De Russische president Dimitri Medvedev maakt innovatie tot speerpunt van zijn politieke agenda. Op een graanveld buiten Moskou moet daarom binnenkort Skolkovo verrijzen, het Russische antwoord op Sillicon Valley. Volgens critici is het plan gedoemd te mislukken, juist omdat de overheid zich overal mee bemoeit.

Foto’s: Michail Ivanov

,,Wat doe je hier? Wegwezen!” roept een beveiliger. ,,Er is hier niets te zien, gewoon een graanveld en een paar vogeltjes”, roept hij. Verderop meten mannen in fel-oranje pakken het land op. Het mag dan een graanveld zijn, hier moet in een paar jaar tijd Skolkovo verrijzen, een hypermodern technologiecomplex dat het epicentrum van de Russische innovatie moet worden. De economie moet binnen tien jaar tijd niet zo sterk afhankelijk zijn van de olie- en gassector, maar drijven op innovatie en geavanceerde technologie. Volgens de architect zijn de futuristische bouwplannen geinspireerd op de doeken van Kazimir Malevitsj, de kantoren van Boeing, Cisco, Nokia en allerlei Russiche bedrijven komen in kubussen, driehoeken en halve cirkels in gekke composities langs een snelweg net buiten Moskou.

De Russische overheid zet hoog in met het project. President Dimitri Medvedev bezocht twee maanden geleden Sillicon Valley in Californië, sloot verschillende contracten en beloofde investeerders allerlei voordelen en privileges. Er komt een speciaal belastingregime, buitenlandse investeerders en studenten worden ontslagen van de visumplicht, de overheid draagt bij aan de verhuiskosten van buitenlandse gezinnen en zelfs de politie op het terrein krijgt een andere rol en ‘vriendelijker’ uniform. Volgens de oligarch Viktor Vekselberg, die van het Kremlin de opdracht kreeg om het project te overzien, zou Skolkovo ‘tenminste een Google per jaar’ voort moeten brengen. Volgens analisten tekent zich langzaam een nieuw buitenlands beleid af. De spierballentaal uit het Poetin-tijdperk is afgelopen, Rusland zou pragmatischer te werk gaan. Uit een gelekte memo naar Russische ambassades blijkt dat de overheid ‘vrienden noch vijanden, slechts zakelijke belangen’ in het buitenalnd zou moeten hebben. Het eerste schandaal rondom Skolovo is ook al in de maak. Vorige maand onthulde de zakenkrant Vedimosti dat de graanvelden in de buurt sinds kort het eigendom zijn van onder andere Roman Abramovitsj. Ook Olga Shoevalova, de vrouw van vice-premier Igor Sjoevalov, zou er volgens de krant onlangs land hebben gekocht. Omdat de overheid enorme bouwplannen heeft moeten beide binnenkort worden uitgekocht.

De Russsische overheid hoopt bovendien dat Skolkovo een einde kan maken aan de ‘braindrain’ in het land. Met aantrekkelijke voorwaarden kunnen Russische ingenieurs en IT-professionals die de afgelopen jaren naar het buitenland zijn vertrokken worden teruggehaald. Dergelijke projecten zijn succesvol gebleken in China. Maar ondertussen zwelt ook de kritiek aan. ,,De Russen blijven maar hameren op dat Skolkovo”, klaagt een Westerse diplomaat die volgens protocool anoniem wil blijven. ,,Ze willen dat wij de technologie en de expertise aanleveren, dan mogen wij in ruil ergens in Rusland voordelig fabrieken bouwen. Maar zo werkt het natuurlijk niet. Het is bovendien lastig uit te leggen dat westerse overheiden bedrijven niet kunnen dwingen in Rusland een vestiging te openenen.” De altijd kritische columniste Joelia Latinina schrijft op haar weblog dat Medvedev zich niet op zakelijke belangen moet richten, maar juist voor individuele vrijheid moet zorgen. ‘De instrumenten van zijn toekomstige innovatie kunnen niet in Rusland gemaakt worden. Ze moeten allemaal uit het buitenland geimporteerd worden, liggen maanden bij de douane en vergen ontzettend veel papierwerk en smeergeld. De overheid zou er beter aan doen de corrupte staatsorganisaties aan te pakken, dan komt innovatie vanzelf’.

De meeste Oekraïners hebben hun buik vol van de politieke onrust die het land de afgelopen jaren in haar greep hield. President Viktor Janoekovitsj staat inmiddels al weer een half jaar aan het roer. Hij werkt hard om de economie vooruit te helpen, maar draait de politieke vrijheiden van de oranje-revolutie resoluut terug.

Voor het eerst in jaren is het Maidan-plein in het centrum van Kiev eens niet het toneel van politieke protesten. Terwijl ook Oekraïne zucht onder een hittegolf zoeken inwoners en toeristen verkoeling op het plein dat voor de gelegenheid deels onder water is gezet. Jonge moeders met hun kroost, studenten en oudere vrouwen komen pootjebaaien om af te koelen. Studente Svetlana Blyznjoek (22) studeert politicologie en legt uit dat zelfs bij haar op de faculteit men het sinds het aantreden van Janoekovitsj minder over politiek heeft. ,,We hebben de afgelopen jaren onze reputatie om zeep geholpen. We worden zowel in Moskou als in Brussel uitgelachen. Het enige wat we nu kunnen doen is zorgen dat de economische motor weer draait”, legt ze uit. Viktor Janoekovitsj won in Februari de presidentiele verkiezingen van aartsrivaal Joelia Timosjenko. Hij beloofde betere relaties met Rusland en zou de economie uit het slob trekken na jaren van politiek gestuntel van de pro-Europese president Viktor Joesjtsjenko.

