een pogrom? Je wilt een gevecht? Hier heb je het!’, klonk het volgens ooggetuigen. Twee serveersters werden opgenomen in het ziekenhuis.

De aanval, naar alle waarschijnlijkheid het werk van radicale nationalisten, staat niet op zichzelf. De afgelopen maanden komt het in Moskou steeds vaker tot een handgemeen bij radicale groepen. Russisch-Orthodoxe gelovigen vielen in augustus een performance van een vrijdenkend theatergezelschap binnen en organiseerden acties bij het onlangs geopende Musuem voor de erotische kunst. Een groep Kozakken, een etnische minderheid uit het zuiden van Rusland, bestormden met zwepen en Orthodoxe kruizen een tentoonstelling in een kunstcentrum waar enkele werken hangen als eerbetoon aan de veroordeelde activistes van Pussy Riot.

De toename van geweld is onderwerp van debat onder sociologen, maar de meeste analisten zijn het er over eens dat de afname van de steun voor het Kremlin de ideale voedingsbodem is voor de radicale politieke stromingen in het land. Uit recent onderzoek van het Lebada-centrum, een onafhankelijke Russische opiniepeiler, blijkt dat het vertrouwen in Vladimir Poetin op een historisch dieptepunt staat. Nog maar 48 procent van de Russen is positief over de Russische leider, een cijfer dat in voorgaande jaren veelal boven de 60 uitviel. De oppositie bestaat niet alleen uit democraten en liberalen, maar ook voor een groot gedeelte uit nationalisten, separatisten en radicaal linkse bewegingen.

De bezoekers van 7freedays kijken het met lede ogen aan. ,,Op de een of andere manier kan niets in dit land gewoon zijn”, verzucht Nikolaj, een jongen van 27. ,,Nationalisten kunnen niet zonder pogroms, linkse activisten niet zonder revoluties en straatprotesten. Alles moet altijd vol overtuiging”, legt hij uit. Of het komt door de afbrokkelende steun voor president Poetin durft hij niet te zeggen. ,,Maar gek is het niet. Bij de kerk kun je niet terecht, in de politiek is geen ruimte. Dan zoeken de radicalen juist de radicalen op”.

Eerlijke verkiezingen schrijven geschiedenis in Georgie

De democratie zegevierde in Georgië, en na een felle machtsstrijd komt de excentrieke miljardair Bidzina Ivanisjvili uit de bus als de gedoodverfde nieuwe leider van het Kaukasusland. Hij belooft goede betrekkingen met Europa, de NAVO èn met Rusland. Pas de komende tijd zal duidelijk worden wie Ivanisjvili is, en wat hij precies wil.

Het is in de Kaukasus bijzonder wanneer een leider afstand doet van de macht zonder bloedvergieten, enorme protesten of staatsgrepen. Maar nadat eerder deze week duidelijk werd dat zijn partij de verkiezingen flink verloren had zat er voor Michail Saakasjvili weinig anders op. In een live-toespraak op de Georgische staatstelevisie, tussen een enorme Georgische en een Europese vlag, gaf hij zijn verlies toe. Hij erkende dat zijn grote rivaal Ivanisjvili en zijn ‘Georgische Droom-partij’ de verkiezingen gewonnen hadden. ,,Er zijn grote verschillen tussen ons, en wij denken dat hun ideeën volledig verkeerd zijn. Maar een democratie werkt alleen wanneer de meerderheid van de Georgiërs een eerlijke keuze maakt, en dat respecteren wij”, verklaarde Saakasjvili. Hij beloofde met de oppositie samen te werken een regering te vormen.

Daarmee komt er na bijna tien jaar een einde aan het hervormingsbewind van Saakasjvili. Na aanvankelijk enthousiasme waren veel keizers teleurgesteld in zijn bewind, dat de laatste jaren steeds harder werd. Technisch gezien blijft Saakasjvili aan de macht tot de presidentsverkiezingen in 2013, maar dankzij een grondwetswijziging ligt de macht binnenkort bij de premier. Ivanisjvili zelf is onduidelijk over het premierschap, maar beloofde ‘tenminste twee jaar’ het ambt op te nemen. Zijn eerste persconferentie kwam rommelig over. Hij liet een Bloomberg-journalist bijna de zaal uitzetten, kondigde aan een rechter te zullen vervolgen en riep Saakasjvili zowel op af te treden als met hem samen te werken. Hij ging in de campagne prat op een goede verstandhouding met Rusland, waar hij in de jaren ’90 een groot zakelijk imperium opbouwde. ,,Het gaat een absolute prioriteit worden om het grootste buurland samen te werken, maar makkelijk zal het niet worden”, liet hij tegenover CNN weten. De meeste Georgiërs zullen de komende maanden pas begrijpen wie hun nieuwe leider precies is.

