Het zijn EU-burgers, maar ze hebben niet dezelfde rechten als hun landgenoten. De Russisch-sprekende ‘non-burgers’ in de Baltische Staten mogen sinds kort wel binnen de EU reizen, maar nog altijd niet werken. Ze hebben geen stemrecht en zijn feitelijk stateloos. ‘Ests leren of naar Rusland verhuizen’, is de boodschap.

Uithangborden, waarschuwingen, bewegwijzering en bijna alle signalisatie in de Estse hoofdstad Tallinn is tweetalig. In het Ests en Engels krijgen bewoners en toeristen de richtingen aangewezen in de stad. Dat gaat niet op voor wat er niet mag. De stickers en bordjes met ‘Verboden te roken’, ‘Geen vuil dumpen’ en ‘Niet betetalen voor de tram? 600 kronen boete’ zijn in het Ests èn in het Russisch. Het is een van de voorbeelden waar de Russisch sprekende minderheid in Estland dagelijks mee te maken heeft. ,,Die bordjes maken me niet zoveel uit”, zegt de radio-technicus Nikolai Vladetsin (60). ,,Het gaat erom wat er in je paspoort staat. Ik heb een grijs paspoort, maar de laatste jaren kun je daar steeds meer mee. Je hoeft alleen maar een taaltest te doen, die is niet eens zo ingewikkeld. Ik had dat paspoort al tien keer kunnen krijgen. Maar dan kan ik niet meer naar Rusland. Het is een vreselijk moeielijke keuze, ik ben er nog altijd niet uit.”

Estland wordt vanwege het discriminerende minderhedenbeleid regelmatig op de vingers getikt door allerlei internationale instanties. Deze week nog riep een speciale commissie van de Raad van Europa het land tot de orde, een rapport haalt uit naar de Estse autoriteiten die te weinig doen om de Russisch-sprekende minderheid te integreren. Het Russisch-talige onderwijs is onder de maat, de regels om burgerschap te krijgen zijn te strikt en de werkeloosheid onder het Russisch-sprekende deel van de bevolking is twee keer hoger dan in de rest van de samenleving. Het land bestaat voor een kwart uit etnische Russen, volgens officiële cijfers is nog altijd zo’n acht procent van de bevolking stateloos.

De spanningen tussen de bevolking kwam in 2006 tot een hoogtepunt. Toen de regering besloot een Sovjet-monument uit het centrum van de stad Tallinn te verplaatsen gingen duizenden etnische Russen de straat op. Er waren rellen met de politie, delen van het centrum werden geplunderd en er onstond een diplomatieke rel met Rusland. Vladetsin is daar nog kwaad over. ,,Mijn vader vocht in de oorlog ook tegen de facsisten, en dan krijg je dit als dank terug. Mijn familie verhuisde na de oorlog naar Estland omdat het Sovjet-bewind hier wat losser was. Alleen omdat mijn gezin hier was toen de Sovjet-Unie in duigen viel hoor ik plots tot dit land. Eigenlijk puur toeval”, legt hij uit. Toch maakt het volgens hem niet heel veel uit of je nu wel of niet Ests staatsburger bent. ,,Je mag gewoon werken, een lening afsluiten en sinds anderhalf jaar ook door Europa reizen. Alleen mag je niet stemmen, maar wat maakt dat nou uit. En niet werken in de Schengen-landen, maar daar ben ik toch al te oud voor”. Rusland heeft speciale wetgeving voor de houders van grijze paspoorten in de Baltische Staten, ze mogen zonder visum naar Rusland reizen. Wie een Ests paspoort heeft moet uren in de rij staan en allerlei documenten overleggen bij het Russische consulaat in Tallinn om een visum te bemachten.

De jongere generatie heeft er minder moeite mee. ,,Mijn moeder is Russisch”, legt Jaan uit, een 18-jarige scholier die op vrijdagmiddag in een besneeuwd park met een paar vrienden sigaretten rookt. ,,Maar ik heb vorige maand mooi een blauw, Ests paspoort opgehaald. Je wilt toch geen halve burger zijn? Bovendien, als je zo nodig Russisch wilt zijn kun je wat mij betreft beter in Rusland gaan wonen”. Zijn vrienden zijn het roerend met hem eens. ,,Er zijn maar 1,3 miljoen mensen in dit land. Als de helft daarvan ook nog eens Russisch blijft spreken kunnen we de boel net zo goed opdoeken”.

,,Ik wilde mijn zevende boek over een vrouw schrijven”, legt Pieter Waterdrinker (1961) uit in een rumoerig theatercafé in de Russische hoofdstad. Aan een grote tafel verderop geeft een bekende hoofdredacteur een receptie, kelners lopen af en aan met exclusieve hapjes en dure flessen wijn. ,,Zo typisch. Terwijl in Nederland de kranten ten onder gaan viert men hier nog feest”, lacht hij. ,,Maar over een vrouw dus, het is een klassiek liefdesverhaal over een ongelukkig huwelijk, maar er zit een tegenovergestelde beweging in mijn boek. Het gaat niet over een Russische vrouw die naar Nederland komt, het gaat over een Russische vrouw die Nederland weer verlaat”. Mila Burger blijft in het boek niet bij de krenterige lafaard met wie ze getrouwd is en wordt gecatapulteerd naar het moderne Moskou waar Waterdrinker behalve privé-vliegtuigen, exorbitante feesten en een luxe decadentie ook allerlei 19e eeuwse elementen als arresleeën, gemaskerde feesten en zelfs een duel opvoert. Het boek drijft op de contrasten tussen het provinciale dorpje waar de hoofdpersoon opgroeit, het fletse bestaan in de Nederlandse kustplaats en het waanzinnige leven in het moderne Moskou.

