In de aanloop naar de viering van het einde van de Tweede Wereldoorlog waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van Sovjet-leider Jozef Stalin. In verschillende delen van Rusland duiken er Stalin-portretten en posters op. President Dimitri Medvedev liet deze week duidelijk weten dat zijn misdaden niet mogen worden goedgepraat. Volgens critici is er een gebrek aan debat.

Een Stalinbeeld in de tuin van het Stalin-museum in Gori

De knappe 24-jarige Sophio denkt lang na voor ze een antwoord geeft. ,,Hij heeft een hoop goeds gedaan en was van simpele komaf. Daarom houden we van hem. Ja, er is ook veel kritiek. Maar iedereen doet toch wel eens wat verkeerd?” Sophio komt uit de Georgische stad Gori en geeft met lichte tegenzin rondleidingen in het Stalinmuseum. Ze heeft een sportieve winterjas aan, geld om de verwarming in het enorme gebouw op te steken is er niet. Pas wanneer er bezoekers binnenkomen gaan de lichten aan. De man die miljoenen mensen de dood injoeg wordt in zijn geboorteplaats als held vereerd. ,,Hij was de enige Georgiër die de wereld zo in z’n greep heeft kunnen houden”, zegt ze. Ook de Russische overheid heeft altijd een ambivalente verhouding met de dictator. Vladimir Poetin noemde het einde van de Sovjet-Unie ooit ‘de grootste tragedie van de 20e eeuw’. President Medvedev haalde echter deze week echter hard uit naar mensen die de misdaden van Stalin goedpraten. ‘Het maakt niet uit hoe hard hij werkte en wat voor successen er onder zijn leiderschap zijn geboekt. Wat hij met zijn eigen volk heeft gedaan mag nooit worden vergeven.’

In de aanloop naar 9 mei, de dag waarom Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert, waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van de dictator. Hoewel bijna niemand zijn misdaden in twijfel trekt zijn veel Russen van mening dat de overwinning tijdens de Tweede Wereldoorlog aan hem te danken is. De Moskouse burgemeester was van plan de stad vol te hangen met Stalin-posters, maar na een golf aan kritiek kwam hij daar op terug. Veel analisten waren bang dat de Britse, Franse, Amerikaanse en Poolse troepen op het Rode Plein dit jaar ook onder een poster van Stalin door zouden marcheren. Dat is zondag uitgebleven. Het stadhuis drukte slechts een klein aantal Stalin-posters die onder de verschillende musea van de stad werden uitgedeeld. In de Moskouse metro doken wel posters van Stalin op en in verschillende steden zijn oude propagandaposters afgestoft om de 65-jarige overwinning op het fascisme te vieren. In Sint-Petersburg werd het portret van de dictator op een stadsbus geschilderd. De bus werd later het doelwit van activisten en is inmiddels uit de roulatie. In de Zuid-Oekraïnse stad Zaporizjija onthulde de communistische partij een standbeeld voor Stalin, iets wat bijna een veldslag opleverde tussen voor- en tegenstanders. Vorige week werd in Volgograd een zakenman die de drijvende kracht achter het lokale Stalin-museum om het leven gebracht.

Volgens de Peterburgse historicus Boris Kolonitski is er een gebrek aan debat. ,,Het probleem is dat de afbraak van de Stalin-cult die door Chroesjtsjov is ingezet nooit is afgemaakt. Het volk was daar toen nog niet klaar voor”, legt hij uit. De afgelopen jaren doken er in verschillende delen van Rusland schoolboeken op waarin de misdaden van Stalin nagenoeg ontbraken en de tekst zijn kwaliteiten als ‘effectief manager’ prees. ,,Met de geschiedenis is hier nooit afgerekend. Bovendien was dat proces in bijvoorbeeld de voormalige DDR veel makkerlijker doordat men de Russen of de Engelsen de schuld in de schoenen kon schuiven. Wij hebben het louter aan onszelf te danken.” Veel vooruitgang in de discusise is er volgens Kolonitski niet. ,,De overheid is vooral bezig een hoop zaken goed te praten en durft bijvoorbeeld niet openlijk te spreken over de manier waarop Stalin onze legers de dood heeft ingejaagd. Ik zie dan ook geen dialoog maar vooral manipulatie. En zo kom je als samenleving nooit verder.”