De Russische premier Dimitri Medvedev liet voorzichtig weten verheugd te zijn over de partij die volgens hem ‘constructiever en verantwoordelijker’ te werk zou gaan. Na de korte vijfdaagse oorlog in 2008 zijn er geen diplomatieke betrekkingen tussen beide landen, maar de komst van Ivanisjvili zou een keerpunt kunnen betekenen. Georgië is voor het westen een van de weinige bondgenoten in de explosieve regio. Ivanisjvili kondigde aan de pro-Europese koers van het Georgië vast te houden en beloofde integratie met de NAVO-lidstaten. Zowel de Europese Unie als de Verenigde Staten lieten weten gelukkig te zijn met de verkiezingen die volgens de OVSE ‘een gezond respect voor fundamentele vrijheid’ liet zien.

Harry van Bommel was in Georgië tijdens de verkiezingen, en zag vooral dat het rustig bleef. ,,Veel mensen dachten dat het nog wel eens gewelddadig zou kunnen worden, maar het bleef eigenlijk erg rustig in de hoofdstad”, vertelt het SP-kamerlid over de telefoon. ,,De Georgiërs die ik gesproken heb zijn eigenlijk allemaal opgelucht”. Het kleine Kaukasusland gaat een turbulente periode tegemoet waarin zowel Saakasjvili als Ivanisjvili een belangrijke positie bekleden. ,,Het is natuurlijk een geweldige kans voor Saakasjvili. Wanneer hij vreedzaam de macht uit handen geeft gaat hij de geschiedenisboeken in”.

‘Jullie democratie doet pijn’

Met zijn ambitieuze hervormingen, Nederlandse vrouw en vlekkeloze Engels was Michail Saakasjvili jarenlang het wonderkind van de voormalige Sovjet-Unie. Bij de verkiezingen aanstaande maandag heeft Georgië voor het eerst te maken met een serieuze oppositie.

Met bezemstelen, slogans en een arsenaal aan fluitjes en toeters trokken de afgelopen weken tienduizenden Georgiërs door de straten van Tbilisi. Twee weken voor de parlementsverkiezingen doken er video’s op van gewelddadig misbruik in de Georgische gevangenissen. In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken werden de politieke gevangenen, vaak tegenstanders van president Michail Saakasjvili, door grote groepen cipiers in elkaar geslagen en in sommige gevallen met bezemstelen verkracht. De protesten die volgenden heten in Georgië inmiddels al de ‘bezemrevolutie’.

Oppositieleider Bidzina Ivanisjvili, die de beelden op zijn eigen televisiekanaal TV9 liet uitzenden, noemde het misbruik het morele failliet van het regime Saakasjvili. Onder grote druk diende de minister van Binnenlandse Zaken zijn ontslag in, maar volgens Saakasjvili zelf wijzen de video’s juist op de veerkracht van zijn democratisch bewind. In een speech bij de Verenigde Naties eerder deze week liet hij weten dat ‘dit soort incidenten in Rusland bijna iedere dag voorkomen, maar dat daar er niemand een donder om geeft’. Op Facebook is duidelijk dat de Georgiërs het gehad hebben met Saakasjvili. Veel Georgiërs zetten hun profielfoto op zwart of delen afbeeldingen van bezemstelen met ‘jullie democratie doet pijn’ als onderschrift.

De verkiezingen aanstaande maandag beloven een nek-aan-nek race te worden tussen de Nationale Beweging van president Saakasjvili, en de coalitie van de ‘Georgische Droom’ van miljardair Ivanisjvili. Uit onafhankelijke peilingen blijkt dat de coalitie van Ivanisjvili slecht 18 procent van de stemmen krijgt, en de Nationale Beweging 37 procent. Toch schatten politiek analisten de kansen voor Ivanisjvili hoog in, want maar liefst 43 procent van de kiezers weigert in opiniepeilingen antwoord te geven op wie ze zullen stemmen. De uitslag is cruciaal, want het nieuwe parlement mag een nieuwe premier aanwijzen, en na enkele grondwetswijzigingen krijgt de premier veel meer macht dan de president. Ivanisjvili kondigde aan met ‘miljoenen mensen de straat op te gaan’ wanneer hij aanstaande maandag niet de meerderheid krijgt.

