In Moskou ruilde ik eind 2006 ooit een Blackberry voor een MacBook. Een goeie deal, dacht ik zelf, al was het maar omdat ik die telefoon voor nog geen 300 euro op eBay kocht. Mijn steenrijke Russische kennis was er ook gelukkig mee, Blackberry’s waren in die tijd nog echte statussymbolen, het versleutelde netwerk was nog voorbehouden aan de geheime dienst. Mijn kennis maakte een goede sier, ik kreeg eindelijk een echte computer in handen.

Maar amper een halfjaar later liet ik mijn spierwitte MacBook donderen in een Brussels cafe. Sindsdien werkte ‘ie alleen nog als er stroom was, de draadloze droom moest dag en nacht worden ingeplugd. Ik heb het jarenlang uitgezeten. Tot vandaag. Maar als je nieuwe Mac eenmaal uit de doos is, wat voor software heb je als moderne journalist eigenlijk nodig? Met een beetje hulp van vrienden en collega’s (thanks Alper, Edial, Ernst-Jan, Mark, Sanne en Emiel!) heb ik hier mijn favoriete programma’s op een rijtje gezet. Schrijft u mee?

Ik gebruik mijn Mac om te schrijven. Natuurlijk droom ik er ook van de grote zaal van de Melkweg eens plat te spelen en zou ik sommige verhalen het liefst willen verfilmen, tot die tijd heb ik GarageBand, iMovie en de soortgelijken niet nodig. Knal de programma’s die je niet nodig hebt direct van je computer. Maar wat dan wel? Begin met een fatsoenlijke browser. Fixefox werkt als een trein, de nieuwe Safari is prachtig maar eigenlijk werkt Google Chrome voor Mac nog als de beste. Naar smaak snufjes en plugins toevoegen.

Ook direct installeren: Skype. Onmisbaar voor de journalist onderweg. Overleg met de redactie, nieuwsfeiten nalopen of je lief bellen om te vertellen dat je veilig bent aangekomen. Met Skype-Out betaal je altijd lokaal tarief. En wat de Raad van de Journalistiek er ook van mag denken, het kan soms bijzonder handig zijn je telefoongesprekken op te nemen. Net zo onmisbaar: Skitch, voor het betere knip-en plakwerk wanneer je het nodig hebt. Zweerde ik tot een paar uur geleden nog bij Deadline – de web-based toepassing voor deadlines en to-do lijstjes – nu ben ik over op Things. Een complete inbox die van je kleine ‘to-do-lijst’ een compleet task-management-systeem maakt. Amen.

Dan, mijn absolute favoriet: WriteRoom. Een simpel maar effectief stukje software. Het ziet eruit als een text-editor, maar druk op enter en de tekst verschijnt op een zwarte achtergrond en drukt alle andere vensters weg. Geen afleiding van Skype, Twitter, je e-mail, blogs, RSS of zelfs het harde nieuws. Alle tijd, rust en ruimte om een stuk te schrijven. Net zo handig: LockDown. Nooit meer peentjes zweten wanneer je de computer even in het cafe achterlaat om naar het toilet te gaan, LockDown gebruikt de bewegingssensor en maakt een hels kabaal wil iemand er met je Macbook vandoor gaan.

Voorts? Natuurlijk de torrent-toepassingen Vuze of Transmission voor het betere downloadwerk, VLC-mediaplayer om alles wat beweegt af te kunnen spelen en DropBox om belangrijke documenten altijd bij de hand te hebben. Voor de muziek is er Spotify, voor de foto’s Lightroom. OpenOffice is het alternatief voor Pages of Office. Ontbreekt er iets? Laat het weten!

Het is een vreemde wereld. Hollywood-gossip site ‘Gawker’ springt in de bres voor de persvrijheid en zet scans van een artikel uit GQ online en laat het vertalen naar het Russisch. Heeft het Kremlin GQ verboden in Rusland? Worden journalisten onder druk gezet? Voor de verandering eens niet! GQ past flinke zelfcensuur toe en probeert te voorkomen dat het stuk in Rusland opduikt, op internet verschijnt of ‘aan Russische functionarissen, journalisten of adverteerders waar dan ook ter wereld’ verschijnt. De New York Times legt het uit. GQ heeft een – matig interessante – versie van haar eigen blad op de Russische markt. Ik kocht gisteren nog een exemplaar.

En in een fijn staaltje ‘crowdsourcing’ zette Gawker de stukken online en vroeg haar Russische lezers het stuk te vertalen: ‘Эй, вы можете прочитать запрещенную статью GQ про Путина здесь‘. ‘Hey, jullie kunnen het GQ-artikel over Poetin hier lezen’, staat er. En dat kunt u ook. Want informatie wil vrij zijn.