De 91-jarige schrijfster Jelena Rzevskaja trok als legertolk langs verschillende fronten en kwam met het Sovjet-leger in de eerste colonnes naar Duitsland. In het brandende Berlijn liep ze drie dagen met de kaak van Adolf Hilter onder haar arm. 65 jaar later blikt ze terug op haar jeugd, de oorlog en de tijd daarna.

Wanneer de 91-jarige Rzjevskaja voor de derde keer belt om een afspraak te verzetten klinken de tranen door in haar stem. ,,Het spijt me zo verschrikkelijk, nu zijn er weer allerlei jongelui van de televisie over de vloer. Zullen we het morgen proberen? Ik hoop dat ik me dan beter voel”. Op 9 mei is het precies 65 jaar geleden dat nazi-Duitsland de capitulatie tekende en er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog, een ontknoping die Rzjevskaja van dichtbij meemaakte. Terwijl het Sovjetleger de overwinning vierde in Berlijn liep zij met een bordeauxrode doos onder haar arm met daarin de ongedeerd gebleven kaken van Hitler, op zoek naar een tandarts die hem kon identificeren. ‘Op deze bizzare manier raakte mijn lot verweven met de geschiedenis van Duitsland’, schrijft Rzjevskaja in de inleiding van het boek ‘Tolk in oorlogstijd’, dat recentelijk ook in Nederland is uitgegeven. In de aanloop naar het jubileum zijn in Moskou al weken de straten versierd en maken alle Russische media jacht op het verhaal van de tolk in oorlogstijd.

De kwieke 91-jarige vrouw schuifelt verloren door haar ruimte appartement aan de Leningrad-prospekt. De verschillende kamers zijn vol van boeken, manuscripten en foto’s. ,,Die foto’s van mijzelf hangen hier normaal natuurlijk niet, dat moest voor de televisie”, zegt ze. Een jonge Kazachstaanse hulp in de huishouding zet koteletjes met aardappelpuree op tafel. ,,Echt lekker is het niet, maar we moeten het er maar mee doen”, verzucht Rzjevskaja. Ze is blij dat haar werkt nu over de hele wereld verschijnt en in allerlei talen verschijnt. ,,Toen mijn eerste boeken hier uitkwamen was dat een sensatie. In de kranten stond toen ik er jarenlang gevangenisstraf voor zou kunnen krijgen”.

Rzjevskaja komt uit een Joodse familie in wat tegenwoordig Wit-Rusland is. ,,Mijn beide ouders hebben geluk gehad. Mijn vader werd toegelaten aan de universiteit in Sint-Petersburg en mijn moeder ontsnapte maar bijna een pogrom omdat ze bij een priester in huis was getrokken”. Aan het Moskou van voor de oorlog heeft Rzjevskaja louter goede herinneringen. ,,Het was een prachtige stad, je kwam er vanalles tegen. Dansende beren, goochelaars of zelfs Chinese vrouwen met ingebonden voeten. Aan de vreugde kwam in 1937 een abrupt einde. ,,Mijn vader werd uit de partij gezet. Toen hij diezelfde avond vrienden probeerde te bellen of er nog werk was bleek de derde al opgepakt. Het was een angstige tijd. Ik was eens de sleutel vergeten en moest ’s avonds laat aanbellen. Mijn vader is in de kast gesprongen, zijn rugtas stond al klaar. Zo groot was de angst.”