Vooralsnog krijgt Janoekovitsj het voordeel van de twijfel. Om aan de strenge eisen van de wereldbank te voldoen met het land een aantal pijnlijke hervormingen doorvoeren. Deze week nog stuurde de regering een wetsvoorstel naar het parlement waarin de pensioengerechtigde leeftijd voor vrouwen naar 60 jaar wordt opgerekt. De inefficiënte lokale gemeentebesturen gaan op de schop en in april zijn de consumentenprijzen voor aardgas met meer dan de helft omhoog gegaan. De betalingen voor Russisch gas zijn de achillespees van de Oekraïnse economie, Rusland schroefde in 2005 de prijzen naar het buurland enorm omhoog waardoor het budget en zelfs de gasdoorvoer naar Europa in het geding kwam. President Janoekovitsj wist met de Russische president Dimitri Medvedev een deal te onderhandelen. De Russische marine mag tot 2042 in de Oekraïnse haven Sevastopol aanmeren wanneer Rusland een flinke korting op de gasleveranties geeft. In alle gevallen pakken de hervormingen goed uit, internationale banken schroeven de rating voor het land voorzichtig een tandje hoger. Janoekovitsj houdt zich aan zijn belofte de ‘oranje revolutie terug te draaien’. Volgens analisten hebben de veiligheidsdiensten ruimer spel en worden mensenrechtenactivisten, NGO’s en politieke tegenstanders steeds vaker tegengewerkt. In juni werd de omroepvergunning van het liberale Kanaal 5 ingetrokken en Janoekovitsj wil de ‘temnyky’, een verplichte gedragscode voor journalisten, opnieuw invoeren.

Tegen het einde van de werkdag staan vier mannen met hun blote voeten in het water op het Maidanplein. Ze drinken bier uit plastic glazen. ,,Natuurlijk stonden wij hier ook, vijf jaar geleden tijdens die Oranje Revolutie”, zegt een van hen. ,,Maar beter is het er niet op geworden. We vielen in een diepe crisis en nu is die crimineel van een Janoekovitsj aan de macht. Natuurlijk zijn we daar niet gelukkig mee, maar het is tenminste rustig”, legt Pavel uit. De vier vrienden werken bij een bank die onlangs is opgekocht door de Russen. Het grootste probleem is volgens hen nog altijd de corruptie. ‘Niks aan veranderd sinds de verkiezingen, het is nu alleen een andere kliek die het geld opstrijkt’, zeggen de mannen. De vier collega’s zijn het er over eens dat politieke rust het belangrijkste is. ,,Maar maak je geen zorgen”, lacht Pavel. ,,Ik de herfst komen er in Kiev burgemeestersverkiezingen, dan barst het hele circus weer los!”

Rusland is in de greep van aanhoudende bosbranden in verschillende delen van het land. Tientallen mensen zijn om het leven gekomen, verschillende dorpen zijn van de kaart geveegd en duizenden mensen zijn dakloos geworden. De overheid zet het leger in, zorgt voor snelle compensatie en de Russische Patriarch roept alle orthodoxe gelovigen op te bidden voor regen.

Volgens het ministerie van Urgente Zaken staat er in de verschillende Russische regio’s meer dan 128.000 hectare bos in brandt, een totale oppervlakte niet veel kleiner dan de provincie Utrecht. Naar schatting gaan nog eens dubbel zoveel taiga- en toendragronden in vlammen op. Ruim 30 mensen zijn om het leven gekomen zeker 2000 mensen zijn dakloos geraakt. Volgens minister Sergej Sjojgoe, die de rampenbestrijding overziet, staan de brandweerdiensten onder enorme druk. In de omgeving van de stad Nizjni Novgorod proberen hulpdiensten met man en macht een bosbrand in de buurt van een atoomkrachtcentrale te om te leiden. In andere delen van het land is het leger ingezet en werken grote groepen vrijwilligers om de schade zo veel mogelijk te beperken. In de zondagsmis riep de Russische Patriarch Kirill alle orthodox gelovigen op in gebed te gaan voor regen en vroeg hij de autoriteiten de slachtoffers van de bosbranden zo snel mogelijk te hulp te schieten.

Rusland gaat al bijna een maand gebukt onder een enorme hittegolf. Sinds de eerste metingen 130 jaar geleden is het door het hele land heen nog nooit zo warm geweest. Premier Poetin bezocht vrijdag een dorp dat deels verwoest was en kreeg er van de bewoners flink van langs. ‘Je doet niets! Alles staat hier in brand, we hebben niets meer!’ roept een vrouw tegen de Russische premier in videofragmenten die niet op televisie zijn uitgezonden, maar wel op internet te vinden zijn. ‘De autoriteiten werken slecht, ze moeten wegwezen’, roept een andere vrouw. Poetin beloofde een royale compensatie en wil alle huizen voor de winter terug te bouwen. Hij liet in gebruikelijke spierballentaal weten dat regionale leiders en burgemeesters die de branden niet onder controle krijgen maar beter hun biezen kunnen pakken. Door heel Rusland heen zijn 240.000 brandweermannen ingezet.