Vandaag begint in Moskou opnieuw de zaak tegen een viertal verdachten die terechtstaan voor medeplichtigheid aan de moord op journaliste Anna Politkovskaja. Eerder dit jaar werden ze nog vrijgesproken. De familie ziet liever dat de dader gevonden wordt.

Een muur in Manchester. Foto: OpenDemocracy

Alweer begint de zaak achter gesloten deuren. Dit keer moet het hele proces nog eens dunnetjes worden overgedaan. Afgelopen februari werden de verdachten nog vrijgesproken, vorige maand annuleerde het Russische hooggerechtshof de vrijspraak. Terwijl de dader noch de opdrachtgever gevonden is begint het hele proces weer opnieuw.

De zaak Politkovskaja staat opnieuw in het daglicht nadat ruim twee weken geleden de Tsjetsjeense journaliste en mensenrechtenactiviste Natalia Estemirova werd vermoord. Op 15 juli werd haar lichaam in een weiland net over de Tsjetsjeense grens in Ingoesjetie gevonden nadat ze eerder die dag bij haar huis werd opgewacht. Estemirova en Politkovskaja waren bekenden van elkaar, en paradoxaal genoeg won Estemirova twee jaar geleden nog de Anna Politkovskaja-prijs.

Beide vrouwen deinsden er niet voor terug de schimmige waarheid in Tsjetsjenie naar boven te brengen. Politkovskaja werkte voor het kritische ‘Novaja Gazeta’ en was een uitgesproken opponent van toenmalig president Vladimir Poetin. Ze publiceerde en onthulde regelmatig schandalen over het optreden van het Russische leger en de terreur van Ramzon Kadyrov, de president van Tsjetsjenie. Ze moest dat op 7 oktober 2006, de verjaardag van Vladimir Poetin, met de dood bekopen.

Volgens het Openbaar Ministerie was het de tsjetsjeen Roestam Machmoedov die vier schoten op Politkovskaja loste. Hij is nog altijd voortvluchtig, maar zijn twee jongere broers Dzjabrail en Ibrahim Machmoedov worden verdacht van medeplichtigheid. Ze zouden het gebied rondom het appartementje van Politkovskaja een tijd lang in de gaten hebben gehouden en gaven op de dag van de moord hun broer een lift. Behalve de twee broers staan ook voormalig politieagent Sergej Chadzhikoerbanov en geheim agent Pavel Rjagoezov opnieuw voor de rechter. Ook zij werden in Februari vrijgesproken in aparte maar gerelateerde zaken.

Anna Stavitskaja, een van de advocaat voor de nabestaanden van Politkovksaja, laten volgens een Russisch persbureau weten niets te zien in de nieuwe zaak. ,,We staan compleet achter de eerdere vrijspraak, er is geen reden om dat terug te draaien”. Ook Ilja Politkovski, de zoon van de vermoorde journaliste, ziet liever dat de moeite word gestoken in het vinden van de dader. ,,Wij gaan er woensdag op aandringen dat het onderzoek weer opgengaat”, liet hij persbureau AFP weten. In januari werd een andere advocaat van de familie, Stanislav Markelov, op klaarlichte dag in het centrum van Moskou doodgeschoten. Ook een andere journaliste van Novaja Gazeta, Anastasia Baboerova, kwam daarbij om het leven.

Tijdens het vorige proces bleek al dat het onderzoek naar de moord rommelig verloopt. Er verdwenen SIM-kaarten, computers en beelden van beveiligingscamera’s waarop de moordenaar te zien was. De vrijspraak was dan ook een pijnlijke afgang voor de aanklager. Het nieuwe proces zal weinig ophelderen. Niet alleen ontbreekt de dader, ook van de opdrachtgever ontbreekt ieder spoor. De familie van Politkovskaja heeft meerdere malen aangegeven dat de moord niet op zichzelf staat. Jarenlang was Anna Politkovskaja het slachtoffer van bedreiging, mishandeling en zelfs vergiftiging.

Nir Ofir van iamnews.com weet het zeker. Journalisten die de afgelopen jaren zijn ontslagen komen vanzelf weer terug als freelancers. Hij deed zelf alvast een voorzet en plaatste een reeks vacatures op journalistensites. Kom bijdragen leveren bij iamnews.com en de opdrachtgevers komen vanzelf. De Nieuwe Reporter trok naar Israel voor een goed gesprek over nieuwe media, uitgevers, amateurs en journalisten die zelf het nieuws bepalen.

Iamnews.com is een jonge, Israelische start-up. Op het eerste oog lijkt het project een kruisbestuiving een persbureau en burgerjournalistiek-initiatief als het inmiddels ter ziele gegane Skoeps. Bloggende journalisten creà«ren unieke content die tegen betaling beschikbaar is voor de reguliere media. Centraal staat de “˜Open Newsroom”™. Iedereen kan nieuwsberichten aanmaken die daar naar gelang de regio en de actualiteit opduiken. Redacteuren kunnen daar verhalen aankopen of opdrachten uitschrijven.