Rzjevskaja studeerde later aan een bekend instituut voor de letteren en hoefde zich aanvankelijk niet voor de dienst te melden. ,,Ik was geen verpleegster en dus hadden ze me niet nodig. Later zijn we onder het mobilisatieplan in een klokkenfabriek gaan werken. Maar toen ik hoorde dat er vertaalsters nodig waren ben ik direct vertrokken. Niet dat ik zo goed Duits sprak, maar in ieder geval een beetje.” Het zijn de laatste dagen van de oorlog die haar het scherpst voor de geest staan. ,,De weg naar Berlijn viel mee. We waren alert op bommenwerpers, maar de laatste kilometers was er weinig weerstand. Onze soldaten schreven leuzen op de muren. Zelfs de kinderen die langs de route woonde droegen witte bandjes. Volgens Rzjevskaja was er geen direct bevel van boven om Hitler te zoeken, maar was iedereen daar natuurlijk mee bezig. ,,Iedereen zocht, maar het lot wilde dat wij hem gevonden hebben.”

Terwijl in Berlijn het lijk van een man met ‘gestopte sokken’ aan de pers werd getoond als het stoffelijk overschot van Hitler vonden soldaten in de tuin van de Rijkskanselarij het lijk van een man op middelbare leeftijd, een vrouw en twee honden. Rzjevskaja werd belast met een deel van de identificatie. Na drie dagen wist ze een tandarts te vinden die het gebit van Hitler aan de hand van aantekeningen positief kon herleiden. Ze vertaalde een deel van de lijkschouwing, onderzocht een hoop aangetroffen documenten en vond als eerste de dagboeken van Goebbels. Na de succesvolle identificatie heeft Rzjevskaja alle documenten afgestaan aan de staf en pas vele jaren later teruggezien in de Moskouse archieven. Een hoop historici twijfelen aan deze lezing van de feiten en er is nog altijd weinig consensus over wat er precies met Hitler is voorgevallen. Rzjevskaja ergert zich aan wat zij ‘pseudo-wetenschappers’ noemt. ,,Ze maken nog altijd van die ongelooflijk stompzinnige serie’s over hoe Hitler nog leeft of hoeveel kinderen hij heeft. Allemaal onzin, sensatiezoekers. Ik kwam vroeger ook wel op conferenties waar zulke mensen dan trots vertellen dat ze er al zestien jaar onderzoek naar doen. Wat een onzin, ik werk er al mijn hele leven aan. Wat voor mij telt is dat ik ooit ben opgehaald door Maarschalk Zjoekov, de belangrijkste Sovjet-generaal. We hebben een goed gesprek gehad en hij vertelde me dat hij me geloofde als schrijfster en als mens. Ook in zijn memoires staat dat hij wat de dood van Hitler betreft niets aan mijn lezing heeft toe te voegen.”

Haar appartement heeft zicht op de drukke weg langs haar huis. Overal langs de brug wapperen rode en oranje vlaggen, op een spandoek staat in hoofdletters ‘overwinning!’ gedrukt. De dure BMW’s van de nieuwe rijke Russen scheuren er met hoge snelheid onderdoor. ,,Je weet toch wel dat Rzjevskaja een pseudoniem is?”, vraagt ze plots. Daar heb ik het ergste van de oorlog meegemaakt. Het is echt een slachtig geweest, Rzjev is een broederstad van Stalingrad. Als Rzjev was gevallen was Moskou er ook geweest, daasrom heb ik mijzelf later zo genoemd en in ‘62 zelfs als officiële achternaam aangenomen. Wat daar gebeurde mag nooit vergeten worden. Ik denk wel eens dat ik zo lang leef omdat ik dat allemaal moet vertellen.” [zie ook: fotoserie Rzjevskaja]

Jelena Rzjevskaja – Tolk in oorlogstijd. Uitgeverij Mouria, 2009. 379 bladzijden.

Ook in Rusland hingen de vlaggen op overheidsgebouwen afgelopen maandag halfstok. Terwijl Polen met veel pijn en moeite de dood van de 96 passagiers aan boord van het presidentiele vliegtuig herdenkt riep Rusland een dag van nationale rouw uit. Hoewel de relatie met Polen niet altijd gemakkelijk is probeert Moskou alles in het werk te stellen om de Polen te steunen.