,,Ik zeg het wel vaker, maar ik heb het idee dat na het einde van de Sovjet-Unie de 19e eeuw als een ‘duveltje in een doosje’ tevoorschijn is gekomen. Dat gaat niet alleen op voor de sociale verhoudingen en het enorme contrast tussen arm en rijk, maar ook de positie van man en vrouw is weer als toen.” Waterdrinker kwam naar eigen zeggen op het verhaal toen de actrice Viktoria Koblenko op bezoek was. ,,Ze was in de Sovjet-Unie geboren en 13 jaar niet teruggeweest. Victoria is een stuk jonger dan mijn hoofdpersoon, maar dat enorme gat tussen de lege Sovjet-winkels van toen en de hyperkapitalistische sprookjeswereld van nu, daar gaat het om. In Amsterdam snapt men dat niet altijd, maar in Rusland gebeurt het. Je hoort in Moskou soms vrouwen klagen over hun privé-piloot. Het is de grootste metamorphose uit de geschiedenis die hier heeft plaatsgevonden.” Waterdrinker komt uit een horeca-gezin in Zandvoort, de kustplaats die als een rode draad door zijn werk loopt. ,,Mijn vader stond in de keuken, mijn moeder bediende en wij schilde aardappelen. Het enige boek dat wij huis hadden lag onder de bank, zodat ‘ie niet scheef stond”, legt Waterdrinker uit. Pas op 15-jarige leeftijd las hij zijn eerste boek. ,,Al mijn klasgenoten lazen boeken, ik begreep het niet. Ik ben maar naar een bibliotheek gegaan en trok van al die duizenden boeken bij toeval ‘Eerste liefde’ van Toergenjev uit de kast. Ik was meteen thuis in een wereld waar alles groter was. Er was liefde, er waren duels, er waren mooie meisjesogen, veel mooier dan die van de meisjes bij mij op school. En eigenlijk heb ik dat gevoel nog altijd, tot op de dag van vandaag”.

Waterdrinker is een van die Nederlanse schrijvers die het beter doet in het buitenland dan in eigen land. ,,Van mijn boek ‘Duitse bruiloft‘ zijn er misschien 800 of 1200 exemplaren verkocht. In Duitsland al ruim 7000, en bovendien wordt het boek deze zomer verfilmd. Omdat ik een andere wereld schets zegt dat ook altijd iets over Nederland, dat wordt je niet in dank afgenomen.” Voor zijn debuutroman Danslessen werd Waterdrinker, naar aanleiding van een uitlating van een romanfiguur in het boek, wegens antisemitisme voor de Hoge Raad gedaagd. Pas twee jaar later werd hij vrijgesproken. ,,Ik heb dat boek toen met de allerbeste intenties geschreven, het was een ‘coming-of-age’, een liefdesverhaal, een gevoelig en teer boek. Dat proces heeft me twee jaar van mijn leven gekost, en daarom moet ik er nu nog altijd om lachen wanneer er in Nederland acties voor het behoud van de dolfijn worden gehouden, terwijl we gewoon schrijvers.” Met Willem-Frederik Hermans voelt Waterdrinker dan ook wel een zeker verwantschap. ,,Ik heb soms het idee dat ik tien keer harder mijn best moet doen om iets te bereiken. Een lange tijd heeft mijn werk in Nederland niet de kans gehad, maar ik heb het idee dat dit boek aanslaat. Ik krijg goede recensies en leuke reacties van lezers. Na amper een week is de uitgever al bijna door de eerste druk heen.”

Pieter Waterdrinker: De dood van Mila Burger. De Arbeiderspers, 398 bladzijden. ¥19,95

Afgelopen woensdag diskwalificeerde de organisatie van de World Press Photo in Amsterdam de Oekraïnse fotograaf Stepan Rudik (27). Hij zou een ‘element’ uit zijn winnende foto hebben weggepoetst. Volgens de fotograaf zelf gaat het om ‘een kleinigheid’ en zijn de regels onduidelijk. Hij denkt dat er opzet in het spel is.

Orgineel (c) Stepan Rudik

Hij baalt. ,,Vooral van het feit dat mijn reputatie als professioneel fotograaf nu in het geding komt. Ik ga niet tegen het besluit van de jury in, dat is zinloos. Maar ik wil wel mijn reputatie redden”, legt Rudik uit per telefoon vanuit Polen, waar hij op dit moment een cursus volgt. ,,Ik heb de afgelopen uren allerlei kranten en blogs aangeschreven, als het goed is trekt zelfs de New York Times op haar fotoblog de berichtgeving recht. Wanneer je de foto’s naast elkaar legt valt het allemaal wel mee”. Rudik won dit jaar de derde prijs in de categorie sport met een fotoserie uit 2007. Het is een fotoverslag van een groep jongeren in Kiev die vrijwillig met elkaar op de vuist gaan. De beelden zijn korrelig en zwart-wit, hier en daar is bloed te zien. Op de website van de World Press Photo zijn de foto’s verdwenen, ‘disqualified‘ staat er nog.

,,De foto waar het om gaat is een detailopname van een jongen die zijn vuisten laat verbinden. Daar zat een storend element in, een wazige voet van een man die meters achter hem stond”, vertelt Rudik. Uit de orginele kleurenfoto blijkt inderdaad dat er meer mensen in de buurt staan, waaronder een man op flinke afstand van de jongen. Zelfs in het orgineel is de voet van de man moeilijk te zien. ,,In de ingezonden foto heb ik dat geretoucheerd, en volgens de regels mag dat ook gewoon. Zo’n retouchering stelt niets voor, het is echt klein bier. Bovendien doet het niks wezenlijks af aan de essentie van de foto, legt Rudik uit. De jury van de World Press Photo is het daar niet mee eens en legt uit dat de retouchering aan het licht kwam toen de Oekraïnse fotografenunie contact met de organisatie opnam. Woordvoerder Sasja de Bie legt uit wat het probleem is. ,,Het been is verwijderd, je ziet niet meer dat daar nog iemand achter stond”. De Bie legt uit dat er inderdaad best aan de foto’s gemorreld mag worden, maar dat het regelement voorschijft dat die verandering niet ‘verder mag gaan dan de standaarden in de industrie’. De aanpassing van Rudik ging volgens de jury te ver. Rudik baalt er vooral van dat de organisatie hem diskwalificeerde zonder de foto’s vrij te geven en mensen zelf te laten oordelen. ,,Nu denkt iedereen dat ik maar een beetje in het wilde weg heb zitten photoshoppen, dat is natuurlijk niet zo”. De Bie begrijpt dat, maar legt uit dat de organisatie de foto’s niet kon vrijgeven omdat het met de diskwalificatie juridisch gezien ook de rechten van de foto kwijt was.

