De melodie van het volkslied is hetzelfde gebleven, vanaf de torens van het Kremlin stralen rode sterren en in de meeste dorpen en steden in Rusland staan de standbeelden van Lenin nog fier op hun sokkels. Waarom is er in Rusland nooit afgerekend met het verleden?

Tussen de schreeuwerige reclames van Nokia, Pepsi en Coca-Cola valt het majesteuze pand van het museum voor de hedendaagse geschiedenis aan de Tverskajastraat bijna niet meer op. De naburige winkel die iPads verkoopt trekt meer klandizie. Naast een enorme wapencollectie en een Goya-tentoonstelling heeft het museum een permanente expositie moderne geschiedenis. De pijpjes van Stalin, de accordion van Jeltsin en een videoscherm met Vladimir Poetin moet de bezoekers inzicht geven in de wonderbaarlijke transitie van de Sovjet-Unie naar het hyperkapitalistische Rusland van nu. ,,Onze politieke leiders zijn eigenlijk schrizofreen”, legt de jonge historicus Nikita Anikin uit. Hij maakt deel uit van het bestuur van het museum en onderzoekt de ervaring en beleving van die tijd. ,,Aan de ene kant zie je dat Rusland afstand heeft genomen van de Sovjet-tijd en de bijbehoordende symboliek, aan de andere kant zie je het nog overal. In de grote steden valt het nog mee, maar in de provincie worden de rode vlaggen nog uitgehangen en krijgt het Leninbeeld ieder jaar een schilderbeurt”, legt hij uit. ,,Ze hebben niets om op terug te vallen en een groot deel van de bevolking heeft goede herinneringen aan die tijd”.

In een speech in 2005 noemde toenmalig president Vladimir Poetin het einde van de Sovjet-Unie de ‘grootste tragedie van de vorige eeuw’. ,,Die gebeurtenis is voor het Russische volk een ware tragedie. Miljoenen landgenoten maakten plots geen deel meer uit van ons land, een epidemie die enorme gevolgen had”. Het was destijds voor Poetin een reden uit te halen naar het westen. “Rusland besluit zelf het tempo en de voorwaarden voor een overgang naar een democratie. We zijn een vrije natie en onze plek in de moderne wereldgeschiedenis zal worden bepaald door hoe succesvol en hoe sterk we zijn”. De Oost-Europese landen, de Baltische Staten en de Sovjetrepublieken konden de schuld van het Sovjetverleden op Moskou afschuiven. In Rusland zelf is nooit afgerekend met het verleden. ,,Dat kan eigenlijk ook niet anders”, legt Anikin uit. ,,We wonen nog altijd in Sovjethuizen, rijden in Sovjettreinen en vliegen met Sovjetvliegtuigen. Probeer in Rusland maar eens een snelweg te vinden die niet uit die tijd komt”. Toch was er twintig jaar geleden een beweging die korte metten wilde maken met de Sovjetgeschiedenis. ,,In het prille begin van de jaren ‘90 was alles wat uit het Westen kwam goed. Je hoeft je hier alleen de rijen voor de McDonalds maar in te denken. Er waren mensen die de communistische partij wilden verbieden, Lenin uit het mausoleum wilden weghalen. Dat is toen nooit gelukt, en daarmee is het momentum verdwenen. Om eerlijk te zijn, de mensen die nu nog willen dat de Leninbeelden worden weggehaald, dat zijn alleen freaks”.

De nostalgie naar de Sovjettijd is enorm. Het populaire televisiekanaal ‘Zvezda’ zendt iedere avond Sovjetfilms uit, een keur aan radiostations brengt alleen maar ‘de muziek van toen’. ,,Het is niet zozeer de nostalgie, mensen hebben het gevoel dat ze belazerd zijn”, legt Anikin uit. ,,Ze kregen een ideale, democratische samenleving beloofd, maar er kwam alleen maar crisis”. President Dimitri Medvedev heeft een iPad, zet sterk in op innovatie en probeert allerlei hervormingen door te drukken. Maar de samenleving is volgens de meeste analisten niet klaar voor. ,,Daarom is geschiedenis bij ons zo krampachtig”, legt Anikin uit. ,,We staan nog met een been in het verleden”.

Nothing spoils your morning-coffee more then a huge swastika in sight from your balcony.

‘You are under arrest!’