Monument voor de slachtoffers van Katyn, in New Jersey, VS. Foto door ‘p2-r2′ op Flickr

Op de voorpagina’s van de meeste Russische dagbladen staat het beeld van de twee ontredderde premiers die elkaar steviger dan ooit omhelzen. De Russische premier Vladimir Poetin vloog zaterdagavond naar Smolensk om het lichaam van de Poolse premier Lech Kachynski over te dragen aan zijn Poolse collega Donald Tusk. Terwijl het stoffelijk overschot van de president na een korte ceremonie naar Warschau werd gevlogen worden de rest van de 95 omgekomen Poolse hoogwaardigheidsbekleders voor identificatie naar Moskou gebracht. Hoewel maandag 12 april eigenlijk de feesdag is waarop Rusland de geslaagde ruimtemissie van kosmonaut Joeri Gagarin viert werd er een dag van nationale rouw uitgeroepen. Vlaggen in het hele land hingen halfstok en televisieshows werden afgeblazen. Bij de Poolse ambassade in Moskou kwamen honderden mensen hun steun betuigen, onder wie de Russische president Dimitri Medvedev die maandagmorgen het condoleanceregister tekende. Medvedev benoemde na het ongeluk premier Poetin als het hoofd van een speciale commissie die onderzoek gaat doen naar het ongeluk. Poetin liet op de Russische televisie weten dat het ongeluk ‘allereerst een tragedie voor de Polen’ was, maar dat het ongeluk ‘ook onze tragedie is, en dat we met jullie meeleven’.

De Pools-Russische betrekkingen zijn altijd lastig geweest. De meeste Polen zien de Russen als voormalige bezetters. Het Pools leiderschap steunde de afgelopen jaren actief de oranje-revolutie in Oekraïne en was voorstander van Oekraïns en Georgisch NAVO-lidmaatschap, iets waar Rusland fel op tegen is. De afgelopen jaren waren er talloze Pools-Russische conflicten. Onenigheid over vleesimport, de transit van aardgas en vooral historische onenigheid over de Tweede Wereldoorlog zette kwaad bloed tussen beide ’slavische broedervolken’. President Kaczynski, die altijd achterdochtig was over het assertieve Rusland onder Poetin, was onderweg naar Smolensk voor een herdenkingsceremonie in Katyn, het bos waar in 1940 ruim 22.000 Polen werden omgebracht door de geheime dienst van de Sovjet-Unie. Premier Poetin was vorige week in Polen om een andere ceremonie bij te wonen, maar liet excuses voor de massamoord achterwege. De gezamelijke herdenkingen waren een teken voor verbetering van de betrekkingen tussen beide landen. De afgelopen jaren stak Rusland de draak met de ‘westerse’ lezing van de geschiedenis en president Medvedev stelde vlak na zijn aantreden een speciale commissie tegen ‘geschiedvervalsing’ aan. In een ongewone stap publiceerde het Kremlin op haar website vandaag de condoleances in het Pools.

Ondertussen neemt de speculatie over de mogelijke toedracht van het ongeluk toe. Een hoge functionaris van de Russische luchtmacht liet weten dat de luchtsverkeersleiding meerdere malen heeft aangegeven dat het onveilig was te landen in de dichte mist bij Smolensk. Het vliegtuig, een Toepolev-134 154 van Sovjet-makelij, verongelukte bij de vierde landingspoging. Tegenover de BBC liet Witold Waszczykowski, een hoge functionaris binnen de Poolse veiligheidsdienst, weten dat men in Warschau erg tevreden is over de Russische steun. ‘We haden deze zachtaardige en vriendelijke aanpak en de persoonlijke bemoeienis van Poetin niet verwacht. Dit zal uiteraard een positieve bijdrage zijn aan de betrekkingen tussen beide landen.’

[UPDATE: zie onder] De Moskouse nachtclub ‘ZONA‘ heeft een aantal zalen met een Goelag-thema. Onder de glazen dansvloer lopen ratten en bezoekers kunnen op een balkon in stalen kooien uitrusten van een wilde nacht. Een aantal jaar geleden was dit nog het territorium van de niveau-riche, nu is de bar vooral populair onder studenten.

