Zondag gaat het kleine Centraal-Aziatische Kirgizië naar de stembus. Nu interim-president Roza Otoenbajeva op moet stappen moeten de 2,8 miljoen kiesgerechtigden een keuze maken tussen de politieke rivaliteit van de bergen en de steppe.

Voor het eerst in de geschiedenis van Kirgizië staat de uitslag van de presidentsverkiezingen niet van te voren vast. Het land is de uitzondering tussen de dictatoriale regimes in de voormalige Sovjetstaten in Centraal-Azië, ingesloten tussen grootmachten Rusland en China. Maar liefst 86 kandidaten schreven zich in, 19 staan er aanstaande zondag op de kieslijsten. En de spanning is om te snijden, de Kirgizische mensenrechtenraad liet deze week een verklaring uitgaan waarin het waarschuwt voor ‘groepen breedgeschouderde mannen’ die in verschillende zuidelijke steden van deur tot deur gaan om stemmers te intimideren. In de zomer van 2010 kwam het plots tot conflict in de zuidelijke regio’s. Na een aantal incidenten greep het Kirgizische leger in en ontstond er een bloederige strijd waarbij naar schatting 500 mensen om het leven kwamen en vele duizenden op de vlucht sloegen. Interim-president Roza Otoenbajeva, een stille diplomate die laveert tussen Moskou en Washington, heeft het afgelopen jaar alles gedaan om de precaire vrede in het verscheurde land te bewaren, maar moet nu de macht uit handen geven.

Geïnspireerd door de revoluties in Georgië en Oekraïne waarin de jongere generaties afrekenden met de Sovjetmachthebbers greep voormalig premier Koermanbek Bakijev tijdens de ‘Tulpenrevolutie’ van 2005 de macht. Vorig jaar moest hij vluchtten nadat een woedende menigte hem uit zijn kantoor joeg. Er loopt een breuklijn door de kleine voormalige Sovjetstaat ingesloten tussen China en Kazachstan. In het seculiere, pro-Russische en bergachtige noorden wonen vooral etnische Kirgiezen, in het islamitische zuiden van het land, ingesloten tussen woestijn en steppe, zijn vooral etnische Oezbeken. De noordelijke hoofdstad Bisjkek heeft de administratieve macht, maar in het zuiden controleren de Oezbeken de handel. De spanningen kwamen afgelopen zomer tot een dieptepunt. De reputatie van de veiligheidsdiensten en het leger is besmet, duizenden familie’s kunnen nog altijd nergens wonen en er heerst vooral in het zuiden nog altijd een diep wantrouwen tussen de twee bevolkingsgroepen. Alle kandidaten beloven de nationale eenheid te zullen herstellen, en een van de kandidaten wil zelfs het noemen van ‘noorden’ of ‘zuiden’ als verraad strafbaar stellen.

Kirgizië is het enige land ter wereld dat zowel een Amerikaanse als een Russische luchtmachtbasis heeft. Voor de Amerikanen is de basis van cruciaal belang bij voor de bevoorrading in Afghanistan. De verwachting is dat de verkiezingen zondag, waarbij 19 kandidaten meedoen, geen duidelijke winnaar met meer dan de helft van de stemmen naar voren zal brengen, waardoor er een aantal weken later nog een tweede ronde zal plaatsvinden. De belangrijkste kanshebbers zijn allemaal medestanders van oud-president Bakijev. De 55 jarige ex-premier Almazbek Atambajev, een pro-Russische sociaal-democraat, gooit de hoogste ogen. Hij zorgde het afgelopen jaar voor een economische groei van 7 procent en liet hogere salarissen betalen. Atambajev moet het opnemen tegen twee politici uit het zuiden, de 44-jarige nationalist Kamtsjibek Tasjijev, en voormalig parlementsvoorzitter Adachan Madoemarov.

Nederland en andere NAVO-landen onderscheppen met regelmaat Russische bommenwerpers. President Vladimir Poetin liet de intercontinentale vluchten in 2007 hervatten en de oude symbolen uit de Koude Oorlog laten zien dat het menens is.

De Toepolev Tu-95 is ’s werelds snelste propellervliegtuig. Na het einde van de Tweede Wereldoorlog liet Sovjetleider Jozef Stalin atoombommenwerpers bouwen die naar de Verenigde Staten konden vliegen, en weer terug. Met vier contraroterende turboprop-propellers zijn de vliegtuigen, die al sinds 1952 in verschillende versies in dienst zijn van de Russische luchtmacht, ook de luidste vliegtuigen ter wereld. De toestellen maken zoveel herrie dat de NAVO ze als ‘bears’, brullende beren, liet coderen. De Sovjet-Unie liet er honderden bouwen en het vliegtuig was tijdens de Koude Oorlog een van de belangrijkste symbolen van de Sovjetmacht.