De hoofdstad Moskou ging de afgelopen week gebukt onder zware smog en dikke rookwolken afkomstig van turfbranden in de naburige regio’s. Het zicht was op sommige plaatsen beperkt tot zo’n 200 meter en volgens doktoren stond een korte stadswandeling gelijk aan het roken van twee pakjes sigaretten. Op verschillende vluchten is paniek uitgebroken doordat rook door de airco in de cabine kwam en passagiers dachten dat het vliegtuig in brand stond. In grote delen van Rusland is de noodtoestand uitgeroepen. De droogte zorgt er niet alleen voor dat branden de kop opsteken, ook een groot deel van de oogst komt in gevaar. Analisten waarschuwen dat de Russische export onder druk staat en dat enorme hoeveelheden landbouwgrond is verwoest. De weerverwachting voor de komende dagen is ongunstig, de hitte blijft aanhouden en de toenemende wind zorgt voor oplaaiend brandgevaar.

De ongewone strandvakantie, deel [...]: De inwoners van Moskou noemen hun stad trots ‘de haven van vijf zeeën’, maar in werkelijkheid is de kust meer dan duizend kilometer verderop. Daarom zoeken veel Russen verkoeling bij de Moskva-rivier op plekken waar de vervuiling meevalt. Ondertussen laten Russische miljonairs zand uit de Maladieven overvliegen.

Sinds een enorme hittegolf Moskou in haar greep heeft komen Andrej en Svetlana iedere dag bij Serebrjani Bor, een zandstrand bij een flauwe bocht van de Moskva-rivier die hier de stad binnenstroomt. ,,Het is zo heet, wat moet je thuis? We staan op, poetsen onze tanden en gaan met de bus hier naartoe. Gewoon, een kleurtje krijgen, wat ontspannen, af en toe wat drinken. We zijn vandaag wat vroeger gekomen, dan kun je nog een baantje trekken”, legt Andrej uit. Met een literfles vodka, een pot augurken op zout water en drie pakjes goedkope sigaretten komen ze de dag door. Links en rechts zoeven de jetski’s voorbij, rondvaartboten navigeren moeizaam tussen de zwemmende badgasten en af en toe glijdt een straalwitte jacht voorbij. Duizenden Moskovieten trekken iedere zomer naar Serebrjani Bor, bussen rijden af en aan tussen het metrostration en de verschillende strandtentjes en deels opgespoten zandstranden. Tussen de naaldbomen zijn hangmatten te vinden en wie wil kan er volleyballen, salsa-dansen of tennissen. Serebrjani Bor is het enige punt in de stad waar het volgens de autoriteiten nog veilig is te zwemmen. De rest van de Moskva-river is ernstig vervuild en alle andere strandjes in de stad zijn opgekocht en zitten verscholen achter grote hekken.

De meeste Moskovieten maken in de zomer dat ze wegkomen. De inwoners noemen hun stad graag ‘de haven van vijf zeeën’, maarin werkelijkheid is de kust meer dan duizend kilometer verderop. Veel mensen trekken naar hun datsja’s, vieren vakantie aan de Zwarte Zee of vliegen met goedkope chartervluchten naar Egypte, Turkije of Thailand. Wie geen datsja heeft en een buitenlandse vakantie niet kan betalen is aangewezen op Serebrjani Bor. ,,We hebben tegenwoordig onze kleren aan”, lacht Svetlana. ,,Ik ging met Andrej vroeger het liefst naar het naakstrand hier verderop, dat was altijd lekker vrij. Maar er is een slechte sfeer ontstaan. Er zijn te veel patsers”. De verschillende groepen nudisten op Serebrjani Bor hebben al jaren ruzie met elkaar, de ‘ideologische’ nudisten hebben een hekel aan de mensen die naakt rondlopen om met hun lichamen te pronken, en andersom. De politie is in zomeruniform aanwezig om een oogje in het zeil te houden. Jaarlijks verdrinken er tientallen mensen, vooral omdat ze dronken zijn en niet kunnen zwemmen. Volgens het Ministerie van Urgente Zaken zijn in heel Rusland vorige maand 1244 mensen verdronken.

De hittegolf blijft al weken aanhouden, het kwik komt overdag amper onder de 35 graden. Ventlitatoren en airco-systemen zijn uitverkocht en de ijsjes zijn niet aan te slepen. Het Kremlin annuleerde zelfs de wekelijkse parade van het bereden regiment op het Rode Plein. Op een jachtclub buiten de stad organiseerde de Millionair Fair een zomers evenement waarbij de elite van de stad kon genieten van fijn zeezand dat voor de gelegenheid speciaal uit de Maladieven werd overgevlogen. ,,Geef mij de winter maar”, lacht Roman, een 22-jarige student die met een paar vrienden in de schaduw van de naaldbomen bij Serebrjani Bor gitaar speelt. ,,Dit is een stad van extremen”, legt hij uit. ,,Je bent extreem rijk of straatarm, het is ijskoud of kokend warm. Maar saai is het in ieder geval niet”.