De waarschuwing op de website van de nachtclub liegt er niet om. ‘Opgelet! Wie de vrije artistieke omgeving van Club Zona betreedt stelt zichzelf bloot aan zware house-muziek, een avant-garde interieur en artistieke vrijheid. Zona choqueert en speelt in op uw angsten, verstoort uw gemoedstoestand en dwingt tot nadenken. Maar zij die de Zona overleven zijn de helden van de nacht’. In de Stalin-tijd was ‘de zone’ de benaming voor de Goelag-strafkampen waar van 1929 tot 1953 meer dan 14 miljoenen mensen naar getransporteerd werden, veel daarvan hebben het nooit overleefd. Anderen wonen nog altijd in de afgelegen steden die toen zijn opgetrokken, Norilsk, Magadan, Vorkoeta.

Nu is Zona een populaire nachtclub vlak buiten het centrum van Moskou. Er zijn vijf zalen met verschillende thema’s, en op hoogtijdagen passen er zo’n 5000 feestgangers in. Wie naar binnen wil moet eerst op een luchtplaats wachten, wordt gefouilleerd en loopt over gang waaronder spierwitte ratten kruipen. In stalen gevangeniskooien brengen schaarsgeklede meisjes bierpullen langs. ,,Je moet zien als een soort thema”, zegt de ‘nachtmanager’ Arthur. ,,Sommige mensen kunnen er om lachen, anderen hebben het niet eens in de gaten”. Behalve een grote dansvloer en een paar kleinere zaaltjes met verschillende stijlen muziek is er op de vierde verdieping een ‘VIP-zaal’. Halfnaakte meisjes dansen er in kooien, groepen vrienden laten de schalen met gerechten, flessen drank en waterpijpen aandragen. Achterin is een labyrint aan kleine kamertjes. ,,Alleen God weet wat hier gebeurd”, lacht Arthur. Een blonde stripteasedanseres drukt haar borsten in het gezicht van een jongen met een zwarte zonnebril. Hij moffelt een biljet van 500 roebel, ongeveer 13 euro, diep in haar slipje weg. ,,Er was hierboven nog een verdieping”, legt de nachtmanager uit. ,,Maar sinds de strikte controles na de brand in Perm hebben we die moeten sluiten”. Afgelopen December kwamen in een nachtclub in Perm, een grote stad aan de voet van de Oeral, ruim 150 mensen om het leven bij een grote uitslaande brand. Sindsdien zijn in heel Rusland de brandveiligheidsregels strenger geworden. In Zona zijn de trappen van de nooduitgangen breder geworden en zijn er speciale brandwerende deuren geplaatst.

In de VIP-zaal is het rustig, maar op de dansvloer daaronder is het in de loop van de nacht steeds drukker. Volgens een aantal bezoekers gaat de club ‘achteruit’. Een paar jaar geleden was het nog het domein voor de rijkere Russen, nu bestaat voornamelijk uit studenten. Konstantin Malevan (19) komt vaak op zaterdagavond in de Zona. ,,Ik had er eigenlijk niet zo over nagedacht, maar als je het naast elkaar legt kan het best schokkend zijn”, legt hij uit. Volgens zijn vrienden valt dat allemaal wel mee. ,,Het is eigenlijk een van de betere nachtclubs in Moskou, de beveiliging is vriendelijk en ze laten je over het algemeen met rust. Bovendien is het hier niet zo duur als in andere clubs. Voor 100 roebel, iets meer dan twee euro, koop je al een biertje. En de muziek is fantastisch, we dansen hier tot vroeg in de morgen.” Pas om zes uur ’s ochtends gaan de eerste feestgangers met de metro weer naar huis. ,,Je hebt gelijk”, zegt Konstantin, die als een van de weinigen die avond nog redelijk nuchter is. ,,Ik kan maar beter niet aan mijn grootvader vertellen dat ik hier was.”