Nadat de toestellen al vijftien jaar niet buiten de landsgrenzen waren gesignaleerd kondigde toenmalig president Vladimir Poetin in 2007 aan dat de Bears hun patrouilles zouden hervatten, iets wat op de Russische televisie breed werd uitgemeten. De boodschap is duidelijk, in 1992 werden de vluchten gestaakt omdat de brandstof te duur was, nu moeten ze de militaire slagkracht en machtsvertoon van het Rusland onder Poetin laten zien. De toestellen worden regelmatig onderschept, niet alleen door Nederland, maar ook door de Deense, Britse, Amerikaanse en Canadese straaljagers. Het Russische ministerie van Defensie laat in een verklaring weten dat de vluchten in ’strikte overeenstemming met internationale regelgeving’ plaatshebben, en leggen keer op keer uit verbaasd te zijn over de commotie bij het ‘gebruik van het internationale luchtruim’.

Doordat de mannen vertrekken als gastarbeiders hebben de vrouwen het in de Armeense dorpen het voor het zeggen. Ze doen het zware werk, zorgen voor de kinderen en kunnen makkelijk rondkomen van het geld dat hun mannen uit het buitenland toesturen. Toch zorgt de werkeloosheid in het kleine Kaukasusland voor tal van problemen.

,,Onze mannen? Dat zijn net trekvogels! Als de zon in april of mei doorbreekt zijn ze alweer vertrokken, en pas in de wintermaanden komen ze weer terug”. Ramella, de 54-jarige directrice van de enige school in het dorp, legt uit waarom er bijna geen man te vinden is. Het is een vreemd gezicht, Dzoragjoegh telt officieel zo’n 2000 inwoners, maar de meeste maanden van het jaar zijn er alleen maar vrouwen te vinden. Ze slachten de dieren, repareren de auto’s en herstellen de daken wanneer de harde wind aan de oevers van het Sevanmeer de huizen beschadigd. Net als in andere delen van Armenië vertrekken de meeste mannen als gastarbeiders naar Rusland. ,,We hebben het wel gezellig hoor, daar niet van”, zegt Ramella. ,,Het is een soort vrouwenclub. We helpen elkaar met allerlei dagelijkse bezigheden, je hoeft hier nooit alleen aardappels te schillen. Alleen ga je ze wel missen, die mannen. De mijne komt volgende week terug. Tenminste, dat hoop ik dan maar”.

De migratie is een groot probleem in Armenië, een land met 3,5 miljoen inwoners. Vanwege de hoge werkeloosheid, die in sommige regio’s boven de 40 procent ligt, werken meer dan een miljoen mensen in het buitenland. Vaak beginnen de mannen in Rusland of andere delen van de voormalige Sovjet-Unie nieuwe gezinnen, soms komen ze nooit meer terug. Volgens cijfers van de Internationale Organisatie voor Migratie zorgt de uitkeer bovendien voor een enorme toename in het aantal HIV-besmettingen. Toch leeft het dorp er goed van. Bij een bankfiliaal in een ander dorp zo’n 15 kilometer verderop staan enorme rijen, de mannen sturen iedere week een deel van hun salaris terug naar het thuisland. Ieder huis in Dzoragjoegh een badkamer, overal zijn televisie-antennes en bijna iedereen heeft internet. ,,Je kunt met Skype gratis bellen”, legt Tagije uit, een jonge vrouw met twee kinderen. ,,Met de videoverbinding kunnen de kinderen hun vaders zien, en andersom. Dat helpt een beetje. En wij kunnen in de gaten houden of er bij onze mannen niet een of andere blonde Russische del rondscharrelt”.

Op een heuvel buiten het dorp zijn er toch mannen te vinden. Bij het monument voor de Tweede Wereldoorlog, een groot beeld van twee brede Sovjetsoldaten op een holle sokkel, hebben zich een stuk of twintig verzameld. Ze drinken om de herinnering aan de oorlog van hun vaders en grootvaders levend te houden. Bij ieder glas wodka gaat er een bodempje van de drank over de grond, als eerbetoon. ,,Dit is het hele dorp, meer mannen zijn er niet. En de meeste van ons zijn deze week pas teruggekomen”, legt Arthur Sarkozijan uit. Hij werkt in Vladivostok als buschauffeur. De weken dat de mannen terug zijn in het dorp rusten ze uit. ,,We hoeven niet zo veel te doen, de vrouwen doen het toch al. Bovendien, wij werken de rest van het jaar. Nu hebben we vakantie”. De meeste mannen erkennen dat ze er in Rusland nog een gezin, of tenminste nog een maîtraisse op nahouden. ,,Heb je die Khadaffi gezien op televisie? Hoeveel vrouwen heeft hij wel niet? Denk je dat wij minder zijn dan die woestijnrat? Je leeft maar één keer, wij hebben de pech dat we hier niet kunnen werken. Maar dat wil niet zeggen dat je maanden zonder vrouw hoeft te zitten”.