Ik val al door de mand wanneer ik me voorstel. ‘Olas? Olfa? Oleg?’, mijn naam is voor de meeste Russen aanvankelijk onuitspreekbaar. Maar de meest bijzondere Rus die ik ooit een hand gaf kon er alleen maar om lachen. ,,Ik ben Charlie”, zei hij. ,,Dat is pas gek”.

Het verhaal achter de naam is even tragisch als bijzonder. ,,Je weet toch dat ze in Letland vroeger allemaal Europese namen hadden?”, vraagt Charlie. ,,Mijn vader ontsnapte tijdens de Eerste Wereldoorlog samen met een Letse medegevangene uit een Duits krijgsgevangenenkamp. Alleen mijn vader overleefde het en kwam zijn belofte na. Ik was zijn eerste zoon en dus kreeg ik die naam, of dat nou kon of niet”. Ik weet er het fijne niet van, maar zo’n naam kan in de Sovjet-Unie alleen maar voor problemen hebben gezorgd. De inmiddels 80-jarige Charlie kan er nu alleen maar om lachen. ,,Ze vergeten je naam tenminste niet, dat is het belangrijkste”.

Charlie woont met zijn tweede vrouw iets buiten Moskou. Hoewel hij af en toe klaagt over zijn leeftijd heeft hij de energie van een twintiger. Hij repareert auto’s, tilt zware motorblokken opzij en bouwt muziekinstrumenten. En hoewel hij me het liefst vertelt over ingewikkelde mechanica probeer ik hem uit te horen over de geschiedenis. De oorlog staat hem nog haarscherp voor de geest. Hij herinnert zich de honger, de reizen en vertelt af en toe over de overwinningsparade die in 1945 over het Rode Plein trok. ,,Ik ben over allerlei daken gesprokken om er goed naar te kunnen kijken, dat was niet zo moeilijk”, legt hij uit. ,,Maar uit handen van de politie blijven toen we daar weer vanaf kwamen, dat was pas lastig!”

Een paar maanden geleden vond ik de hoorns van een antilope bij hem op zolder, ik dacht aanvankelijk dat het een soort futuristische kapstok was. ,,Geschoten op de steppes in Kalmukkië”, vertelt Charlie. ,,Er vertrok een expeditie die kant op en ik mocht mee omdat ik goed auto’s kon repareren. Het was doodstil daar”, herinnert hij zich. ,,Natuurlijk is het doodstil op de steppe”, lacht zijn tweede vrouw. ,,Nee, je snapt het niet”, zucht Charlie. ,,Stalin was nog maar net overleden, alle Kalmukkiërs zaten nog in Kazachstan”.

Toen een jeugdvriend hem de onderdirecteur van een instrumentenfabriek maakte zat zijn Sovjet-bestaan geramd. ,,Ik hoefde alleen maar een paar keer per week een handtekening te zetten en het geld stroomde binnen. Niks aan. Ik ben eens gaan kijken in die werkplaats, zo moeilijk was dat helemaal niet, een balalaika maken”. Tot op latere leeftijd trok hij de wereld over met zijn handgemaakte muziekinstrumenten. Hij haalde prijzen op uit Latijns-Amerika, bouwde zijn eigen zeilboot en ruilde die vorige zomer nog in voor een nieuwe sportwagen. Het mag geen wonder heten, zijn kleindochters noemen hem de hooligan-grootvader.

En toch maak je je af en toe zorgen. Rebel of niet, toen we vorige week bijna van de weg gedrukt werden door de cortege van een lokale gouveneur gaf hij geen kick. Terwijl de geblindeerde Mercedes luid toeterde en de politieauto’s met zwaailichten de sportwagen omsingelden werd ik zenuwachtig. Zou er misschien toch iets zijn met zijn gehoor, of ziet hij niet zo veel? ,,Maak je geen zorgen Olas” zei grootvader. ,,Ik zie hem heus wel. Laat die klootzak maar even wachten”.

In Rusland en de landen van de voormalige Sovjet-Unie neemt het drugsgebruik nog altijd explosief toe. Vooral heroine sijpelt gemakkelijk door de poreuze grenzen van Centraal-Azie.

Even leek de Doema, het Russische parlement, op het Madame Tussauds-museum aan de Dam in Amsterdam. Om het publiek van de kwalijke gevolgen van drugsgebruik te overtuigen opende Viktor Ivanov, het hoofd van de Federale Narcoticadienst, twee weken geleden een tentoonstelling met wassen beelden van bekende drugsgebruikers. Naast rotte longen en lekgeprikte benen op sterk water waren er levensgrote beelden van onder andere Kurt Cobain en Freddy Mercury te vinden. Ivanov stelde voor oude Sovjet-wetgeving af te stoffen om de ‘epidemie’ van drugsgebruik tegen te gaan. De huidige gevangenisstraffen moeten flink omhoog, land waar marijuana groeit moet van de eigenaar geconfisceerd kunnen worden en als het aan de narcotcadienst ligt krijgen studenten zomerbaantjes waarbij ze oogsten komen vernietigen. Ook pleitte Ivanov ervoor het gebruik van drugs weer strafbaar te stellen. Op een internationale Aids-conferentie in Wenen aanstaande zondag pleiten verschillende organisaties en landen juist voor een einde aan de criminalisering van drugsgebruik.