UPDATE: Iris Koppe schrijft op Facebook:

Ik was een paar jaar geleden ook in Zona (2003 of 2004) en toen was er op de binnenplaats tussen de lounge banken plotseling een ‘live-act’ van een executie. Drie acteurs werden toen zogenaamd doodgeschoten door bewakers die van een wachttoren sprongen. Man, ik schrok me de tering, t zag er zo echt uit. Doen ze dat nog steeds? Ik heb m’n cocktail achterover geslagen en wilde meteen weg. Een paar bezoekers waren in paniek en renden ook naar de uitgang. Niet echt een trekker, denk dat ze die live-act hebben afgeschaft?

Bizar. De binnenplaats was dicht en ik heb geen executie-act meegemaakt. Lijkt me inderdaad niet een gangmaker, zo’n schietpartij. WTF!

,,Hij heeft een hoop goeds gedaan en was van simpele komaf. Daarom houden we van hem. Ja, men heeft tegenwoordig ook veel kritiek op Stalin, maar iedereen doet toch wel eens iets verkeerd?” Je zou zomaar verliefd kunnen worden op Sophio, het knappe 24-jarige meisje dat routinematig rondleidingen geeft in het Stalinmuseum in Gori. Ze heeft een sportieve winterjas aan, geld om de verwarming op te stoken is er niet. Pas wanneer er een bezoeker binnenkomt gaan de lichten aan. De man die miljoenen mensen de dood en zijn eigen volk grotendeels in verbanning jaagde wordt in zijn geboorteplaats als held vereerd. ,,Hij was de enige Georgier die de wereld zo in z’n greep heeft kunnen houden.”

In Rusland keek men twinting jaar geleden hoopvol naar de televisie. De val van de muur luidde het einde van de Sovjet-Unie in, maar anders dan in Duitsland is de democratische beweging in Rusland nooit op gang gekomen. ,,De belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”.

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.

Per post kreeg ik van Uitgeverij Balans ‘Leven en Lot’ van Grossman op de deurmat. Het schijnt in Nederland in de grachtengordel een aardige koffietafelcadeautopper te zijn. In de eerste hoofdstukken vliegen de concentratiekampen, legerfronten, gebroken moeders, gestorven soldaten en dronken sergants in duizelingwekkend tempo langs elkaar heen. Grossman is vooral eerlijk, een gevoel dat in de Sovjet-geschiedschrijving nagenoeg ontbreekt.

Toch voelde de sergeant-majoor zich schuldig over de slechte kwaliteit van het timmerhout tegenover de vrouw die naast hem in de auto zat en hem uitvroeg over hoe de doden werden begraven. Allemaal samen? In wat voor kleren? Werd er op het graf een laatste woord gesproken? Hij voelde zich ook opgelaten omdat hij voor de rit bij een vriend in het depot was langs geweest en een flesje aangelengde ontsmettingsalcohol had gedronken, met een stukje brood en een uitje. Hij geneerde zich voor de lucht van wodka en ui die in de auto hing, maar hij kon toh moeilijk ophouden met ademen. (…) Alle mensen zijn schuldig tegenover een moeder die haar zoon heeft verloren in de oorlog en proberen zich vergeeft tegenover haar te verontschuldigen, vanaf het begin van de menselijke geschiedenis.

(p. 142 – 143)

Die laatste zin, zou u zeggen, is wat buiten proporties. Dat is ook zo, maar binnen dit vul hier een metafoor in werk van Grossman valt het exact op zijn plaats. Wordt vervolgd! Koop dat boek!

De Russische chemicus Sergej Prokoedin-Gorski (1863 – 1944) pionierde de kleurenfotografie. Hij kreeg van tsaar Nicolaas de Tweede toestemming het Russische Rijk op de gevoelige plaat vast te leggen. Honderd jaar na dato zien de beelden er nog altijd verbluffend uit.

Het zouden zomaar de vakantiekiekjes van een kennis of familielid kunnen zijn. De beelden zijn helder, vol van kleur in de meeste gevallen haarscherp. Alsof ze vorige week met een digitale camera zijn geschoten. Toch dateren de foto’s van Sergej Prokoedin-Gorksi van tussen 1904 en 1915, ver voor de tijd van de Lumicolor en Kodachrome kleurenfilms uit de jaren ‘30.