Made with crayons. Removed it. Crazy kids. Fuck off.

Een mooie kerstgedachte, adopteer een oorlogsgraf en help het levenswerk van mijn collega Remco Reiding vooruit. Met een kleine bijdrage van 50 euro ben ik donateur voor de herinnering aan Ivan Iosifovitsj Lasjkarasjvili uit het dorpje Lapankoeri vlakbij de Dagestaanse grens.

Foto: Anatoli Koedrin (knielend bij het graf) brengt met zijn vrouw Nadezjda voor het eerst een bezoek aan het graf van zijn vader Ivan Koedrin. Deze overleed op 10 mei 1945 in Duitsland, werd overgebracht naar Margraten en later herbegraven op het Russisch Ereveld in Leusden. (SHODY CAREMAN/AD).

De 865 graven op de Russische begraafplaats in Leusden worden ter adoptie aangeboden. De Stichting Russisch Ereveld wil zo het grafbezoek van nabestaanden mogelijk maken en de herinnering aan de soldaten levend houden. Op het Russisch Ereveld, naast de Amersfoortse begraafplaats Rusthof aan de Dodeweg, liggen 865 Sovjetrussische oorlogsslachtoffers begraven. Hun verwanten zijn daarover na de Tweede Wereldoorlog niet geïnformeerd. Pas de laatste jaren is de Amersfoortse onderzoeker held Remco Reiding erin geslaagd familieleden op te sporen. Inmiddels zijn de verwanten van 170 in Leusden begraven soldaten gevonden.

Nu de nabestaanden eindelijk weten waar hun vader of broer ligt, willen zij voor het eerst in hun leven het graf bezoeken. Velen kunnen de reis zelf niet betalen. Het Russisch Ereveld was lange tijd een min of meer vergeten plek. De begraafplaats was ommuurd en daardoor afgesloten van de geallieerde graven op de naastgelegen begraafplaats Rusthof. Op de grijze grafstenen staan namen in een vreemd letterschrift. Wie de hier begraven soldaten precies waren, bleef onduidelijk totdat in 2000 de eerste verwanten werden opgespoord. Om te voorkomen dat het ereveld weer in de vergetelheid raakt, wil de eerder dit jaar opgerichte Stichting Russisch Ereveld de samenleving meer bij de begraafplaats betrekken. Vanaf vandaag kan iedereen daarom voor 50 euro per jaar een graf adopteren. Aanmelden kan op de website www.russisch-ereveld.nl

In de aanloop naar de viering van het einde van de Tweede Wereldoorlog waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van Sovjet-leider Jozef Stalin. In verschillende delen van Rusland duiken er Stalin-portretten en posters op. President Dimitri Medvedev liet deze week duidelijk weten dat zijn misdaden niet mogen worden goedgepraat. Volgens critici is er een gebrek aan debat.

Een Stalinbeeld in de tuin van het Stalin-museum in Gori

De knappe 24-jarige Sophio denkt lang na voor ze een antwoord geeft. ,,Hij heeft een hoop goeds gedaan en was van simpele komaf. Daarom houden we van hem. Ja, er is ook veel kritiek. Maar iedereen doet toch wel eens wat verkeerd?” Sophio komt uit de Georgische stad Gori en geeft met lichte tegenzin rondleidingen in het Stalinmuseum. Ze heeft een sportieve winterjas aan, geld om de verwarming in het enorme gebouw op te steken is er niet. Pas wanneer er bezoekers binnenkomen gaan de lichten aan. De man die miljoenen mensen de dood injoeg wordt in zijn geboorteplaats als held vereerd. ,,Hij was de enige Georgiër die de wereld zo in z’n greep heeft kunnen houden”, zegt ze. Ook de Russische overheid heeft altijd een ambivalente verhouding met de dictator. Vladimir Poetin noemde het einde van de Sovjet-Unie ooit ‘de grootste tragedie van de 20e eeuw’. President Medvedev haalde echter deze week echter hard uit naar mensen die de misdaden van Stalin goedpraten. ‘Het maakt niet uit hoe hard hij werkte en wat voor successen er onder zijn leiderschap zijn geboekt. Wat hij met zijn eigen volk heeft gedaan mag nooit worden vergeven.’