Rudik neemt het de organisatie bovendien kwalijk dat de regels onduidelijk zijn. ,,Dit mag dus blijkbaar niet, maar andere ingrepen die veel verder gaan kunnen blijkbaar wel. Er staat nergens in het regelement opgegeven wat wel kan en wat niet”. Volgens De Bie verschillen de regels inderdaad van elkaar in de verschillende categorieën. Bovendien baalt de Oekraïnse fotojournalist van zijn collega’s. ,,Het is de fotografenunie die contact heeft opgenomen om mij, uit pure afgunst, te diskwalificeren. Ze kunnen ook gewoon trots zijn op een collega, maar dit is de stand van de fotojournalistiek in Oekraïne op dit moment. Ik ben er kapot van, het is erg treurig allemaal. Ik ga het weekend skieën in de Karpaten, dat lijkt me beter.”

Inzending (c) Stepan Rudik

,,Lekker, Russinnen”, mompelt de boomlange Egyptische buschauffeur. Hij grijnst, doet zijn zonnebril op en vraagt een collega om een sigaret. Achterin zijn bus ligt de Oekraïnse reisleidster Jelena nog te slapen. De chauffeur maakt haar wakker. ,,Nu al?”, vraagt ze. ,,Ik hoop dat ze nog niet dronken zijn”. Het hele jaar door vliegen ze af en aan, de de honderden gecharterde vluchten uit steden als Zaporizjija, Omsk, Kiev, Orenboerg, Sotsji, Perm, Jakoetsk en vooral Moskou. Vertegenwoordigers van verschillende reisorganisaties zwaaien met bordjes en doen hun uiterse best groepen toeristen bij de juiste bus af te leveren. Russisch is de voertaal in Hurgada. Wanneer een dikke vrouw in een bontjas vraagt wanneer de bus nu eindelijk vertrekt snauwt de buschauffeur haar toe ‘wanneer ik daar zin in heb’.

Het is de schrik van menig Europees vakantieganger: een buslading vol Russische toeristen. Toen voor de crisis in de voormalige Sovjet-Unie de economie aantrok kon de middenklasse het zich plots veroorloven om op vakantie gaan naar oorden in Turkije, Cyprus of Egypte die voorheen voornamelijk het domein waren van westerse vakantiegangers. Ze komen uit Oekraïne, Wit-Rusland, het verre Russische Oosten, de Baltische Staten of uit Centraal-Azië, voor de buitenwereld zijn het allemaal ‘Russen’. In Zwitserland misdroegen Russische toeristen zich dusdanig dat sommige hotels een ‘Russenverbod’ afkondigde en later adverteerde ‘100 procent Russenvrij’ te zijn.

Wanneer de bus vol is en de chauffeur de motor start zucht Jelena diep. Ze staat op, loopt naar voren, pakt de microfoon en vraagt ‘of we er allemaal zin in hebben’. Het blijft pijnlijk stil in de bus. ,,Goed”, zegt Jelena. ,,Of jullie er zin in hebben of niet, we moeten eerst een paar afspraken maken. Jullie zitten allemaal in andere hotels, maar de regels zijn voor iedereen hetzelfde. Om te beginnen: Naakt of topless zonnebaden is verboden, je mag geen koraal mee naar huis nemen en probeer d’r niet in je eentje op uit te gaan. Als je echt zo nodig een waterpijp wilt kopen, hou er dan rekening mee dat je wel de waterpijp zelf, ook de tabak, maar niet de kooltjes het land uit mag nemen. Heeft iedereen dat begrepen?” vraagt ze. Weer blijft het stil. ,,Ik vroeg of iedereen het begrepen had!” schreeuwt ze. Er klinkt gejuich. ,,Ze je wel”, lacht Jelena. ,,Groep A moet over twee minuten uitstappen.”

Bij binnenkomst krijgt iedereen een fluoriserend armbandje om. ,,U mag het absoluut niet kwijtraken”, drukt de receptionist me op het hart. In het ‘Desert Rose’ resort loopt alles volgens een strak schema. Egyptische sjouwers dragen de bagage naar binnen en loodsen de groepen naar hun kamers. De hele dag door zijn er maaltijden in een enorme kantine. Zoals de meeste resorts in Hurgada werkt het ‘all-inclusive’, de vlucht, het hotel, de maaltijden en zelfs de alcohol is bij de prijs inbegrepen. De prijzen variëren, maar een week in een vijfsterrenhotel kost ongeveer 400 euro, soms minder. Twee mannen uit de Russische industriestad Tomsk wrijven de slaap nog uit hun ogen. ,,Mijn vrouw slaapt, dan kan in tenminste ongehoord eens wat drinken met mijn broer hier”, vertelt een veertiger. Hij lacht. ,,Bij ons kost een glas whiskey zeker acht euro. Als we nu iedere dag 10 glazen drinken, dan halen we die vakantie d’r makkelijk uit!” Zijn jongere broer Sergej is 38 en werkt als buschauffeur. ,,Ik hoef het je niet uit te leggen, maar in Tomsk is het nu -30, en volgens de weersverwachting zou het nog kouder worden. Hier is het prachtig, je kunt hier de hele dag drinken, lekker in de zon liggen en af en toe een beetje pootjebaden. Wat wil een mens nog meer!” Een ober brengt twee plastic glazen whiskey-cola met een rietje. ,,Je kunt ons beter maar een fles geven!”, grapt de oudste van de twee broers. De ober wijst verveeld op een bordje boven de bar. ‘Wij schenken per glas, niet per fles’, staat er in het Russisch.