Sergej Prokoedin-Gorski werd in 1863 geboren in Moerom, een kleine stad zo’n driehonderd kilometer ten oosten van Moskou. Zijn ouders waren van stand en verhuisden al snel naar Sint-Petersburg, waar de jonge Prokoedin-Gorksi zich toelegde op de chemische wetenschap. Hij studeerde er onder andere onder Dimitri Mendelejev, die eerder het het periodiek systeem der elementen bedacht. Sergej Prokoedin-Gorski zette zijn onderzoek door aan universiteiten in Berlijn en Parijs en wist verschillende patenten vast te leggen op de productie van kleurenfoto’s en de projectie van kleurenfilm.

In 1907 werkte Prokoedin-Gorski aan een plan waarin hij het Russische Rijk en de industriele vorderingen van die tijd wilde documenteren. Met zijn ‘optimale kleurenprojecties’ wilde hij Russische schoolkinderen op de hoogte brengen van de diversiteit en grootte van de natie. Na verschillende demonstraties aan het Russische hof kreeg hij de steun van Tsaar Nicolaas de Tweede. Met een ‘carte blance’ van de tsaristische bureaucratie kreeg hij alle medewerking en toegang tot gesloten of afgeschermde gebieden. Tussen 1909 en 1912, en nog een keer in 1915 maakte hij een rondreizen dwars door het Russische Rijk. Het ministerie voor transport stelde een speciale wagon beschikbaar waarin hij een donkere kamer had.

De foto’s geven een indrukwekkend beeld van het Rusland van voor de Sovjet-Unie. Prokoedin-Gorski fotografeerde middeleeuwse kerken en kloosters, bruggen, kanalen, locomotieven en stoomschepen. Tijdens het begin van de 20e eeuw maakte Rusland een snelle economische ontwikkeling door. De handel floreerde, het culturele leven kwam tot bloei en overal in het Russische rijk werden spoorwegen aangelegd. In de Kaukasus en Centraal-Azie legde Prokoedin-Gorski moskeen, islamitische scholen en religieuze leiders vast. Hij bezocht Turkmenistan en Afghanistan. Behalve landschappen en gebouwen fotografeerde hij ook veelal ‘gewone’ mensen. Van Oostenrijk-Hongaarse krijgsgevangenen in Karelia tot Mandarijnse gastarbeiders in wat tegenwoordig Georgie is. De collectie van 2434 foto’s in 14 verschillende albums geeft een omvangrijke indruk de industriele revolutie in tsaristisch Rusland en vooral van de etnische en religieuze diversiteit van het Russische rijk.

Na de bolsjevistische revolutie van 1917 kreeg Prokoedin-Gorski een positie als professor onder de communisten die nu aan de macht waren. Nadat de tsarenfamilie in 1918 werd vermoord ontsnapte hij met zijn complete collectie naar Noorwegen, en wist zich uiteindelijk in Frankrijk te vestigen. Hij gaf in Frankrijk nog geruime tijd lezingen op uitnodiging van de Russische gemeenschap die zich na de oorlog in Frankrijk had gevestigd. Prokoedin-Gorski overleed in 1944, en amper vier jaar na zijn dood verkochten zijn kinderen de collectie voor ongeveer 5000 dollar aan het Amerikaanse Library of Congress. In 2003 wisten conservatoren van de bibliotheek de kleurenlagen om te zetten in digitale foto’s, die vrij beschikbaar zijn op de website. Sindsdien beleven de foto’s een tweede jeugd. Ze duiken af en toe op in de Russische pers en zijn bijzonder populair op verschillende websites en blogs.

Het Kremlin herschrijft de Sovjet-geschiedenis. Een presidentiele commissie moet zich buigen over geschiedvervalsing en binnenkort zou het zelfs strafbaar zijn de ‘prestaties van het Rode Leger’ te ontkennen. Niet iedereen maakt zich zorgen.