In de aanloop naar 9 mei, de dag waarom Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert, waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van de dictator. Hoewel bijna niemand zijn misdaden in twijfel trekt zijn veel Russen van mening dat de overwinning tijdens de Tweede Wereldoorlog aan hem te danken is. De Moskouse burgemeester was van plan de stad vol te hangen met Stalin-posters, maar na een golf aan kritiek kwam hij daar op terug. Veel analisten waren bang dat de Britse, Franse, Amerikaanse en Poolse troepen op het Rode Plein dit jaar ook onder een poster van Stalin door zouden marcheren. Dat is zondag uitgebleven. Het stadhuis drukte slechts een klein aantal Stalin-posters die onder de verschillende musea van de stad werden uitgedeeld. In de Moskouse metro doken wel posters van Stalin op en in verschillende steden zijn oude propagandaposters afgestoft om de 65-jarige overwinning op het fascisme te vieren. In Sint-Petersburg werd het portret van de dictator op een stadsbus geschilderd. De bus werd later het doelwit van activisten en is inmiddels uit de roulatie. In de Zuid-Oekraïnse stad Zaporizjija onthulde de communistische partij een standbeeld voor Stalin, iets wat bijna een veldslag opleverde tussen voor- en tegenstanders. Vorige week werd in Volgograd een zakenman die de drijvende kracht achter het lokale Stalin-museum om het leven gebracht.

Volgens de Peterburgse historicus Boris Kolonitski is er een gebrek aan debat. ,,Het probleem is dat de afbraak van de Stalin-cult die door Chroesjtsjov is ingezet nooit is afgemaakt. Het volk was daar toen nog niet klaar voor”, legt hij uit. De afgelopen jaren doken er in verschillende delen van Rusland schoolboeken op waarin de misdaden van Stalin nagenoeg ontbraken en de tekst zijn kwaliteiten als ‘effectief manager’ prees. ,,Met de geschiedenis is hier nooit afgerekend. Bovendien was dat proces in bijvoorbeeld de voormalige DDR veel makkerlijker doordat men de Russen of de Engelsen de schuld in de schoenen kon schuiven. Wij hebben het louter aan onszelf te danken.” Veel vooruitgang in de discusise is er volgens Kolonitski niet. ,,De overheid is vooral bezig een hoop zaken goed te praten en durft bijvoorbeeld niet openlijk te spreken over de manier waarop Stalin onze legers de dood heeft ingejaagd. Ik zie dan ook geen dialoog maar vooral manipulatie. En zo kom je als samenleving nooit verder.”

De 91-jarige schrijfster Jelena Rzevskaja trok als legertolk langs verschillende fronten en kwam met het Sovjet-leger in de eerste colonnes naar Duitsland. In het brandende Berlijn liep ze drie dagen met de kaak van Adolf Hilter onder haar arm. 65 jaar later blikt ze terug op haar jeugd, de oorlog en de tijd daarna.

Wanneer de 91-jarige Rzjevskaja voor de derde keer belt om een afspraak te verzetten klinken de tranen door in haar stem. ,,Het spijt me zo verschrikkelijk, nu zijn er weer allerlei jongelui van de televisie over de vloer. Zullen we het morgen proberen? Ik hoop dat ik me dan beter voel”. Op 9 mei is het precies 65 jaar geleden dat nazi-Duitsland de capitulatie tekende en er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog, een ontknoping die Rzjevskaja van dichtbij meemaakte. Terwijl het Sovjetleger de overwinning vierde in Berlijn liep zij met een bordeauxrode doos onder haar arm met daarin de ongedeerd gebleven kaken van Hitler, op zoek naar een tandarts die hem kon identificeren. ‘Op deze bizzare manier raakte mijn lot verweven met de geschiedenis van Duitsland’, schrijft Rzjevskaja in de inleiding van het boek ‘Tolk in oorlogstijd’, dat recentelijk ook in Nederland is uitgegeven. In de aanloop naar het jubileum zijn in Moskou al weken de straten versierd en maken alle Russische media jacht op het verhaal van de tolk in oorlogstijd.