Jaarlijks krijgt de luchthaven van Hurgada zo’n zeven miljoen passagiers te verwerken, dat terwijl er officieël slechts 50.000 mensen wonen in de kustplaats. Betrouwbare cijfers ontbreken, maar volgens de meeste verkopers, handelaren, hoteliers en taxichauffeurs zijn zo’n 80 procent van de vakantiegangers ‘Russisch’. Er werkt een soort wederkerig racisme. De Russische toeristen halen hun neus op voor het Egyptische personeel, de meeste Egyptenaren kunnen op hun beurt de onbeschofte en vaak bezopen vakantiegangers niet luchten of zien. ,,Het zijn geen echte mannen”, zegt Mohammed, een 31-jarige barman uit Caïro. ,,Ik heb geen respect voor ze. Ze spreken geen woord Engels, laten hun vrouwen naakt rondlopen en zijn de hele tijd dronken. Soms vraag ik me af of ze wel weten dat ze in Egypte zijn, we willen niet eens naar de pyramides!” Twee Turkse fotografen die verderop een kop koffie drinken hebben het prima naar hun zin. ,,We maken foto’s voor de folders die overal in Rusland liggen, daar krijgen we een beetje voor. Verder gaan we vaak met die prachtige Russische blondines naar bed. Het is niet te geloven, ze poseren naakt zonder dat je het hoeft te vragen.”

Wie het resort wil verlaten moet 24 uur van te voren een busje reserveren. Het wordt toeristen streng afgeraden de poorten van het hotel op eigen gelegenheid te verlaten. ,,Weet u zeker dat u zomaar de stad ingaat”, vraagt een Russische receptioniste. ,,Niet om het een of ander, maar er gebeurt bij ons ook vanalles. En u weet toch dat het allemaal moslims zijn, daar in die stad?” Dagelijks organiseert het hotel allerlei activiteiten, van snorkelen tot koraalzoeken. Tegen woekerprijzen worden er theatervoorstellingen georganiseerd waarbij de koks en kelners plots opdraven als farao’s en koningen.

Antonina Koeznetsova, een jonge Russische uit Moskou die sinds vorige zomer voor het Desert Rose resort werkt, zoekt te cijfers na. Er werken in het resort 680 receptionisten, schoonmakers, tuiniers, koks, souvenierverkopers en handdoekenuitdelers. 90 procent van de toeristen spreken Russisch. ,,En dan heb je nog een handjevol Arabieren dat hier vakantie komt vieren, en natuurlijk de Chinezen. Maar die blijven altijd maar een paar dagen”, zegt Koeznetsova. ,,De Russen blijven hier gerust twee weken”. Alle toeristen komen via Russische toer-operators binnen. Koeznetsova legt uit hoe het resort ondanks de ‘all-inclusive’ formule toch geld blijft verdienen. ,,Het gaat in de eerste plaats om massa. Op topdagen hebben we 4000 gasten in het resort, zelfs al maak je per gast maar een beetje winst, het totaal is nog altijd indrukwekkend. Bovendien kloppen er een aantal zaken niet. Het mag dan officieel een vijf-sterren resort zijn, in werkelijkheid hebben we het hier over twee, hooguit drie sterren. De alcohol die het hotel weggeeft is lokaal gestookt. ,,Dat weet bijna niemand”, zegt Koeznetsova. Het resort verdient goed aan de wisselkoersen, die tot 30 procent slechter zijn dan bij een bank in de stad. Een telefoongesprek van vijf minuten naar Nederland kost 18 dollar en er is draadloos internet beschikbaar voor 12 dollar per uur. Wie vergeet een handdoek terug te brengen naar een ‘handdoekenpunt’ krijgt een boete van zo’n 30 dollar.

Koeznetsova moet tijdens haar werk vooral ‘brandjes blussen’. ,,Omdat ze 300 dollar neerleggen hebben voor een vakantie denken ze dat alles maar kan. Ik moet alles vertalen en het meestal nog oplossen ook. Soms worden mensen een gevaar voor zichzelf, wanneer ze heel erg dronken zijn kunnen ze zomaar verdrinken in dat zwembad. Daar moet je op letten.” Het Desert-Rose resort maakt dezelfde levensloop mee als alle hotels in Hurgada. In 2001 werd het opgetrokken als exclusief hotel voor westerse, voornamelijk Duitse toeristen. ,,Toen kwamen al snel de Aziaten, en later de Russen, legt Koeznetsova uit. ,,Een paar jaar geleden zijn we op de ‘all-inclusive’ formule overgegaan. En zo blijft het hotel nog een jaar of tien bestaan, en dan bouwen ze weer een nieuwe.”

Overal in Hurgada worden er nieuwe hotels opgetrokken. In het stadje zelf zijn de reclameposters, billboards en aankondigingen in het Russisch. ‘Internetclub, met Russich toetsenbord!’, of ‘Investeer in ontroerend goed in Hurgada’. Voor de prijs van een treurige tweekamerflat in een Moskouse buitenwijk koop je in Egypte een vrijstaande villa met een eigen stuk strand aan de Rode Zeekust. Alina Poergadonova (43) uit Moskou heeft vorig jaar hier een penthouse gekocht. ,,Ik lag in scheiding met mijn man, kreeg de helft van zijn geld en heb hier wat gekocht”. Ze importeert worsten en kaas uit Rusland om in Hurgada aan de Russische gemeenschap te verkopen. ,,Het is niet de leukste plek op aarde, maar je kunt hier wel een goed bestaan opbouwen. En het is altijd mooi weer”, lacht ze. ,,Ik mis die sneeuw, kou en ellende uit Rusland voor geen meter!”

In de Sovjet-Unie waren reizen naar het buitenland voorbehouden aan een kleine groep geselecteerden. De excursies en fabrieksreizen in eigen land waren streng en stonden altijd onder leiding van een gids. Nu men vrij mag reizen gaan ieder jaar meer Russen het land uit. Vanwege soepele visa-regelingen zijn vooral Turkije, China en Egypte populaire bestemmingen. n de Europese Unie gaan de meeste Russische toeristen naar Spanje, Italie en Duitsland.