School 2010 in de Moskouse buitenwijk Ljoebljino. Foto: Olaf Koens

Het is rustig op de gangen van school nummer 2010 in de Moskouse buitenwijk Ljoebljino. De zomervakantie staat voor de deur en de hoogste klassen zijn zich aan het voorbereiden op het afsluitende staatsexamen. Irina Morozova geeft geschiedenisles. Ze weet goed wat er speelt maar maakt zich niet te veel zorgen. ,,In het begin van de jaren ‘90 hebben we vooral het westerse beeld overgenomen. Dat was de tijdgeest, maar erg objectief was het niet. Nu scherpt men het Russische beeld wat aan. Zo verkeerd is dat niet.”

,,Ik weet wel dat men over bepaalde zaken anders denkt in het Westen”, legt Morozova uit. De school heeft een uitwisselingsprogramma met Noorwegen. ,,Maar sommige zaken staan gewoon vast. Natuurlijk heeft het Rode Leger de beslissende rol gespeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daar besteden de geschiedenisboeken bij jullie amper aandacht aan.”

Vorige maand heeft president Dimitri Medvedev een nieuwe organisatie in het leven geroepen die zich moet buigen over de Russische geschiedenis. De naam alleen al voorspelt weinig goeds. De 28-koppige commissie heet voluit de ‘Presidentiële Commissie ter Voorkoming van Geschiedvervalsing ten nadele van de Russische Belangen’. Ze bestaat uit hooggeplaatste ambtenaren, leidinggevenden uit het leger en de geheime dienst en enkele historici. De groep zal zich bezighouden met bijvoorbeeld de annexatie door de Sovjetunie van de Baltische Staten (1940), de hongersnood in Oekraine (1932-1933) en vooral de Tweede Wereldoorlog (1941-1945).

Deze week nog kwam het Ministerie van Defensie in opspraak door de publicatie van een historisch essay. Volgens Kolonel Sergej Kovaljov treft Polen blaam voor de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog op 1 september 1939. Het land had aan de ‘redelijke’ verzoeken van Hitler moeten voldoen. Het stuk deed een hoop stof opwaaien en is later van de website van het ministerie verdwenen. Het essay was een opzienbarende omkering van de werkelijkheid: Polen werd in september 1939 aangevallen en vernietigd door de nazi’s en de Sovjets, als uitvloeisel van geheime diplomatieke afspraken die ze eerder hadden gemaakt in het Molotov-Ribbentrop-pact.

Het Kremlin wil echter meer controle over het verleden, en herschrijft het desnoods. De machthebbers vinden dat het land weer trots moet kunnen zijn op de Sovjet-periode. Zo wordt de jaarlijkse 9-mei parade, de dag waarop Rusland de overwinning op nazi-Duisland viert, steeds groter aangepakt. Bovendien werken enkele hoge functionarissen van Verenigd Rusland, de oppermachtige partij van president Medvedev en premier Poetin aan een wetsvoorstel dat zware straffen in het vooruitzicht stelt voor iedereen die de ‘heldendaden van het Rode Leger’ in twijfel durft te trekken.

Volgens de invloedrijke historicus Roi Medvedev is zo’n commissie niet per definitie een slecht idee. ,,Maar dan moet ze zich wel beperken tot analyse en het openbaar maken van archiefstukken.” Hij voegt daar aan toe dat eventuele vervolgingen voor geschiedvervalsing voor hem een ‘terugkeer naar de Sovjet-praktijken’ zou zijn. Roi Medvedev kreeg het in de jaren ‘70 veelal aan de stok met de Sovjet-autoriteiten en is een van de weinige historici die openlijk kritiek levert op de huidige plannen.

Nationalistische bewegingen in Rusland winnen aan kracht. De minder gelukkige periodes uit het verleden worden verdoezeld. Al geruime tijd duiken er berichten op dat in sommige schoolboeken Stalin genoemd wordt als een ‘effectief manager’. Dat gaat ook Irina Morozova een stap te ver. ,,Natuurlijk mag je de industriele en economische prestaties van de jaren ‘40 en ‘50 niet ontkennen. Maar de prijs die we daarvoor betaald hebben was te hoog.”