Wie wil weten hoe serieus het drugsprobleem in Rusland is hoeft alleen maar een apotheek in de grote steden in de Oeral, Siberie of het Verre Oosten binnen te lopen. Verkochten de kioskjes vroeger vooral veel schoonmaakalcohol en spiritus aan drankverslaafden, tegenwoordig zijn injectienaalden overal de items die het best verkopen. De cijfers zijn schokkend. Er zijn zo’n 2,5 miljoen verslaafden in Rusland en dagelijks komen er bijna 100 gebruikers om het leven. Evgeni Maljonkin van de stichting ‘Stad Tegen Drugs’ in Jekaterinburg heeft een radicale oplossing. ,,Ik roep het al jaren, ze moeten gewoon de grenzen op slot zetten. Bijna niemand kan de grens met Finland over, maar onze grenzen met Centraal-Azie zijn open voor iedereen”, legt hij uit. Drugssmokkelaars met Russische paspoorten kunnen vrij reizen door de voormalige Sovjet-staten waar grensposten en controlepunten op een hand te tellen zijn. De Federale Narcoticadienst becijferde dat sinds de oorlog in Afghanistan de hoeveelheid Afghaanse heroine in Rusland maarliefst 44 keer hoger is. De Russen proberen met de Amerikanen en de NAVO-landen samen te werken om het probleem ter plaatse aan te pakken.

Volgens het Aids-fonds gaat het in Oost-Europa en Centraal-Azie bij 80 procent van alle HIV-geinfecteerden om mensen die drugs spuiten. Vooral in gevangenissen zijn naalden schaars en worden nieuwkomers tegen hun wil geinjecteerd met heroine door hun medegevangenen. De narcoticadienst krijgt van de overheid dit jaar extra budget om de problemen aan te pakken. Op de conferentie in Wenen zeggen de Latijns-Amerikaanse deelnemers juist dat de vele miljarden die zijn geinvesteerd in de strijd tegen drugs een averechts effect hebben. Door drugs te verbieden hebben regeringen de gebruikers ervan ondergronds gedreven en zijn ze onbereikbaar voor hulpverlening. Politiediensten in Rusland laten junks liever op straat liggen en zelfs ziekenhuizen houden de deuren voor verslaafden gesloten. ,,In Jekaterinburg werken we aardig samen met de lokale overheid, maar het gaat moeizaam”, legt Maljonkin uit. ,,De programma’s die jullie in Nederland hebben zijn effectief, heroinejunks worden opgevangen en krijgen verzorging van de staat. Wij hebben maar beperkte opvang en zien een eindeloze stroom verslaafden toekomen. En dat zijn, treurig genoeg, vooral kinderen.”

Met nog minder dan vier jaar te gaan is in Sotsji het echte bouwwerk begonnen. Volgens critici gaat dat samen met enorme corruptie en allerlei politieke problemen. Terwijl de bulldozers de datsja’s van de kwade inwoners met de grond gelijk maken vliegen de prijzen in de regio omhoog. Het kleine kuuroord moet ’s werelds beste wintersportbestemming worden.

Iedere avond tegen een uur of tien gaat op de hotelkamer de telefoon. ‘Goedenavond, hoe voelt u zich?’ Voor ik een antwoord kan verzinnen krijg ik alweer een vraag. ‘U zit daar maar alleen in uw kamer, heeft u geen behoefte aan wat gezelschap? Bij ons heeft u het voor het uitzoeken, van blonde meisjes tot donkerharige meisjes uit de Kaukasus. U moet er wel een beetje van genieten meneer, u bent immers in Sotsji!’ Wie rondloopt in het kitsjerige kuuroord aan de Zwarte Zee kan zich moeilijk voorstellen dat er winterspelen georganiseerd kunnen worden, het doet er bijna tropisch aan. Overal staan palmbomen, het water van de Zwarte Zee is bijkans azuurgroen en in botanische tuinen groeien bananen. ,,Ik ben overal geweest, maar kom toch het liefst in Sotsji”, legt Vitali Genardenko (46) uit, een zakenman uit Rostov. ,,Natuurlijk is het in Turkije een stuk goedkoper en is het het strand in Egypte veel mooier, toch voelt het anders om in Sotsji op vakantie te gaan. Het voelt goed hier geld uit te geven.” Samen met zijn vrouw Natalia staat hij zonnend op het kiezelstrand. ,,Ik heb altijd al gehoopt dat Sotsji de rommelige Sovjet infrastructuur eens op zou kunnen ruimen, daar zullen ze nu vaart achter zetten, het gaat hier geweldig worden. En dat mag best wat kosten!”