Het Nederlandse reisbureau Annasol kondigde in 2005 aan dat het vliegvakantie’s naar de Turkse kust verkocht die ‘gegarandeerd Rusvrij’ zijn. Aan het Algemeen Dagblad liet een medewerkers van het reisbureau destijds weten dat ‘Russen op vakantie een hele andere mentaliteit hebben dan Nederlanders. Zij doen alsof het hotel van hen is en zijn vaak erg onvriendelijk tegen het personeel en andere gasten.’

Op het Indiase eiland Goa liet de voorzitter van de Bharatiya Janata Partij onlangs weten dat ‘Russische toeristen kwaad voor het eiland zijn‘. De afgelopen jaren nam de influx van Russische toeristen naar het eiland flink toe, en gingen daarmee ook de misdaadcijfers en etnische spanningen op het eiland omhoog.

In Oostenrijk kondigde het toeristenbureau van de wintersportplaats Kitzbühel een quotum in voor Russische toeristen. Maximaal tien procent van de hotelakmers zou nog maar naar Russische gasten mogen gaan. Het bericht veroorzaakte veel commottie in Oostenrijk en het toeristenbureau werd teruggefloten door Minister van Economische Zaken Martin Bartenstein.

In de Russische hoofdstad Moskou zijn vele duizenden straathonden te vinden. Ze leven in parken en ondergrondse metrotunnels of schuilen bij ventilatieschachten. De inwoners van de stad hebben een haat-liefde verhouding met de beesten, die zelfs op eigen gelegenheid de metro nemen. Duizenden mensen worden jaarlijks gebeten. Organisaties verwijten het stadsbestuur dat er geen adequaat beleid is.

Hardloper Viktor Sjisjkin (29) rent iedere avond langs de Moskou-rivier in het zuid-oosten van de stad. “Hier is het prettig joggen, het is een van de weinige plaatsen in de stad waar de lucht schoon is en waar je geen honden tegenkomt.” Jaarlijks worden er duizenden Moskovieten gebeten door straathonden, de meesten komen er vanaf met een tetanusprik. Vooral hardlopers zijn vaak het slachtoffer, ook Sjiskin. ,,Ik ga sindsdien de deur niet uit zonder een worstje of stukje kaas op zak”, legt hij uit. ,,Dat houdt de honden meestal wel op afstand”. In 2002 voelde het 22-jarige fotomodel Joelia Romanova zich dusdanig bedreigd door een straathond dat ze het beestje met een mes om het leven bracht. Duizenden voorbijgangers die het hondje iedere dag tegenkwamen waren zo geschokt dat er geld werd ingezameld voor een standbeeld, dat drie jaar geleden werd onthuld op de plek van het incident. Veel Moskovieten laten speciaal voor de honden etensrestjes achter in de buurt van de metro. De straathonden in de stad zien er, zelfs in de winter, niet ondervoed of mager uit.

Hoewel de cijfers en de verschillende experts elkaar tegenspreken is het aannemelijk dat er zo’n 30.000 tot 40.000 straathonden door Moskou zwerven. Het grootste deel daarvan zijn rashonden die door hun baasjes uit huis zijn gezet. Vooral in de koude winter houden ze zich op bij metrostations waar de warme ventielatieschachten beschermen tegen de kou. De straathonden hebben zich de regels van het drukke Moskouse verkeer eigen gemaakt. Ze steken over bij zebrapaden en wachten op groen licht. Het is niet ongewoon een straathond in de metro tegen het lijf te lopen. Ze glippen door de controlepoortjes en doorkruisen verschillende delen van de stad, soms in roedels die volgens wetenschappers de kenmerken van een ‘rustige’ groep wolven hebben. De forenzende honden zijn vaak onderwerp van gesprek, op allerlei internetsites zijn foto’s en filmpjes te vinden van de honden die rustig op de passagiersbankjes liggen te slapen en precies weten wanneer ze moeten overstappen.

De gepensioneerde Irina Oenanjan maakt zich ernstige zorgen om het lot van de tienduizenden dakloze viervoeters. Ze richtte samen met andere buurtbewoners drie jaar geleden een organisatie op die zich bezighoudt met het lot van de beesten. ,,Sinds een jaar of twee pakken ze alle dieren op. Het maakt niet uit of ze gezond, of zelfs gesteriliseerd zijn, allemaal gaan ze naar een kennel. Daar komen ze meestal niet levend vandaan”. De eerste jaren na de val van de Sovjet-Unie werden de straathonden simpelweg doodgeschoten. Pas in 2002 is er een samenwerking opgezet tussen kennels, dierenartsen en burgelijke organisaties als die van Oenajan. Vorig jaar heeft de Moskosue burgemeester Joeri Loesjkov daar een streep doorgezet. In de praktijk blijkt dat de problematiek nu moet worden opgelost door de verschillende stadsdelen. ,,De situatie is nu veel erger geworden”, legt Oenajan uit. Loesjkov beloofde vijftien kennels, dat zijn er volgens mij niet meer dan vier, hooguit vijf geworden. Vorig jaar nog hebben ze een kennel gesloten en alle honden voor dood achtergelaten.” De gemeente liet via een raadslid weten dat individuen als Oenajan sinds kort niet meer welkom zijn in de kennels. ,,Ik mag niets meer doen”, legt ze uit. ,,Maar ik maak me zo’n zorgen. Want wie geeft er nu nog om de honden?”

Rusland bakt er in Vancouver maar weinig van. Kunstrijder Ploesjenko miste het goud, de ijshockeyers verliezen en zelfs het paarrijden werd voor het eerst in jaren niet door Rusland gewonnen. De medaillespiegel staat voor de Russen pas op vier plakken. Dat terwijl over vier jaar het land de spelen moet herbergen in Sotsji. Volgens verschillende Russische politici moeten er koppen rollen.

De Russische krantenkoppen vrijdagmorgen spreken boekdelen. ‘Zonder perspectief’, schrijft de Komsomolskaja Pravda. ‘Russische athleten verliezen historische suprioriteit’, schrijft Kommersant en de populaire website gazeta.ru kopt ‘We worden op onze plaats gezet’. Terwijl de Olypmische Spelen in het Canadese Vancouver nog niet eens over de helft zijn maakt Rusland zich enorme zorgen. De traditionele Russische dominantie in de ranglijsten heeft een flinke deuk opgelopen nu Rusland op de 11e plaats staat, vlak boven Nederland maar onder Oostenrijk, Zweden en Zuid-Korea.