Het Russische leger sluit geen contracten meer met Izjmasj, het bedrijf dat al ruim 200 jaar wapens levert en over de hele wereld bekend is vanwege de productie van de kalasjnikov. Het Russische leger wil moderniseren, maar de industrie blijft achter.

,,Michail Kalasjnikov wordt binnenkort 92 jaar. We willen hem niet het slechte nieuws overbrengen, dat zou hem wel eens fataal kunnen worden”, laat een familielid weten. Het nieuws dat het Russische leger niet langer kalasjnikovs wil kopen komt vooral hard aan in Izjevsk, de stad op ruim 900 kilometer ten oosten van Moskou waar al ruim 200 jaar wapens worden gemaakt. Het Russische leger liet deze week weten dat het geen contracten sluit met kalasjnikov-producent Izjmasj tot het bedrijf met een nieuw ontwerp van het aanvalsgeweer komt. Het Russische leger gebruikt nu de AK-74 als standaardwapen. ‘De wapendepots liggen er vol me, en wanneer je er goed voor zorgt kunnen ze zeker zo’n 15 tot 20 jaar mee’, legt legerexpert Igor Korotsjenko uit. ‘In Izjevsk moeten ze hard op zoek naar nieuwe markten’.

Luitenant-Generaal Michail Kalasjnikov hoorde in een ziekenhuis waar hij tijdens de Tweede Wereldoorlog werd verpleegd soldaten klagen over hun wapens. Nadat hij een aantal ontwerpen instuurde werd hij in 1942 te werk gesteld bij een machinegeweerfabrikant, en vijf jaar later ontwierp hij de AK-47, een simpel machinegeweer met slechts acht bewegende onderdelen. Het Sovjetwapen werd in korte tijd razend-populair onder revolutionairen en legerleiders over de hele aarde. Mozambique nam de kalasjnikov op in de officiële vlag, de Sovjet-Unie maakte fortuin met de export en het wapen werd een symbool van verzet tegen het westen. Naar schatting zijn er tot op de dag van vandaag zo’n 100 miljoen kalasjnikovs en kopieën in omloop. Ieder jaar komen naar schatting nog zo’n 250.000 mensen om het leven door de wapens. Kalasjnikov zelf slaapt er niet minder om. ,,Ik wilde een geweer maken dat ons vaderland zou beschermen”, liet hij bij zijn 90-jarige jubileum weten. President Dimitri Medvedev speldde hem de hoogste Russische onderscheiding op. ,,Het is jammer dat mijn vinding ook door terroristen gebruikt wordt, maar het is geen verrassing dat iedereen het simpelste geweer zoekt”. Behalve aan wapenlicencies verdient de familie van de ontwerper ook aan de verkoop van t-shirts, speelgoedmodellen en wodkaflessen in de vorm van een kalasjnikov.

Het Russische leger wil moderniseren, maar de industrie loopt achter. Eerder dit jaar liet de Minister van Defensie, Anatoli Serdjoekov, al weten dat de Russische T-90 tanks niet voldoen aan moderne standaarden. Voor de prijs van een T-90 zouden er drie Duitse Leopardtanks gekocht kunnen worden. Nationalisten willen dat het Russische leger alleen materiaal van Russische bodem koopt, maar deze zomer sloot Rusland een miljardendeal met Frankrijk voor de aankoop van een aantal luchtdekschepen. De financiën van het leger is een heet hangijzer in Rusland. De alom geprezen minister van Financiën Aleksej Koedrin diende deze week zijn ontslag in na een conflict met president Dimitri Medvedev over de enorme uitgaven voor defensie komend jaar. In Izjevsk probeert fabrikant Izjmasj hoopt volgend jaar met een nieuw model kalasjnikov te komen. ,,We hebben de prototypes al, we hopen dat het Russische leger ze mooi zal vinden. Tot die tijd blijven we jachtgeweren maken”, zegt een bron.

De invloedrijke minister voor Noodsituaties, Sergej Sjojgoe, legt voor het eerst de vinger op de zere plek. De catastrofale staat van de Russische luchtvaart is volgens hem vooral een mentaliteitsprobleem. Alleen strenge standaarden en een ijzeren discipline kunnen het land vooruit helpen.

,,Waarom zegt niemand: ‘Kerel, je bent zo dronken als een varken?’ Waarom mept in Rusland de gezagvoerder, de tweede piloot of zelfs een stewardess zo’n piloot niet met een koekepan op z’n harses? Dat is het probleem, niet de achterstallige techniek, de politieke partijen of de overheid”. De minister voor Noodsituaties, Sergej Sjojgoe (56), spreekt duidelijke taal. In de wandelgangen van het congres van Verenigd Rusland, de partij waarvan hij mede-oprichter is en het platform waar Vladimir Poetin afgelopen weekend aankondigde dat hij volgend jaar terug zal keren als president liet Sjojgoe tegenover de Russische pers weten wat de stand van zaken is in de burgerluchtvaart. ,,Ik heb wel eens gezien hoe ergens in het hoge noorden een vliegtuig probeerde te landen en een helikopter op hetzelfde moment opsteeg. En wat doen ze in de controletoren? Ze zitten maar wat, drinken thee en kijken voor zich uit. Wat denk je dat het resultaat is? Die jongens in de helikopter zijn hun benen verloren”. Hij is de eerste minister die openlijk zegt dat regelmatige vliegtuigcrashes eerder een mentaliteitsprobleem zijn. ,,We moeten zorgen voor een andere moraal, anders komen we steeds verder in een situatie waarin iedereen denkt: ‘Ach, het is niet mijn probleem en ze zoeken het maar uit”.