Het gaat een belangrijke stresstest worden voor Michail Saakasjvili. Nadat hij in 2003 tijdens enorme straatprotesten aan de macht kwam voerde hij in rap tempo allerlei hervormingen door. Met groot succes, de corruptie nam af, het volk vertrouwde de overheid en Georgië zou onder zijn leiding een democratisch, Europees land worden. De laatste jaren overspeelt hij zijn hand. De relatie met buurland Rusland staat op een dieptepunt, de werkeloosheid groeit en de overheid houdt zich vooral bezig met prestigeprojecten en politieke spelletjes.

In de campagne werd voor het eerst ook Sandra Roelofs ingezet. Ze beloofde dat haar echtgenoot alles doet om het leven van de Georgiërs te verbeteren. ,,Er zijn nog heel veel problemen en we gaan met grote stappen vooruit. Maar er moet nog een hoop gedaan worden, en niemand twijfelt dat we dat daadwerkelijk gaan doen”, zei Sandra Roelofs in vloeiend Georgisch bij een politieke bijeenkomst. Saakasjvili moet na twee termijnen in 2013 aftreden, maar de meeste Georgiërs vrezen dat hij de macht niet zomaar uit handen geeft.

Standplaats Moskou – Waar is mijn Niva?

‘Schat, heb jij de auto gezien?’

Het is niet de eerste keer dit jaar dat mijn vriendin plots bezorgd om zich heen kijkt, en zich afvraagt waar onze auto is gebleven. ‘Hij stond toch hier ergens in de buurt?’

Je ziet onze auto niet makkelijk over het hoofd. We hebben een Lada Niva, het Russische antwoord op de Landrover. Een stokoude, degelijke en onverwoestbare Sovjetmachine die zich met weer en wind door het barre Russische klimaat een weg baant. De vierkante wagen steekt lelijk af tussen de Bentleys, Lexussen en Mercedessen van onze buren.

We hebben de auto ooit gekocht om naar de datsja te kunnen rijden. Over heuvels, door aardappelvelden en – wanneer nodig – door anderhalve meter sneeuw. De Niva heeft ons nog nooit in de steek gelaten. Maar in het centrum van Moskou verdwijnt ‘ie regelmatig. Bij grote protesten op het Bolotnajaplein moet onze Niva plaats maken voor arrestatiebusjes. Wanneer de president, de premier of de Patriarch op bezoek komen bij de musea of televisiestudio’s in de buurt haalt de gemeente de ‘lelijke’ auto’s uit het zicht. De leiders van het land mogen niet weten dat er nog oude Lada’s in omloop zijn. Meestal is onze auto ergens aan het eind van de avond weer in de buurt te vinden.

Maar de protesten zijn de laatste maanden kleiner geworden. ‘Vladimir Poetin is hier toch ook al een hele tijd niet meer gezien?’ vraagt mijn vriendin voor de zekerheid. We denken van niet, en vrezen het ergste. We zijn de auto kwijt dankzij de nieuwe gemeentelijke parkeerregels.

Het zou hoog tijd worden. Moskou heeft naar schatting bijna vier miljoen auto’s, maar nog geen 900.000 parkeerplaatsen. We parkeren de Niva op de stoep, in het park, voor het theater of desnoods op het zebrapad. Omdat er geen regels voor parkeren waren konden automobilisten ook simpelweg niet gestraft worden. In de buitenwijken is het net zo’n ramp als in het centrum. Soms worden er hele flats opgeleverd zonder ook maar één parkeerplaats.

Dat beleid ging eindelijk op de schop. Er kwamen nieuwe verkeersregels, en voor het eerst: parkeerboetes. Alleen is er geen parkeerplaats bijgekomen. Auto’s die de doorgang blokkeren worden voortaan weggesleept, en wie parkeert op pleinen of in plantsoenen kan rekenen op een hoge boetes. Een riskante operatie, want automobilisten zijn in Rusland misschien wel de belangrijkste politieke krachtfactor. Kom je aan z’n auto, dan heb je een probleem. We bellen het stadhuis en de parkeerdienst, maar van onze Niva is geen spoor te vinden.

Drie dagen later duikt de auto plots weer op. Een paar werkmannen zetten de auto weer terug en schroeven de wielklemmen los. ‘Hij stond fout geparkeerd, meneertje’, zegt een van de agenten van de parkeerpolitie op belerende toon. ‘Eigenlijk had u een boete moeten betalen, maar we dachten – met zo’n krakkemikkige Niva – dat kunt u vast niet betalen!’ Ik knik gehoorzaam. ‘Toch aardig’, hoor ik mezelf denken. Een week later was de Niva weer verdwenen. Premier Medvedev bezocht de kerk om de hoek.