De kwieke 91-jarige vrouw schuifelt verloren door haar ruimte appartement aan de Leningrad-prospekt. De verschillende kamers zijn vol van boeken, manuscripten en foto’s. ,,Die foto’s van mijzelf hangen hier normaal natuurlijk niet, dat moest voor de televisie”, zegt ze. Een jonge Kazachstaanse hulp in de huishouding zet koteletjes met aardappelpuree op tafel. ,,Echt lekker is het niet, maar we moeten het er maar mee doen”, verzucht Rzjevskaja. Ze is blij dat haar werkt nu over de hele wereld verschijnt en in allerlei talen verschijnt. ,,Toen mijn eerste boeken hier uitkwamen was dat een sensatie. In de kranten stond toen ik er jarenlang gevangenisstraf voor zou kunnen krijgen”.

Rzjevskaja komt uit een Joodse familie in wat tegenwoordig Wit-Rusland is. ,,Mijn beide ouders hebben geluk gehad. Mijn vader werd toegelaten aan de universiteit in Sint-Petersburg en mijn moeder ontsnapte maar bijna een pogrom omdat ze bij een priester in huis was getrokken”. Aan het Moskou van voor de oorlog heeft Rzjevskaja louter goede herinneringen. ,,Het was een prachtige stad, je kwam er vanalles tegen. Dansende beren, goochelaars of zelfs Chinese vrouwen met ingebonden voeten. Aan de vreugde kwam in 1937 een abrupt einde. ,,Mijn vader werd uit de partij gezet. Toen hij diezelfde avond vrienden probeerde te bellen of er nog werk was bleek de derde al opgepakt. Het was een angstige tijd. Ik was eens de sleutel vergeten en moest ’s avonds laat aanbellen. Mijn vader is in de kast gesprongen, zijn rugtas stond al klaar. Zo groot was de angst.”

Rzjevskaja studeerde later aan een bekend instituut voor de letteren en hoefde zich aanvankelijk niet voor de dienst te melden. ,,Ik was geen verpleegster en dus hadden ze me niet nodig. Later zijn we onder het mobilisatieplan in een klokkenfabriek gaan werken. Maar toen ik hoorde dat er vertaalsters nodig waren ben ik direct vertrokken. Niet dat ik zo goed Duits sprak, maar in ieder geval een beetje.” Het zijn de laatste dagen van de oorlog die haar het scherpst voor de geest staan. ,,De weg naar Berlijn viel mee. We waren alert op bommenwerpers, maar de laatste kilometers was er weinig weerstand. Onze soldaten schreven leuzen op de muren. Zelfs de kinderen die langs de route woonde droegen witte bandjes. Volgens Rzjevskaja was er geen direct bevel van boven om Hitler te zoeken, maar was iedereen daar natuurlijk mee bezig. ,,Iedereen zocht, maar het lot wilde dat wij hem gevonden hebben.”

Terwijl in Berlijn het lijk van een man met ‘gestopte sokken’ aan de pers werd getoond als het stoffelijk overschot van Hitler vonden soldaten in de tuin van de Rijkskanselarij het lijk van een man op middelbare leeftijd, een vrouw en twee honden. Rzjevskaja werd belast met een deel van de identificatie. Na drie dagen wist ze een tandarts te vinden die het gebit van Hitler aan de hand van aantekeningen positief kon herleiden. Ze vertaalde een deel van de lijkschouwing, onderzocht een hoop aangetroffen documenten en vond als eerste de dagboeken van Goebbels. Na de succesvolle identificatie heeft Rzjevskaja alle documenten afgestaan aan de staf en pas vele jaren later teruggezien in de Moskouse archieven. Een hoop historici twijfelen aan deze lezing van de feiten en er is nog altijd weinig consensus over wat er precies met Hitler is voorgevallen. Rzjevskaja ergert zich aan wat zij ‘pseudo-wetenschappers’ noemt. ,,Ze maken nog altijd van die ongelooflijk stompzinnige serie’s over hoe Hitler nog leeft of hoeveel kinderen hij heeft. Allemaal onzin, sensatiezoekers. Ik kwam vroeger ook wel op conferenties waar zulke mensen dan trots vertellen dat ze er al zestien jaar onderzoek naar doen. Wat een onzin, ik werk er al mijn hele leven aan. Wat voor mij telt is dat ik ooit ben opgehaald door Maarschalk Zjoekov, de belangrijkste Sovjet-generaal. We hebben een goed gesprek gehad en hij vertelde me dat hij me geloofde als schrijfster en als mens. Ook in zijn memoires staat dat hij wat de dood van Hitler betreft niets aan mijn lezing heeft toe te voegen.”