Uit een vorige week vrijgegeven rapport blijkt dat de crash met de Toepolev-134 in Petrozavodsk afgelopen juni te wijten is aan de navigator die ‘licht onder invloed’ was. Begin deze maand kwam bij het Russische Jaroslavl een heel ijshockeyteam om het leven nadat een Yak-42 een antenne raakte en neerstortte. President Dimitri Medvedev kondigde een grondige herziening van alle luchtvaartmaatschappijen aan en overweegt de vergunningen van oude Sovjettoestellen in te trekken en overheidskredieten te verstrekken voor de aankoop van westerse vliegtuigen. ,,De waarde van een mensenleven is belangrijker dan het ondersteunen van een industrie”, liet de president weten. Rusland maakt in samenwerking met een aantal Europese partners korte- en
middellange afstandstoestellen, maar de vraag is vele malen groter dan het aanbod. De meeste Yaks en Toepolevs vliegen nog gewoon, al trok de overheid maandagmorgen de licenties van drie kleine maatschappijen in en zette het drie andere bedrijven op non-actief.

,,Ik werk al meer dan twintig jaar bij de reddingsdiensten, de crash bij Jaroslavl was voor mij het 67e ongeluk. Later zegt iedereen altijd dat de crew geen blaam treft, of dat de piloot zo’n goeie kerel was. Wie heeft er dan de schuld?” vroeg Sjojgoe. ,,Neem maar van mij aan, het komt er vooral door dat het bij de luchtvaartmaatschappijen een ontzettende puinhoop is”. De lakse houding ten opzichte van veiligheid, corruptie, oude toestellen en een gebrekkige infrastructuur maken Rusland qua vliegveiligheid een van de meest gevaarlijke landen ter wereld. Experts waarschuwen dat er geen simpele remedie is om de situatie in de luchtvaart op te lossen. Grote, betrouwbare maatschappijen als Aeroflot of Transaero vliegen niet naar de afgelegen gebieden in het enorme land, en het intrekken van vergunningen voor kleine maatschappijen betekent in sommige regio’s van de buitenwereld worden afgesloten. Volgens Sjojgoe is er echter maar één oplossing. ,,We hebben nieuwe, strenge standaarden nodig en een ijzeren discipline. Anders lossen we dit nooit op”.

De belangrijkste politieke intrige in Rusland kwam zaterdagmiddag op het partijcongres van de almachtige regeringspartij Verenigd Rusland eindelijk tot ontknoping. Vladimir Poetin keert terug als president en Dimitri Medvedev zal aanblijven, maar dan als premier. Het tandem kan op die manier tot 2024 aan de macht blijven.

De zaal wachtte in spanning af, het grote sportcomplex vol regeringsgezinde partijleden uit heel Rusland was muisstil. Na maanden van intrige gaf president Dimitri Medvedev het verlossende woord. ,,Ik denk dat het goed zou zijn wanneer dit partijcongres de kandidatuur van Vladimir Poetin als president zou steunen”, zei hij met een glimlach. Uit het enorme zaal klonk een daverend applaus. ,,Ik hoor het al, ik hoef niet uit te leggen hoe ervaren Vladimir Poetin is en wat voor autoriteit hij uitstraalt”. Het is het einde van een lange intrige over de toekomst van Rusland. Beide leiders hebben vragen over hun eigen kandidatuur bij de presidentsverkiezingen komend jaar ontweken, en veel invloedrijke politici en zakenlieden wisten niet we ze moesten steunen. Dimitri Medvedev geeft zijn zetel op, maar Poetin liet in zijn opvolgende speech weten dat hij zijn protégé als de belangrijkste kandidaat voor de parlementsverkiezingen in December ziet. De twee leiders wisselen simpelweg van stoel.

Met een bezweet voorhoofd kijkt Oleg Morozov, een van de hoogste partijfunctionarissen van Verenigd Rusland, tevreden in de camera’s van de staatstelevisie. ,,Wij wisten het zelf ook niet precies, maar dit is de beste oplossing voor het land. De twee politieke vrienden Poetin en Medvedev hebben de meeste autoriteit in dit land. Met beide ferm in het zadel hebben we een stabiel machtsfundament om ambitieuze plannen te realiseren. Medvedev zal het land moderniseren en zorgen voor innovatief beleid. Poetin zal de pensioenen betalen en scholen bouwen. Beter kan het niet”.