Bij helder weer zijn vanaf het strand de besneeuwde bergtoppen van de Kaukasus zichtbaar. Op een uurtje rijden van Sotsji ligt Krasnaja Poljana, het bergresort waar over minder dan vier jaar de Olympische schansspringers, snowboarders en bobsleeërs zullen afdalen. Veel meer dan een oude open skilift is er nog niet, maar net als de rest van de regio is alles in aanbouw. Dwars door de bergketens graven bouwbedrijven nieuwe wegen en spoorlijnen. Overal langs de route schieten vijfsterrenhotels uit de grond. Volgens de laatste cijfers van de overheid zijn er op dit moment ruim 19.000 mensen aan het werk op 72 verschillende bouwplaatsen. Tegen het einde van het jaar zal dat aantal bijna verdubbelen. Veel van die arbeiders worden ondergebracht in Abchazië, de seperatische Georgische deelrepubliek die aansluiting met Rusland zoekt. Daar is de huisvesting goedkoper en kijkt niemand op de leefomstandigheden. Niet alleen Abchazië, maar ook de instabiele Russische regio’s Dagestan en Tsjetsjenië liggen om de hoek, sommige veiligheidsexperts spraken de vrees uit dat moslim-extremistische terroristen bij de Spelen simpelweg van de bergen komen skieen. Deze maand liet het hoofd van de Russische veiligheidsdienst FSB weten dat terroristen uit verschillende delen van de Noord-Kaukasus inderdaad hun zinnen hebben gezet op de regio en alles in het werk zullen stellen om de Olympische Spelen te frustreren. ‘De dreiging van Al-Qaida was de reden voor de annulering van de Dakar-race in 2008. De terroristen hebben een soortgelijk scenario voor Sotsji klaarliggen’, liet FSB-hoofd Alexander Bortnikov tegenover het Russische persbureau RIA Novosti weten. Sinds het begin van het jaar zijn er volgens hem ‘meer dan 20′ aanslagen voorkomen. Deze week nog werden in Dagestan zes vrouwen opgepakt die ervan verdacht worden aanslagen te willen plegen. De jonge vrouwen zijn weduwes van recentelijk omgekomen terroristen en hadden volgens het Nationale Antiterroristische Comite wapens, bomgordels en afscheidsbrieven bij zich.

Ook de corruptie in de aanloop naar de Spelen neemt Olympische proporties aan. Rusland trekt bijna 12 miljard euro uit voor het project, ruim zes keer meer dan de totale kosten van de winterspelen in Vancouver eerder dit jaar. Valeri Morozov, de eigenaar van bouwbedrijf Moskonversprom, bracht begin juni naar buiten dat dat hij twaalf procent smeergeld moest betalen over een contract ten waarde van bijna 40 miljoen euro. Hij stapte naar de politie en wist met behulp van agenten in burger en verborgen camera’s vast te leggen dat behalve hooggeplaatste functionarissen ook gewone ambtenaren enorme bedragen incasseren. Het onderzoek werd echter afgeblazen. Het Openbaar Ministerie liet beslag leggen op het materiaal van Moskonversprom en het staatsbouwbedrijf Olympstroi annuleerde alle contracten met het bedrijf. Morozov week uit naar het Verenigd Koninkrijk.

Ondertussen rijden in Sotsji en de omliggende gebieden de bulldozers af en aan. Hoewel de meeste huiseigenaren zijn uitgekocht blijft een kleine straat tussen het vliegveld en de Zwarte Zeekust zich verzetten tegen Olympstroi. Afgelopen mei gingen de bewoners ruim drie weken in hongerstaking, ze willen dat het bedrijf hogere bedragen uitkeert voor hun grond. ,,Dit is een prachtig stuk land”, legt Ljoebov Firsa uit. ,,Bij ons groeien banananen, nergens in heel Rusland zijn de tomaten, komkommers en radijsjes eerder rijp dan hier. Ik snap wel dat we moeten wijken voor dat ijsstadion, en ik heb ook niets tegen de Spelen, maar de overheid moet haar beloftes nakomen. Eerst zouden we zo’n 700 euro per vierkante meter krijgen, maar nu is het crisis en krijgen we amper de helft. Iedere dag sturen ze een telegram naar President Dimitri Medvedev, maar reactie blijft uit. ,,Ze lachen ons gewoon uit”, zegt Firsa. Om de dag komt een doktor langs om bloed af te nemen. Haar buurman, Pavel Zjoekovski, legt uit dat in de eerste dagen van de hongerstaking het wemelde van de pers. ,,Iedereen was er bij, de lokale televisiekanalen, de kranten en zelfs de grote nationale televisiestations. Maar denk je dat er ook maar iemand over durft te schrijven of dat het ook maar ergens is uitgezonden? Nergens!” De buurtbewoners hebben een wirwar aan documenten, beschikkingen, formulieren en gegevens bij elkaar geraapt om hun gelijk aan te tonen. Het probleem is volgens Olympstroi dat hun grond nooit officieel geregistreerd is geweest. ,,We hebben zeven jaar lang pogingen gedaan, het is nooit gelukt zo’n simpel stempeltje te krijgen. Maar de familieleden van plaatselijke machthebbers lopen dezelfde dag nog met die stempel naar buiten”, legt Zjoekovski uit. Zijn tuin ligt op steenworpafstand van het ijsstadion waar korte afstandsschaatsers om de eer moeten strijden. ,,Mijn vader heeft dit stuk land gekregen na trouwe dienst in het leger. Ik ben hier opgegroeid. Het liefst zou ik willen dat alles blijft zoals het vroeger was. Toen was hier niets, alleen harde wind”.