De Russische publiekslieveling, Jevgeni Ploesjenko, haalde donderdagavond zilver bij het kunstrijden op de schaats. Hij verloor op een paar punten van de Amerikaan Evan Lysacek, terwijl Ploesjenko in zijn presentatie wel de technisch ingewikkelde viervoudige sprong maakte. De Rus kon zijn verlies slecht verwerken en zei na afloop dat zijn bronzen medaille ‘moeilijk kan geloven’. Hij voelt een anti-Russisch sentiment op de spelen. ‘Je moet erkennen dat de spelen plaats hebben in Noord-Amerika. Het is natuurlijk duidelijk wie men hier op het podium wil zien’. Ook het Rusissche hockeyteam verloor met 2 – 1 van Slowakije. Bovendien was het voor het eerst in de geschiedenis van de laatste 12 Olympische Spelen dat Rusland niet met een plak voor paarrijden naar huis ging. De Russische media speculeert dan ook dag en nacht over de mogelijke oorzaken. Zo zijn volgens sommige experts de sneeuw-, ijs- en klimaatcondidities in Vancouver anders dan in Rusland. Er mag dan wel sneeuw liggen, de lucht is er veel vochtiger dan in Moskou. Ook klagen de Russische sporters dat de anti-dopingcontroles uit de hand lopen. De langlaufster Natalia Korosteleva moest tussen twee competities door tests moest laten doen. ‘Dat is volgens mij tegen alle regels in. Voor en na de wedstrijd, geen probleem. Maar tijdens? Dat gaat te ver’.

In de Russische politiek gaan er stemmen op dat er koppen moeten rollen. ‘Je kunt alleen maar bitter zijn over de huidige stand van zaken in de sport. Dit is een belediging voor het Russische volk’, laat Igor Lebedev, de voorzitter van de Liberaal-Democratische fractie LDPR op zijn website weten. Er staat voor Rusland een hoop op het spel. Niet alleen won het de afgelopen jaren, en vooral in de Sovjet-Unie bijzonder veel medailles, het land moet de winterspelen over vier jaar in Sotsji organiseren. ‘De tijd voor slogans en vriendelijke verzoeken is voorbij’, schrijft Lebedev. Zijn partij wil dat de regering het Olympisch Committee ontslaat. Ook Boris Gryzlov, de voorzitter van het Russische parlement, liet weten dat voor Rusland de Olympische Spelen een afgang zouden zijn als Rusland lager komt te staan dan de vierde plaats in de medaillespiegel. In een interview met Radio Mayak reageerde de Rusissche minister van Sport, Vitaly Moetko, op de beschuldigingen. Hij zei dat Rusland ‘altijd langzaam op gang komt’ en dat het publiek zich geen zorgen hoefde te maken. Gryzlov kondigde alvast aan dat Moetko en de voorzitter van het Russisch Olympisch Committee Leonid Tjagatsjev zich begin maart voor het parlement moeten verantwoorden.

Nu Roemenië en Bulgarije hebben aangekondigd delen van het Amerikaanse raketschild te willen herbergen kondigde de seperatistische regio Transdnjestrië aan dat het graag Russische raketten op haar grondgebied wil hebben. Voor het conflictgebied, waar nog altijd Russische troepen gelegerd zijn, is een oplossing ver te zoeken.

Transdnjestrië heeft grensposten, eigen paspoorten, andere nummerborden en de Transdnjestische roebel als munteenheid. Toch wordt de de-facto onafhankelijke regio, ingeklemd tussen Oekraïne en Moldavië, nergens ter wereld erkend, zelfs niet in Moskou. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie vocht Transdnjestrië in 1992 een korte maar bloedige onafhankelijkheidsoorlog, waarna het Russische leger het conflict ‘bevroor’ en de huidige grenzen werden opgetrokken. Nog altijd zijn er zo’n 1500 Rusissche soldaten gelegerd in de buurt van de hoofdstad Tiraspol. Igor Smirnov, de president van de sepetaristische regio , liet deze week tegenover het Russische persbureau Interfax weten dat hij ‘er niet op tegen is’ dat er Russische raketten in Transdnjestrië geplaatst zouden worden. ‘We hebben het al eerder aangegeven, we zijn meer dan bereid om Iskander-raketten te plaatsen’. Het Iskander-wapensysteem is een tactische raketinstallatie van Russisch makelij.

Het bericht is een reactie op de aankondiging deze week van een nieuwe, mobiele versie van het Amerikaanse raketschild dat in Oost-Europa geplaatst zou moet worden. In september veegde president Obama het orginele idee van tafel, maar deze week presenteerde de Amerikaanse overheid een nieuw plan waarbij bases in Bulgarije en Roemenië een belangrijke rol spelen. Er bestaat grote Russische weerstand tegen het raketschild omdat het volgens Moskou niet alleen tegen Iran, maar ook tegen Rusland gebruikt zou kunnen worden. De Russische gazant bij de NAVO, Dimitri Rogozin, wierp het voorstel uit Tiraspol al snel van tafel. ‘Die situatie zou tot een serieus conflict kunnen leiden, of we geplaats moeten worden of niet, Iskander-raketten mogen geen onderdeel zijn zulke onderhandelingen’, liet hij weten. Wel tekende Moskou afgelopen woensdag een militair samenwerkingscontract met Abchazië, een van de twee Georgische seperatistische regio’s waar Rusland in de zomer van 2008 een korte oorlog om voerde. Net als in Transdnjestrië zijn de Abchaziers onafhankelijk van politieke, financiële en militiare steun uit Moskou.