Daarmee komt een scenario in werkelijkheid dat al jaren geleden in het Kremlin is bedacht. Omdat Poetin in 2008 twee termijnen had doorlopen en de grondwet niet in een derde aaneengesloten termijn voorziet wees hij Medvedev als zijn opvolger aan. Die verlengde de termijnen van vier naar zes jaar, en omdat Poetin met een pauze van vier jaar als president verdergaat telt zijn derde termijn juridisch gezien als een nieuwe start. Wanneer Vladimir Poetin vanaf 2012 twee termijnen aanblijft is hij tot 2024 de machtigste persoon in Rusland. In de zaal mochten 582 delegatieleden stemmen over het besluit, slechts één partijlid stemde tegen. Toch heeft regeringspartij Verenigd Rusland de afgelopen jaren ingeboekt aan populariteit, in 2007 steunde zeker nog 64 procent van de bevolking de partij, nu ligt dat cijfer op z’n 40 procent. De dubbele kandidatuur moet de partij een nieuw elan geven, en de enige serieuze oppositie komt uit de hoek van de communisten. Die bij de parlementsverkiezingen in 2007 slechts 13 procent van de zetels.

‘Kijk vandaag liever niet op Twitter, meneer de President’, is een grap die in het weekend na de aankondiging van beide leiders onder Russen op het sociale netwerk vaak wordt gemaakt. Dimitri Medvedev wil zich profileren als een modern leider en laat zich vaak met allerlei gadgets fotograferen. De Russen maken korte metten met de president die nu een pas op de plaats maakt. ‘Een schoothondje’, of ’slappeling’ noemen veel Russen hem. Anderen beloven voorgoed het land te verlaten nu duidelijk is wie tot 2024 de touwtjes in handen heeft. De 84-jarige mensenrechtenactiviste Ljoedmila Aleksejeva liet tegenover persbureau Reuters weten dat ze er van overtuigd is het slechte jaren worden. ,,Dat betekent nog eens zes, misschien zelfs twaalf jaar van stagnatie. Het land gaat op deze manier niet vooruit en zal langzaam verder wegzinken vanwege de corruptie, het gebrek aan ondernemerschap, de partijdige rechtspraak en de druk op de media”.

De stille protesten in Wit-Rusland blijven aanhouden, al is de geheime politie in grotere getallen aanwezig dan de demonstranten. Woensdagavond demonstreerden er dertig mensen bij de McDonalds in Minsk. De oppositie is marginaal, fel-nationalistisch en sterk anti-Russisch. Ze blijven het proberen. ‘Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven’.

Twee uur voor het begin van het in het geheim georganiseerde protest patrouilleren de ’stillen’ al over de boulevard. Ze kijken nonchalant om zich heen en proberen zich een houding te geven. Maar in de leren jacks, gepoetste schoenen of knellende stropdassen vallen de KGB-agenten toch op. Sommigen hebben oortjes, anderen dragen portofoons en handwapens. Een uur later verzamelt de pers, en pas wanneer de schemer valt staat er een groep demonstranten voor de Mc-Donalds, vlak bij de uitgang van een druk metrostation. De mensen die eerder nog rustig hamburgers aten staan plots op en applaudisseren. Het zijn er niet meer dan dertig. Uit alle kanten komen de stillen aangehold, ze filmen en fotograferen de demonstranten, controleren hun identiteitspapieren en geven ze te verstaan dat ze weg moeten wezen. Er wordt een paar keer een paar minuten geklapt, de stillen duwen de demonstranten weg. Sommige automobilisten toeteren om de demonstranten bij te staan, de stillen noteren snel de kentekens. Na een half uur verdwijnen de demonstranten in de menigte. Dan intimideert de KGB de journalisten. ‘Poppetje gezien, kastje dicht’, zegt er een. Hij geeft een Poolse cameraman een trap na.

De kleinschalige, klappende protesten zijn de enige vorm van verzet in het autoritaire Wit-Rusland van president Aleksandr Loekasjenko. Spandoeken, het roepen van slogans, het zingen van protestsongs en zelfs ‘ongepast klappen’ is verboden. Demonstranten en onschuldige voorbijgangers kunnen met behulp van snelrecht dezelfde dag nog voor dagen, weken of maanden opgesloten worden. Fabriekswerkers die bij protesten gefotografeerd worden verliezen hun baan, aanwezige studenten worden bij de universiteit uitgeschreven. Afgelopen maandag moesten zelfs ouders met kinderen in de laatste klassen van de middelbare school een document inleveren waarin ze beloven dat hun zoon of dochter geen toestemming heeft om aan protesten mee te doen. Wit-Rusland is een politiestaat. Uit onderzoek van de Europese Universiteit in Sint-Petersburg blijkt dat nergens ter wereld zoveel politieagenten zijn als Wit-Rusland. Op iedere 100.000 inwoners zijn er 1441 agenten, bijna de helft meer dan in Rusland en verhoudingsgewijs zes keer meer dan in Nederland.