Haar appartement heeft zicht op de drukke weg langs haar huis. Overal langs de brug wapperen rode en oranje vlaggen, op een spandoek staat in hoofdletters ‘overwinning!’ gedrukt. De dure BMW’s van de nieuwe rijke Russen scheuren er met hoge snelheid onderdoor. ,,Je weet toch wel dat Rzjevskaja een pseudoniem is?”, vraagt ze plots. Daar heb ik het ergste van de oorlog meegemaakt. Het is echt een slachtig geweest, Rzjev is een broederstad van Stalingrad. Als Rzjev was gevallen was Moskou er ook geweest, daasrom heb ik mijzelf later zo genoemd en in ‘62 zelfs als officiële achternaam aangenomen. Wat daar gebeurde mag nooit vergeten worden. Ik denk wel eens dat ik zo lang leef omdat ik dat allemaal moet vertellen.” [zie ook: fotoserie Rzjevskaja]

Jelena Rzjevskaja – Tolk in oorlogstijd. Uitgeverij Mouria, 2009. 379 bladzijden.

Ook in Rusland hingen de vlaggen op overheidsgebouwen afgelopen maandag halfstok. Terwijl Polen met veel pijn en moeite de dood van de 96 passagiers aan boord van het presidentiele vliegtuig herdenkt riep Rusland een dag van nationale rouw uit. Hoewel de relatie met Polen niet altijd gemakkelijk is probeert Moskou alles in het werk te stellen om de Polen te steunen.

Monument voor de slachtoffers van Katyn, in New Jersey, VS. Foto door ‘p2-r2′ op Flickr

Op de voorpagina’s van de meeste Russische dagbladen staat het beeld van de twee ontredderde premiers die elkaar steviger dan ooit omhelzen. De Russische premier Vladimir Poetin vloog zaterdagavond naar Smolensk om het lichaam van de Poolse premier Lech Kachynski over te dragen aan zijn Poolse collega Donald Tusk. Terwijl het stoffelijk overschot van de president na een korte ceremonie naar Warschau werd gevlogen worden de rest van de 95 omgekomen Poolse hoogwaardigheidsbekleders voor identificatie naar Moskou gebracht. Hoewel maandag 12 april eigenlijk de feesdag is waarop Rusland de geslaagde ruimtemissie van kosmonaut Joeri Gagarin viert werd er een dag van nationale rouw uitgeroepen. Vlaggen in het hele land hingen halfstok en televisieshows werden afgeblazen. Bij de Poolse ambassade in Moskou kwamen honderden mensen hun steun betuigen, onder wie de Russische president Dimitri Medvedev die maandagmorgen het condoleanceregister tekende. Medvedev benoemde na het ongeluk premier Poetin als het hoofd van een speciale commissie die onderzoek gaat doen naar het ongeluk. Poetin liet op de Russische televisie weten dat het ongeluk ‘allereerst een tragedie voor de Polen’ was, maar dat het ongeluk ‘ook onze tragedie is, en dat we met jullie meeleven’.

De Pools-Russische betrekkingen zijn altijd lastig geweest. De meeste Polen zien de Russen als voormalige bezetters. Het Pools leiderschap steunde de afgelopen jaren actief de oranje-revolutie in Oekraà¯ne en was voorstander van Oekraà¯ns en Georgisch NAVO-lidmaatschap, iets waar Rusland fel op tegen is. De afgelopen jaren waren er talloze Pools-Russische conflicten. Onenigheid over vleesimport, de transit van aardgas en vooral historische onenigheid over de Tweede Wereldoorlog zette kwaad bloed tussen beide ’slavische broedervolken’. President Kaczynski, die altijd achterdochtig was over het assertieve Rusland onder Poetin, was onderweg naar Smolensk voor een herdenkingsceremonie in Katyn, het bos waar in 1940 ruim 22.000 Polen werden omgebracht door de geheime dienst van de Sovjet-Unie. Premier Poetin was vorige week in Polen om een andere ceremonie bij te wonen, maar liet excuses voor de massamoord achterwege. De gezamelijke herdenkingen waren een teken voor verbetering van de betrekkingen tussen beide landen. De afgelopen jaren stak Rusland de draak met de ‘westerse’ lezing van de geschiedenis en president Medvedev stelde vlak na zijn aantreden een speciale commissie tegen ‘geschiedvervalsing’ aan. In een ongewone stap publiceerde het Kremlin op haar website vandaag de condoleances in het Pools.