De minister van Buitenlandse Zaken van Transdnjestrië, Vladimir Jastrebsijak, vroeg vorige maand Moskou nog het aantal militairen op te schroeven en het vliegveld in de hoofdstad Tiraspol te voorzien van helicopters. Nog altijd bewaakt een grote Russische legereenheid een enorm wapendepot in Transdnjestrië, volgens analisten een van de grootste wapenopslagen in Europa. De meeste inwoners hebben naast Moldavische ook Russische paspoorten en volgens de uitslag van een referendum in 2006 wil de regio uiteindelijk deel uitmaken van de Russische Federatie. Gesprekken onder leiding van de OVSE, Rusland en Oekrainë over een mogelijke oplossing zitten al jaren muurvast. Ondertussen probeert Moldavië de regio economisch te isoleren. Transdnjestrië staat bekend als een vrijhaven voor de illegale handel in wapens, drugs en als een van de belangrijkste zones voor mensensmokkel.

Op een voormalig fabrieksterrein in een Moskouse buitenwijk bakt een Russisch bedrijf zo’n 1000 echte Limburgse vlaaien per dag. De eigenaar woonde jaren geleden in Nederland en nam het recept mee naar Moskou. Het bedrijf wil binnenkort een eigen winkelketen beginnen.

,,Ik was in het begin wat sceptisch, zoals iedereen. Maar toen Leonid mij een punt liet proeven was ik direct verkocht. Ik ben gelijk aan de slag gegaan”, legt Demoer Demoerisjvili uit, de directeur van KonVlaai. ,,En ik eet ze nog elke dag, je raakt er gewoon niet op uitgekeken. Onze chef Leonid Sokolik woonde jaren met zijn gezin in Nederland, waar hij het recept onder de knie kreeg. En toen hij 12 jaar geleden terug kwam zijn we begonnen die vlaaien hier te verkopen. Omdat het helemaal niet op een Russische taart lijkt wilde aanvankelijk niemand het hebben. Tot ze konden proeven, dan waren ze allemaal om!”

De productie van KonVlaai is gehuisvest in de kantine van een voormalige fabriek op een industrieterrein in een buitenwijk van Moskou. ,,Het ziet er allemaal wat ouderwets en rommelig uit”, legt Demoerisjvili uit, ,,Maar we willen hier niets opknappen. We huren dit pand en voor je het weet moet je weer verhuizen, alles kan in Rusland.” Er werken zo’n 50 mensen bij KonVlaai en het bedrijf maakt gemiddeld 1000 vlaaien per dag. De ingredienten komen uit alle hoeken van de wereld. ,,Het hangt van de seizoenen af. In de zomer kopen we Russische kersen, soms kopen we de appels hier op de markt om de hoek, maar vaak moeten we diepgevroren fruit importeren”, zegt Demoerisjvili. De kersenvlaai verkoopt het best. ,,Russen houden niet alleen van zoetigheid, ze zien kersen vooral als gezond fruit. Daarom verkoopt deze vlaai bijzonder goed in de winter.” In de catalogus zijn 45 verschillende soorten vlaai beschikbaar, en sinds kort brengt het bedrijf kokoskoeken en zelfs gevulde koek op de markt.

De vlaaien zijn verkrijgbaar bij verschillende supermarkten in Moskou. Verkopen in de rest van Rusland is logistiek gezien een uitdaging omdat de houdbaarheidsdatum op vijf dagen staat. ,,We hebben wel eens een poging gedaan te verkopen in steden als Jaroslavl en Vladimir, maar het blijft lastig. Je kunt die vlaaien ook niet zomaar opstapelen.” Het is bovendien lastig werken met supermarktketens in Rusland, weet Demoerisjvili. ,,Je moet betalen voor de ruimte die je product inneemt, en bij sommige ketens krijg je pas drie maanden later je geld. Daarnaast hebben we de laatste jaren felle concurrentie gekregen. Franse, Duitse en vooral Oostenrijkse bakkers proberen de Russische markt te veroveren. Daarom willen we het liefst een eigen winkelketen openen. Als experiment hebben we nu een eerste verkooppunt open, dat loopt nu al aardig. We kunnen het zelf veel beter verkopen dan de supermarkten. Wanneer we een investeerder vinden kunnen we groter aan de slag, dan moet er in iedere Moskouse buitenwijk Limburgse vlaai te vinden zijn!”

Na maanden van speculatie kondigde de Russische bondscoach Guus Hiddink dit weekend aan dat hij Rusland verlaat wanneer zijn contract deze zomer afloopt. De Russische voetbalfans zien hetzonder ‘Tsaar Guus’ somber in.

,,Jullie noemen hem toch ‘Guus Geluk?”, vraagt de 30-jarige Roman, die met een half oog naar de herhaling van de Olypische openingsceremonie kijkt in een sportcafe in een Moskouse buitenwijk. ,,Nu hij vertrekt zal het met ons geluk dan ook wel afgelopen zijn.” In zijn wekelijkse column bij De Telegraaf kondigde de Nederlandse trainer afgelopen weekend zelf zijn vertrek aan. ‘Na een zeer prettig gesprek met de nieuwe bondsvoorzitter is besloten dat we na het aflopen van mijn contract op 30 juni uit elkaar gaan. We hebben de knoop nu al doorgehakt om de bond zo voldoende tijd te geven een opvolger te zoeken.’

Het duurde zaterdag even voor het bericht aankwam in de Russische media. Pas in de loop van de middag verscheen er een bericht op de website van de Russische voetbalbond. ‘Hiddink heeft deze moeilijke keuze zelf gemaakt, en wij hebben dat te respecteren. De Russische voetbalindustrie heeft een enorme impuls gekregen door zijn werk, Hiddink laat een sterk fundament achter waarop de toekomst van het Russische voetbal kan bouwen.’ De populariteit van de Nederlandse trainer liep afgelopen november een deuk op nadat het Russische elftal zich niet wist te kwalificeren voor de wereldkampioenschappen in Zuid-Afrika. Rusland verloor van Slovenië, en daags na de nederlaag doken er in de Russische pers allerlei berichten op over het slechte moraal en losbandige gedrag van het elftal. De voormalige voorzitter
van de Russische voetbalbond Vjatsjeslav Koloskov liet tegenover het toonaangevende Sovjetski Sport weten dat Guus Hiddink volgens hem ‘niet de messias was waar iedereen op gehoopt had’