Na de derde ronde applaus vertrekt Aleh Radzjoek (45) weer. Hij doet verhaal in een druk winkelcentrum om de hoek. Om zo min mogelijk op te vallen bladert hij door boeken, bekijkt hij porselein en probeert hij
verschillende winterjassen. ,,Ik ben het afgelopen jaar twee keer opgepakt geweest”, legt hij uit. ,,Het is slecht leven in deze politiestaat, maar dit is mijn vaderland”. Net als het grote merendeel van de oppositie is de 45 jarige boksleraar fel-nationalistisch. ,,De Russen bezetten ons land al eeuwen. Ze hebben Loekasjenko aan de macht gebracht, kopen nu al onze fabrieken op en de zonen en kleinzonen van de KGB die hier in de Sovjettijd huishield zijn nu de agenten die ons intimideren. Ze maken alles kapot, onze vrijheid, onze taal, onze cultuur”. Russisch is bij hem thuis taboe. ,,We spreken alleen Wit-Russisch, mensen die dat niet spreken proberen we uit onze vriendenkring te weren”. Perspectief voor de oppositie ziet hij niet, al is hij bij iedere protestactie aanwezig. ,,Ik ben een bokser, ik geef niet snel op. Je moet het blijven proberen, al lijkt het zinloos. De autoriteiten zijn bang voor ons, dat zie je wel aan de politiemacht die ze iedere keer op de been brengen. Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven”.

Activisten in Wit-Rusland verzetten zich al jaren tegen het autoritaire bewind van president Alexander Loekasjenko. Afgelopen week liet hij politieke gevangenen vrij, maar de controle in de ‘laatste dictatuur van Europa’ blijft enorm.

,,Ik durf te wedden dat er niemand in dit cafe zit die ooit op Loekasjenko heeft gestemd”. De anders zo stille, schuchtere activist Sergej kijkt om zich heen in het cafe aan een druk kruispunt in het centrum van Minsk. ,,Wil je dat ik het hardop zeg? Niemand heeft ooit op de president gestemd. Niemand!” Een groep vrienden aan de toog zegt dat het klopt, de barman knikt, een paar meisjes aan een tafeltje knipogen. Zelfs de schoonmaakster moet er om lachen. ,,Niemand stemt op de president”, zegt hij. ,,En toch wint hij altijd. Daarom moet je creatief zijn”. Na de frauduleuze presidentsverkiezingen afgelopen december organiseert Sergej protesten met behulp van sociale-media. Op Facebook, Twitter en de Russische netwerksite Vkontakte spreekt hij op het laatste moment af met andere oppositiefiguren. Ze organiseren sit-ins, protesteren door waxinelichtjes voor politiebureau’s aan te steken of verzamelen een groep mensen die met hun telefoons zwaaien. ,,Het is een kat-en-muisspel, we blijven het proberen, maar de ruimte voor een andere mening in Wit-Rusland wordt steeds kleiner. De politie en geheime dienst grijpt hard in bij de protesten die afgelopen zomer iedere week terugkeerde. Nadat de activisten bij wijze van protest begonnen te klappen verbood de overheid geklap. De jaarlijkse militaire parade trok in stilte voorbij. Afgelopen juli werd zelfs een man met één arm veroordeeld tot een geldboete vanwege ‘ongepast klappen’.

Alexandr Loekasjenko heeft Wit-Rusland al ruim 17 jaar onder strenge controle. Het land lijkt op heel veel manieren nog op de oude Sovjet-Unie. De straten worden netjes aangeveegd, de grote fabrieken staan onder controle van de staat, kritische politici en journalisten worden monddood gemaakt, schrijvers gecensureerd en de KGB, de geheime politie die in het land nooit van naam veranderd is, knuppelt iedere vorm van verzet hard neer. George Bush noemde Wit-Rusland ooit ‘de laatste dictatuur in Europa’, en het land raakt de laatste jaren na politieke en economische conflicten met buurland Rusland steeds verder in een isolement. Toch zitten er scheurtjes in het machtsfundament van de president. De economische situatie holt zo hard achteruit dat steeds minder mensen vertrouwen hebben in de overheid. De spontane protesten van afgelopen zomer waren omvangrijker dan alle jaren daarvoor. De autoriteiten lieten afgelopen week elf politieke gevangenen vrij die eind vorig jaar bij protesten werden opgepakt. Loekasjenko beloofde volgende maand alle oppositiefiguren en opgepakte activisten vrij te zullen laten in een poging de banden met de Europese Unie weer aan te halen.