Ondertussen neemt de speculatie over de mogelijke toedracht van het ongeluk toe. Een hoge functionaris van de Russische luchtmacht liet weten dat de luchtsverkeersleiding meerdere malen heeft aangegeven dat het onveilig was te landen in de dichte mist bij Smolensk. Het vliegtuig, een Toepolev-134 154 van Sovjet-makelij, verongelukte bij de vierde landingspoging. Tegenover de BBC liet Witold Waszczykowski, een hoge functionaris binnen de Poolse veiligheidsdienst, weten dat men in Warschau erg tevreden is over de Russische steun. ‘We haden deze zachtaardige en vriendelijke aanpak en de persoonlijke bemoeienis van Poetin niet verwacht. Dit zal uiteraard een positieve bijdrage zijn aan de betrekkingen tussen beide landen.’

[UPDATE: zie onder] De Moskouse nachtclub ‘ZONA‘ heeft een aantal zalen met een Goelag-thema. Onder de glazen dansvloer lopen ratten en bezoekers kunnen op een balkon in stalen kooien uitrusten van een wilde nacht. Een aantal jaar geleden was dit nog het territorium van de niveau-riche, nu is de bar vooral populair onder studenten.

De waarschuwing op de website van de nachtclub liegt er niet om. ‘Opgelet! Wie de vrije artistieke omgeving van Club Zona betreedt stelt zichzelf bloot aan zware house-muziek, een avant-garde interieur en artistieke vrijheid. Zona choqueert en speelt in op uw angsten, verstoort uw gemoedstoestand en dwingt tot nadenken. Maar zij die de Zona overleven zijn de helden van de nacht’. In de Stalin-tijd was ‘de zone’ de benaming voor de Goelag-strafkampen waar van 1929 tot 1953 meer dan 14 miljoenen mensen naar getransporteerd werden, veel daarvan hebben het nooit overleefd. Anderen wonen nog altijd in de afgelegen steden die toen zijn opgetrokken, Norilsk, Magadan, Vorkoeta.

Nu is Zona een populaire nachtclub vlak buiten het centrum van Moskou. Er zijn vijf zalen met verschillende thema’s, en op hoogtijdagen passen er zo’n 5000 feestgangers in. Wie naar binnen wil moet eerst op een luchtplaats wachten, wordt gefouilleerd en loopt over gang waaronder spierwitte ratten kruipen. In stalen gevangeniskooien brengen schaarsgeklede meisjes bierpullen langs. ,,Je moet zien als een soort thema”, zegt de ‘nachtmanager’ Arthur. ,,Sommige mensen kunnen er om lachen, anderen hebben het niet eens in de gaten”. Behalve een grote dansvloer en een paar kleinere zaaltjes met verschillende stijlen muziek is er op de vierde verdieping een ‘VIP-zaal’. Halfnaakte meisjes dansen er in kooien, groepen vrienden laten de schalen met gerechten, flessen drank en waterpijpen aandragen. Achterin is een labyrint aan kleine kamertjes. ,,Alleen God weet wat hier gebeurd”, lacht Arthur. Een blonde stripteasedanseres drukt haar borsten in het gezicht van een jongen met een zwarte zonnebril. Hij moffelt een biljet van 500 roebel, ongeveer 13 euro, diep in haar slipje weg. ,,Er was hierboven nog een verdieping”, legt de nachtmanager uit. ,,Maar sinds de strikte controles na de brand in Perm hebben we die moeten sluiten”. Afgelopen December kwamen in een nachtclub in Perm, een grote stad aan de voet van de Oeral, ruim 150 mensen om het leven bij een grote uitslaande brand. Sindsdien zijn in heel Rusland de brandveiligheidsregels strenger geworden. In Zona zijn de trappen van de nooduitgangen breder geworden en zijn er speciale brandwerende deuren geplaatst.