Sotsji en de skigebieden zijn de afgelopen jaren peperduur geworden. In Krasnaja Poljana kosten twee pannekoekjes met vanillesaus zo’n 20 euro. Het is moeilijk een hotelkamer onder de honderd euro te vinden, de vijfsterrenhotels met uitzicht op het water vragen voor een nacht in een kleine suite bijna zonder uitzondering meer dan 1000 euro. ,,De prijzen zijn hoger dan die in Europa, we zijn hard aan het werk om daar wat aan te doen. We proberen de toeristenbelasting aan te passen en stimuleren de bouw van goedkopere hotels”, legt Michail Makoerin van het stadhuis uit. Hij werkt op het departement voor jeugdzaken. ,,Er heerst een goede, optimistische sfeer in de stad. Natuurlijk zijn er ook jongeren die niets met de Spelen hebben, maar er zit vooruitgang in de stad”. Vorige maand introduceerde Sotsji een aantal rookvrije zones, een primeur in Rusland. ,,De sneeuw, zon en bergen zijn er altijd geweest, nu krijgen we er geweldige infrastructuur bij. Sotsji gaat het beste resort ter wereld worden, daar werken we dag en nacht aan”.

Het wereldberoemde Bolsjoi-theater in Moskou staat al sinds 2005 in de steigers. De datum van oplevering blijft maar opschuiven en er zijn met verschillende bouwbedrijven miljoenen verdwenen. De nieuwe projectontwikkelaar zweert dat het gebouw in de herfst van 2011 weer open kan.

,,Ze hebben het in de pers over 2013 of zelfs 2015 als uiteindelijke opening. Onzin! Ik kan je garanderen dat het theater in de herfst van 2011 open gaat”, zegt Michail Siderov van Soemma Kapital. Hij ziet er met krullig haar en een fijngesneden Italiaans pak eerder uit als een dirigent dan een opzichter bij het bouwbedrijf. Zijn investerings-maatschappij heeft vorig jaar de verbouwing van het Bolsjoi overgenomen nadat bekend werd dat het vorige bouwbedrijf door het Russische Openbaar Ministerie buiten spel is gezet. ,,Toen we hier net kwamen waren er misschien 400 mensen aan het werk, nu zijn dat er al 2500. En hoe dichter we bij de deadline komen, hoe meer mensen er hier aan de slag gaan”. De bouwvakkers lopen voorzichtig en met eerbied door het gebouw dat al sinds 1824 op z’n plek vlak tegenover het Rode Plein staat. De renovatie gaat voornamelijk handmatig, gelduldige restaurateurs proberen de orginele papier-mâchélaag los te krijgen en leggen op de verschillende balkons lagen met bladgoud aan.

De verbouwing was in 2005 bepaald geen overbodige luxe. Het theater stond grotendeels op instorten en de vloer was zo slecht dat ballerina’s bang waren er tijdens een voorstelling doorheen te zakken. Maar tijdens de bouw ontstonden er allerlei problemen. Volgens het Openbaar Ministerie speelden bouwbedrijf Kurortproekt en het Russisch Directoraat voor Bouw en Restauratie onder een hoedje. Terwijl het contract uit 2003 om 2,3 miljoen euro ging betaalde de overheid bijna 23 miljoen euro uit, waarvan meer dan de helft voor papierwerk. Tot overmaat van ramp kwam tijdens de restauratie een ondergronds riviertje dat al decennia gedempt was plots weer bovenborrelen. ,Je komt hier iedere dag iets anders tegen”, legt Siderov uit. ,,De antieke spijkers uit de Tsarentijd zijn ondertussen een eigen leven geen leiden, dat moeten we allemaal vervangen. En tijdens een snelle Sovjet-renovatie in 1956 is de akoestiek een stuk minder geworden, nu hebben we een Nederlands bedrijf die dat weer in oude glorie herstelt”.

De bouwvakkers genieten met een kleine transitorradio op het podium van het overweldigende geluid van de Dire Straits en zijn er inmiddels aan gewend dat ze op op sommige plekken elkaar letterlijk kunnen verstaan terwijl ze aan de tientallen meters van elkaar verwijderd zijn. De renovatie van het Bolsjoi is een belangrijk Russisch prestigeproject. Toen overheid deze zomer een herbereking doorvoerde die gunstig uitpakte voor het federale budget besloot Minister van Financien Aleksej Koedrin de uitgaven met drie procent te verhogen. Premier Poetin liet het geld in de pensioenfondsen te storten, kocht huisvesting voor oorlogsveteranen en maakte de rest over ten behoeve van de renovatie van het Bolsjoi.