De schrijver Viktor Martinovitsj maakte publiceerde in 2009 de roman ‘Paranoia’, waarin een liefdesrelatie tussen een jonge journalist en de maîtresse van de minister van Binnenlandse Zaken speelt in een autoritair land waar de geheime dienst het voor het zeggen heeft. De Russische uitgever distribueerde het boek ook in Wit-Rusland, maar na een paar weken verdween het uit de boekwinkels, kiosken en zelfs uit de internetwinkels. ,,Sindsdien heeft de roman een cultstatus, mensen downloaden het of kopiëren het van vrienden”, legt Martinovitsj uit. Hoewel de overheid hem nooit heeft aangeklaagd schetst de manier waarop men omgaat met fictie hoe streng de controle in het land is. ,,Een paar weken geleden nog stond er in een lokale krant dat het boek weer te koop was in een een boekhandel in Minsk. Nog geen uur na de krant was gedrukt is de voorraad daar ook al in beslag genomen”. Martinovitsj werkt bij een onafhankelijke publicatie als journalist en is wel wat gewend qua censuur in Wit-Rusland. ,,Maar dit had ik niet gedacht. Er zijn natuurlijk genoeg paralellen te trekken, maar de naam ‘Loekasjenko’ komt in het boek niet eens voor. Sterker nog, ik noem Wit-Rusland amper – en het Wit-Rusland wat ik beschrijf is maar wat mensen er in zien. Maar in dit land wil de overheid blijkbaar niet alleen controleren wat je doet, ze willen ook controleren wat je denkt”.

Voor de tweede keer dit jaar verloor de Wit-Russische roebel zijn waarde. Met een nijpend tekort aan deviezen en een enorme inflatie stijgt het ongenoegen over het economisch wanbeleid van president Aleksandr Loekasjenko en hebben de inwoners moeite rond te komen.

Op het centrale station van de Wit-Russische hoofdstad Minsk zijn de wisselkantoren tegen het middaguur alweer door de voorraden heen. ‘Geen roebels’, staat er op een handgeschreven briefje achter glas. Elders in de stad verschilt de koers per bank, duiken illegale valutahandelaren op en staan er lange rijen bij wisselkantoren met een gunstige koersen. Vorige week besloot de nationale bank de Wit-Russische roebel niet langer kunstmatig in leven te houden. De markt bepaalt nu de prijs, en de afgelopen dagen devalueerde de munt zo’n 40 procent ten opzichte van de euro. Anders dan afgelopen mei, toen de Wit-Russische munt vanwege hoge overheidsuitgaven ook al bijna de helft van zijn waarde verloor, zorgt de devaluatie niet voor paniek. In mei werden de supermarkten leeggekocht en stonden er dagenlange wachtrijen bij wisselkantoren. Nu worden de opgespaarde euro’s en dollars omgewisseld in grote stapels lokale valuta en wachten de meeste Wit-Russen tot de koers langzaam zal zakken.

In de rijen voor de wisselkantoren ontstaan spontane discussies, bijzonder in het autoritaire land waar de meeste inwoners hun politieke mening liever voor zich houden. ,,Het is allemaal zijn schuld”, zegt Evgeni Petrov (59) terwijl hij bij een kantoor van ‘Belinvestbank’ op het portret van de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenko wijst. ,,Hij heeft ons al alle politieke vrijheden afgenomen, nu neemt hij ook nog mijn financiële vrijheid af”. Een vrouw met een kinderwagen hoont het commentaar weg. ,,Hij betaalt anders wel je pensioen”, zegt ze. ,,Mijn pensioen? Dat was een half jaar geleden nog 350 euro waard, nu amper 100. Wat moet je nog met 100 euro?” De vrouw haalt haar schouders op. Wit-Rusland kreeg afgelopen weekend een lening van 720 miljoen euro uit China. Onderhandelingen met het IMF zijn vastgelopen nadat Loekasjenko de politieke en economische voorstellen van het fonds van tafel veegde. ‘Het IMF bestaat uit economen, en ze willen dat wij onze politieke gevangenen vrijlaten. Dat is irrelevant, we hebben ze niet nodig’, liet de president tegenover een Russisch persbureau weten. Een Russische lening staat ter discussie nadat de Russische minister van Economische Zaken liet weten dat Wit-Rusland te langzaam hervormingen doorvoert en voorlopig weigert staatsbedrijven te verkopen.