In de VIP-zaal is het rustig, maar op de dansvloer daaronder is het in de loop van de nacht steeds drukker. Volgens een aantal bezoekers gaat de club ‘achteruit’. Een paar jaar geleden was het nog het domein voor de rijkere Russen, nu bestaat voornamelijk uit studenten. Konstantin Malevan (19) komt vaak op zaterdagavond in de Zona. ,,Ik had er eigenlijk niet zo over nagedacht, maar als je het naast elkaar legt kan het best schokkend zijn”, legt hij uit. Volgens zijn vrienden valt dat allemaal wel mee. ,,Het is eigenlijk een van de betere nachtclubs in Moskou, de beveiliging is vriendelijk en ze laten je over het algemeen met rust. Bovendien is het hier niet zo duur als in andere clubs. Voor 100 roebel, iets meer dan twee euro, koop je al een biertje. En de muziek is fantastisch, we dansen hier tot vroeg in de morgen.” Pas om zes uur ’s ochtends gaan de eerste feestgangers met de metro weer naar huis. ,,Je hebt gelijk”, zegt Konstantin, die als een van de weinigen die avond nog redelijk nuchter is. ,,Ik kan maar beter niet aan mijn grootvader vertellen dat ik hier was.”

UPDATE: Iris Koppe schrijft op Facebook:

Ik was een paar jaar geleden ook in Zona (2003 of 2004) en toen was er op de binnenplaats tussen de lounge banken plotseling een ‘live-act’ van een executie. Drie acteurs werden toen zogenaamd doodgeschoten door bewakers die van een wachttoren sprongen. Man, ik schrok me de tering, t zag er zo echt uit. Doen ze dat nog steeds? Ik heb m’n cocktail achterover geslagen en wilde meteen weg. Een paar bezoekers waren in paniek en renden ook naar de uitgang. Niet echt een trekker, denk dat ze die live-act hebben afgeschaft?

Bizar. De binnenplaats was dicht en ik heb geen executie-act meegemaakt. Lijkt me inderdaad niet een gangmaker, zo’n schietpartij. WTF!

,,Hij heeft een hoop goeds gedaan en was van simpele komaf. Daarom houden we van hem. Ja, men heeft tegenwoordig ook veel kritiek op Stalin, maar iedereen doet toch wel eens iets verkeerd?” Je zou zomaar verliefd kunnen worden op Sophio, het knappe 24-jarige meisje dat routinematig rondleidingen geeft in het Stalinmuseum in Gori. Ze heeft een sportieve winterjas aan, geld om de verwarming op te stoken is er niet. Pas wanneer er een bezoeker binnenkomt gaan de lichten aan. De man die miljoenen mensen de dood en zijn eigen volk grotendeels in verbanning jaagde wordt in zijn geboorteplaats als held vereerd. ,,Hij was de enige Georgier die de wereld zo in z’n greep heeft kunnen houden.”

In Rusland keek men twinting jaar geleden hoopvol naar de televisie. De val van de muur luidde het einde van de Sovjet-Unie in, maar anders dan in Duitsland is de democratische beweging in Rusland nooit op gang gekomen. ,,De belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”.

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.

Per post kreeg ik van Uitgeverij Balans ‘Leven en Lot’ van Grossman op de deurmat. Het schijnt in Nederland in de grachtengordel een aardige koffietafelcadeautopper te zijn. In de eerste hoofdstukken vliegen de concentratiekampen, legerfronten, gebroken moeders, gestorven soldaten en dronken sergants in duizelingwekkend tempo langs elkaar heen. Grossman is vooral eerlijk, een gevoel dat in de Sovjet-geschiedschrijving nagenoeg ontbreekt.

Toch voelde de sergeant-majoor zich schuldig over de slechte kwaliteit van het timmerhout tegenover de vrouw die naast hem in de auto zat en hem uitvroeg over hoe de doden werden begraven. Allemaal samen? In wat voor kleren? Werd er op het graf een laatste woord gesproken? Hij voelde zich ook opgelaten omdat hij voor de rit bij een vriend in het depot was langs geweest en een flesje aangelengde ontsmettingsalcohol had gedronken, met een stukje brood en een uitje. Hij geneerde zich voor de lucht van wodka en ui die in de auto hing, maar hij kon toh moeilijk ophouden met ademen. (…) Alle mensen zijn schuldig tegenover een moeder die haar zoon heeft verloren in de oorlog en proberen zich vergeeft tegenover haar te verontschuldigen, vanaf het begin van de menselijke geschiedenis.

(p. 142 – 143)

Die laatste zin, zou u zeggen, is wat buiten proporties. Dat is ook zo, maar binnen dit vul hier een metafoor in werk van Grossman valt het exact op zijn plaats. Wordt vervolgd! Koop dat boek!