Op een uitbouw op de negende verdieping werkt de bijna-gepensioneerde meester-restaurateur Vladimir Nikiforov aan Apollo en zijn vierspan, het enorme beeldhouwwerk pointificaal op het 100 roebelbiljet staat afgebeeld maar de afgelopen vijf jaar achter een façade van stijgers is verdwenen. Apollo krijgt een kleurtje, de paarden zitten nog in het plastic en zelfs de wagen zit er fonkelnieuw uit. Hij krijgt van Nikiforov, anders dan in de oudheid en de meeste Europese afbeeldingen, een wijnblad voor zijn genitaliën. ,,Niet omdat we plots preuts zijn geworden, maar zo heeft ‘ie er altijd bijgestaan”, legt hij uit. ,,Unisex!”, grapt projectontwikkelaar Siderov. ,,We zijn dan wel het Bolsjoi-theater, je moet toch een beetje met je tijd meegaan”.

Sinds 2005 staat het Bolsjoi-theater in de steigers. Ondertussen zijn alle opleveringsdata ver overschreden en duiken berichten van miljoenenfraude steeds weer de kop op. De nieuwe bouwmeester zweert dat het theater in de herfst van 2011 weer open gaat. Fotoserie ter voorbereiding op verhaal.

De afgelopen jaren waren de zomerkampen van Nasji, de Kremlin-jeugdbeweging, omgeven door schandalen. De organisatie pakte het dit jaar anders aan en kwam met een internationaal forum. Toch voelen de Nederlandse deelnemers zich ongemakkelijk. Iedere ochtend horen ze het Russische volkslied en staan ze oog in oog met een enorme poster van premier Vladimir Poetin.

Foto: Redmer van Delden

Dit jaar waren er geen varkens verkleed als politici, bleven de politiek-activisten thuis en waren er geen speciale tentenkampen ingericht voor pas-getrouwde stelletjes die daar ‘aan de toekomst van Rusland’ moesten werken. Een paar honderd kilometer ten noorden van Moskou, aan de oevers van het idyllische Seligermeer, organiseert de Kremlin-loyale jeugdbeweging Nasji ieder jaar een zomerkamp. Na golven van kritiek is het evenement dit jaar omgedoopt tot een ‘internationaal forum’ met gasten uit alle hoeken van de wereld. Onder de hoede van de Russische autoriteiten maken duizenden internationale gasten kennis met wat volgens de website van de organisatie ‘Ruslands meest getalenteerde jongeren’ zijn.

Vijf jaar geleden werd de Nasji-kampeerplaats ingericht als trainingskamp. Een nieuwe generatie vaderlandslievende jongeren moest het vaderland leren beschermen tegen kwade invloeden. Het leverde Nasji al snel de bijnaam van ‘Putin-Jugend’ op. Mensenrechtenactivisten werden door de jongeren lastig gevallen, ambassades belegerd of demonstraties met enorme massa’s Nasji-jongeren de kop in gedrukt. Maar de randjes zijn d’r af, de afgelopen jaren is de nadruk gaan liggen op de zakelijke toekomst van Rusland. Op het forum staan dit jaar onderwerpen als ‘Investeren in Rusland’ en ‘Niet-Westerse Democratiën’ op de agenda. Net als voorgaande jaren is alcohol taboe en worden er geen sigaretten verkocht. ,,Dat handhaven ze vrij streng”, legt Redmer van Delden (27) uit. ,,Er lopen hier een soort paramilitaire beveiligers die mensen die toch drinken het terrein afsmijten.” Net als veel andere internationale deelnemers is hij op het evenement afgekomen met een interesse in duurzame ontwikkeling, een van de thema’s van dit jaar. ,,Er zitten wel een aantal gezaghebbende figuren tussen, maar het niveau is niet bijster hoog. Men spreekt hier slecht Engels en veel Russische professoren zijn absoluut niet te volgen”, legt hij per telefoon uit. Het is afzien op kamp Seliger. ,,We zitten in kleine tentjes, de voorzieningen zijn verschrikkelijk. Er zijn wat provisorische douches en een paar plastic toiletten”, vertelt van Delden.

Dit jaar waren de deuren van het kamp voor journalisten gesloten. ,,Het is wel even schrikken. We krijgen iedere dag om acht uur ’s ochtends het Russissche volkslied te horen”, legt van Delden uit. ,,En nog allerlei andere propganda-liedjes, maar gelukkig verstaan we die niet. Vooral de jongeren uit andere voormalige Sovjet-staten hebben vlaggen meegenomen. Het ziet er toch allemaal een beetje vreemd uit. En wanneer iets niet mag krijg je strafpunten. Met je voeten in het water zitten is verboden, dat krijg je een gaatje in je badge”. Iedere ochtend moeten alle deelnemers op een groot veld verschijnen voor een ‘ochtendritueel’ en gymnastiek. Links en rechts van het podium hangen de metershoge portretten van premier Vladimir Poetin en president Dimitri Medvedev. Die laatste wordt woensdag verwacht, maar volgens de organisatie is er ‘niets zeker tot de helicopter in zicht is’. Van Delden en andere Nederlandse bezoekers hadden de eerste dagen een slecht gevoel bij het evenement. ,,We vroegen ons af wat we hier in hemelsnaam deden, we mochten geen stap zetten zonder begeleiding. Maar de organisatie is coulanter geworden, men spreekt na klachten wat meer Engels. We zitten het hier wel uit.”