De Wit-Russische overheid trekt allerlei maatregelen uit de kast om de crisis in toom te houden en politieke onrust te voorkomen. Zo zijn er vaste prijzen gekomen voor brood en melkproducten en probeert de financiële autoriteit in het land speculanten tegen te houden. Er mocht een tijd lang alleen maar met buitenlandse valuta worden betaald voor benzine en sinds een paar dagen is het voor gewone burgers verboden levensmiddelen en witgoed het land mee uit te nemen. De inflatie in het land is vijf keer hoger dan in de buurlanden, en de meeste Wit-Russen hebben moeite rond te komen. ,,Het is eigenlijk heel simpel”, zegt Irina Poesjkina. ,,Alles wat dit land importeert is duur. De mozzarella, de Spaanse ham of het Duitse bier dat mijn man graag drinkt. Ik koop de laatste maanden alleen maar lokale producten. Wanneer je een beetje op de seizoenen let krijg je een gezinsbudget wel op orde. Haar man Vitaly wijst naar de nieuwe Škoda verderop. ,,Dat is eigenlijk het enige probleem. Die hebben we een jaar geleden nieuw gekocht, met een afbetaling in buitenlandse valuta, daar was destijds de rente veel lager. Ik heb nog een kleine spaarpot met dollars, maar wanneer dat op is zijn we de pineut”

Na muiterij binnen de partij breekt miljardair Michail Prochorov met Pravoje Delo, de enige Russische oppositiegroepering die het op kan nemen tegen de regeringspartij Verenigd Rusland van Vladimir Poetin. De verkiezingskoorts loopt op en het Kremlin haalt de trukendoos open.

Michail Prochorov mag saai voorkomen, in zijn vrije tijd spring hij over, langs en dwars door golven

,,Breek met deze partij, ze zijn gekocht door het Kremlin”, zei oppositieleider Michail Prochorov donderdagmorgen tegen zijn medestanders. Terwijl de afgevaardigden van zijn partij hem tijdens een vergadering wegstemden, riep Prochorov op tot het het ontslag van Vladislav Soerkov, de belangrijkse ideoloog in het Kremlin die vaak gezien wordt als politiek sleutelfiguur. ,,Ik wil niets met de partij te maken hebben zolang die onder controle van poppenspeler Soerkov staat”, liet Prochorov even later weten op Twitter. ,,Er is in ons land één persoon die het hele politieke systeem in handen heeft, en dat is Soerkov. Pas als hij verdwijnt kan er in dit land echte politiek bedreven worden”. Hij beloofde niet uit de politiek te verdwijnen en suggereerde een nieuwe partij op te zetten. Daarmee komt er een einde aan dagen van speculatie over de enige Russische oppositiepartij met slagkracht. Woensdag kandideerde zich verschillende partijfiguren als voorzitter na geruchten dat Prochorov niet langer de steun van het Kremlin zou hebben. Tijdens een haastig ingelaste persconferentie liet Prochorov woensdagavond het partijbestuur ontslaan, een halve dag later stapt hij zelf op.

De boomlange en omstreden multimiljardair Prochorov nam drie maanden geleden het bestuur van de oppositiepartij over, volgens de meeste analisten met instemming van het Kremlin. In een cynisch politiek steekspel laat de macht een aantal oppositiepartijen bestaan maar trekt het Kremlin achter de schermen ook daar aan de touwtjes. Prochorov trok in zijn campagne hard van leer tegen de corruptie, stelde voor het aantal ambtenaren in Rusland te halveren en noemde het huidige politieke systeem een ‘parodie op de Sovjet-Unie’. Vorige week bestormde gemaskerde politieagenten een bank die onder controle van Prochorov staat. De autoriteiten ontkennen dat het het een politieke aanleiding heeft, maar de meeste analisten denken dat het Kremlin hiermee een signaal wilde afgeven. Michail Prochorov is de op twee na rijkste man in Rusland. Hij bezit een waslijst aan investeringsfondsen en bedrijven, is samen met rapper Jay-Z eigenaar van de Amerikaanse basketbalploeg de New-Jersey Nets en probeert in Rusland elektrische auto’s te verkopen.

Het politieke debat in Rusland zit in een impasse zolang noch premier Vladimir Poetin noch zijn protégé Dimitri Medvedev openlijk een keuze maken over wie er zich bij de presidentsverkiezingen begin volgend jaar kandidaat zal stellen. Terwijl de invloed van regeringspartij Verenigd Rusland langzaam afbrokkelt laat het Kremlin geen centimeter speling toe. Oppositiepartijen worden niet geregistreerd en in andere bewegingen orkestreert de macht conflicten en muiterij. Spindoktoren werken in de aanloop naar de parlementsverkiezingen in december overuren.

De oligarch Prochorov krijgt steun uit onverwachte hoek. Alla Poegatsjova, Ruslands bekendste zangeres, liet vorige week in een opwelling weten Prochorov te steunen. Donderdagmorgen zei ze tegenover de toegestroomde pers dat ‘iemand, en niet zomaar iemand, maar Vladislav Soerkov, helemaal gek is geworden’. Hij zei niet te verwachten nog aan de parlementsverkiezingen mee te kunnen doen, maar beloofde door te zetten. ,,Ik doe een oproep aan iedereen die verschillig is in dit land, iedereen die hier wil wonen en iedereen die dit land wil laten ontwikkelen. Ik denk dat we een nieuwe politiek beweging moeten beginnen en dan zullen we winnen in eerlijke en vrije verkiezingen”.