Guus Hiddink werd in 2006 aangesteld als bondcoach van het Russische elftal, met bemiddeling van Chelsea-eigenaar Roman Abramovitsj. Volgens de Russische pers ging er met zijn laatste contract een bedrag van 7 miljoen euro gemoeid. Hiddink woonde niet in Rusland, maar kreeg van Abramovitsj alle middelen beschikbaar om op en neer te pendelen. Onder zijn leiding versloeg het Russische elftal onder andere Nederland tijdens de Europacup in 2008. Die avond gingen in het anders kalme Moskou naar schatting zo’n 700.000 mensen de straat op. Die zomer hebben tientallen kinderen in heel Rusland de voor Russen totaal onuitspreekbare naam ‘Guus’ meegekregen. Op de Krim, het overwegend Russisch sprekende schiereiland in Oekraine, is een standbeeld voor de Nederlandse trainer opgetrokken en in de aanloop naar de wedstrijd met Nederland liet de Russische president Dimitri Medvedev weten dat hij bereid was Hiddink van een Russisch paspoort te voorzien.

Volgens Vitali Moetko, de Russische minister van Sport, zal de nieuwe bondscoach waarschijnlijk een Rus worden. ,,Ik ben daar een voorstander van, een Russische trainer kan de psychologie van onze spelers doorgronden”, liet hij weten. Volgens verschillende analisten zal het besluit voor een nieuwe trainer worden niet worden genomen bij de voetbalbond, maar in het Kremlin. Bij het Russische parlement ligt een wetsvoorstel dat dat juridisch moet regelen. Op tientallen voetbalsites laten Russen dankwoorden voor Hiddink achter. ‘We zijn je voor eeuwig dankbaar, vliegende Hollander’, is er vaak te lezen. Ook Roman en zijn vrienden in het cafe hebben niets dan lof voor de Nederlandse trainer. ,,Die dag dat we van Nederland wonnen, dat zullen we nooit vergeten.”

Een door president Medvedev in het leven geroepen denktank stelt dat Rusland op lange termijn lid van de NAVO en de Europese Unie zou moeten worden en dat alleen pijnlijke democratische hervormingen het land er weer bovenop kunnen helpen. Hoewel veel analisten het rapport als een PR-stunt afdoen weten anderen dat hervormingen in Rusland onontkoombaar zijn.

Nikolaj Petrov op de 7e verdieping van het Carnegie-centrum. Hij glimlacht.

Rusland moet het leger halveren, eerlijke verkiezienhouden, de geheime dienst afschaffen en zou op termijn zelfs moesten streven naar lidmaatschap van de Europese Unie èn de NAVO. Het zijn de aanbevelingen van INSOR, een Russsiche denktank waar niemand minder dan president Dimitri Medvedev zelf de voorzitter van de Raad van Advies is. In het rapport wordt aangegeven dat de Russische overheid langzaam terug moet naar de politieke vrijheden onder president Boris Jeltsin. De aanbevelingen staan haaks op de autoritaire ontwikkelingen in Rusland die zijn ingezet onder president Vladimir Poetin. Het rapport werd deze week dan ook met veel kritiek ontvangen. Volgens parlementslid Sergej Markov van de almachtige ‘Verenigd Rusland’-partij ‘verheerlijkt het rapport de chaos van de jaren ‘90′. In de Moscow Times liet de onafhankelijke politiek analist Stanislav Belkovski weten dat hele onderzoeksinstituut volgens hem niet veel meer was dan een ‘op het Westen gemunte PR-stunt’.

Maar volgens Nikolaj Petrov, een onderzoeker van het Carnegie Centrum in Moskou, zit er een kern van waarheid in de aanbevelingen. Volgens hem ontsnapt het Kremlin vanwege de crisis niet aan democratische hervormingen. ,,Rusland heeft niet alleen last van de mondiale crisis, het is vooral de lange termijnplanning van de overheid die niet werkt. Onder Poetin werden er een bijna Stalin-achtige jarenplannen opgezet voor bepaalde economische sectoren. Maar vanwege de crisis en de val van de prijzen voor olie- en gas werkt die aanpak niet meer. Daarmee is het ‘contract’ met de bevolking verbroken. Wanneer de welvaart stilletjes aan zou blijven groeien kwamen er geen protesten over de stevige grip van de overheid. Dat is voorbij. Vorige week nog gingen er in Kaliningrad 12.000 mensen de straat op.” Volgens Petrov voelen Russen zich sinds kort weer verantwoordelijk voor hun overheid, iets wat hij een ‘gunstig neveneffect’ van de crisis noemt. ,,Je moet je realiseren dat slecht een klein deel van de bevolking hier belasting betaalt. De staat voedt zichzelf met de inkomsten uit de olie- en gassector en verdeelt dat mondjesmaat onder de bevolking, als een soort suikeroom. Maar Moskou kan zich die paternalistische houding niet langer veroorloven. Ik denk dus inderdaad dat er een langzame restauratie van de mechanismen uit het verleden komt, die van voor de tijd van Poetin.

Volgens Petrov is het huidige politeke systeem te symplistisch. ,,Dat zien we vooral in de regio’s, daar hebben ze geen flauw idee wie ze moeten aanschrijven, president Medvedev of toch premier Vladimir Poetin. Dit land is zo groot, het Kremlin kan niet voor eeuwig iedere beslissing zelf nemen. Dus zullen de regio’s meer vrijheid krijgen, keren de directe verkiezingen voor gouveneurs weer terug en krijgen we misschien wel weer vrije en eerlijke verkiezingen”. Volgens Petrov zijn de hervormingen ‘onontkoombaar’. ,,Alleen komen ze niet als een groot plan of met een mooie namen. Ze komen van onderop, burgers nemen hun eigen vrijheid en de overheid zal daar op inspelen.” Arkadi Dvorkovitsj, de economisch adviseur van de president, liet tegenover de zakenkrant Vedemosti weten dat Medvedev het rapport enkele weken geleden gelezen had en ‘binnenkort’ zou reageren.