Het systeem gebruikt de “˜linkedin-benadering”™. Mensen kunnen op de site hun eigen cv of portfolio aanmaken en krijgen een “˜reputatie”™, zoals bij bijvoorbeeld eBay gebruikelijk is. Iemand met veel positieve feedback van opdrachtgevers krijgt een hogere “˜rating”™. Deadlines niet nakomen of slechte stukken schrijven is slecht voor je reputatie. Het project van Ofir is nog altijd in een testfase. Er zitten inmiddels ruim 3000 journalisten in de database en iamnews krijgt tussen de 40 en de 50 aanmeldingen per dag.

Mediacrisis
,,Kijk maar eens hoe het werkt op een gemiddelde krantenredactie”, legt Ofir uit. ,,Als er iets in de wereld gaande is en men wil er aandacht aan besteden kijken ze over het algemeen eerst bij de persbureau”™s. Van AP tot AFP of Reuters, allemaal brengen ze hetzelfde. Wanneer dat niet afdoende is kijken redacteuren “˜of ze niet nog iemand kennen”™. Niks innovatie. Alles gaat precies zo als vijftig jaar geleden.”

De mediacrisis is volgens Ofir niet ontstaan bij de consumenten, noch bij de journalisten. ,,Het probleem zit bij de uitgevers. We moeten ze meer content aanleveren. Ze moeten diverser werken, met foto”™s, met video. We moeten de uitgevers met de wereld aansluiten.” Voor Ofir komt de crisis als een zegen. ,,Iedereen zegt nu wat ik al jaren denk: cutting the costs, keeping the content.”

Volgens Nir Ofir was het idee heel simpel. ,,Israel is klein. Er is hier geen markt voor niches. Er zijn geen vismagazines, geen glossy bladen voor fietsers. Via internet is die markt makkelijker te bedienen dan op papier.” Ofir is ruim een jaar geleden met de site begonnen. In de razendsnelle start-up wereld in Israel wist iamnews investeerders binnen te slepen. ,,We werken met vier mensen op kantoor. Twee daarvan zijn partners en ik heb een assistente. We draaien rustig. Er is weinig geld en we hebben nu weinig uitgaven. Toch wil ik op korte termijn de eerste winst binnenslepen. Hoe? Simpel. We nemen een “˜listing fee”™ van 10 dollar van de uitgevers en een “˜handling-fee”™ van 10 procent van de bijdragende journalisten.”

Voor Ofir aan dit avontuur begon werkte hij aan verschillende projecten die zich vooral bezighielden met User Generated Content. Leeswaardige content op internet aangedragen door de bezoekers zelf. ,,Er zit een groot gapend gat tussen het publiek en de uitgevers. De grote uitgevers zien dat misschien nog niet, de kleinere zelfstandigen zien het iedere dag. Er is overal op het internet fantastische content beschikbaar, enthousiaste amateurs en professionals die geen “˜exposure”™ hebben. Daar is een match. Iamnews is niet zozeer voor amateurs, maar we haken in op “˜the rise of the amateur”™. Het benadrukt hoe de markt is veranderd. Nieuws is niet langer louter het domein van grote nieuwsorganisaties. Ondertussen mag de advertentiemarkt een klap hebben gekregen, het is niet ten einde gekomen. Men wil nog altijd verkopen. Daarom komen krantenjournalisten die hun baan zijn kwijtgeraakt weer terug. Advertenties gaan door. Mensen willen toch nieuws lezen.

De journalist als middelpunt
Omdat de redactie verdwijnt staat de journalist zelf plots in het centrum van het nieuws. Het is niet langer de chef-buitenland of de redactie die de toon van de berichtgeving in handen heeft. Ofir: ,,Op blogs en bij de sociale netwerken is dat al lang zo. Het real-time web heeft een verandering teweeggebracht bij nieuwsconsumenten, dat moet nog doordringen bij de media. Redacties moeten de ruwe content kunnen stroomlijnen. Ze moeten het echte verhaal van de journalisten ter plaatse vertellen. Dat is precies wat ik met iamnews wil doen.”

Is het niet zo dat verschillende freelancers tegen elkaar op zullen bieden? En dat daarmee kwantiteit wint van de kwaliteit? ,,Misschien”, zegt Ofir. ,,Maar dat heb ik niet bedacht. Zo werkt het inmiddels.” Ik leg hem uit dat ik niet snel een complete reportage voor een klein bedrag van de hand zou doen. ,,Niet voor 50 euro”, legt Ofir uit. ,,Maar zou je het voor 5 x 50 euro verkopen? Toch verwacht ik niet dat journalisten hiermee op korte termijn in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Het kan een leuk zakcentje zijn, maar in het begin zal niemand er een full time baan aan overhouden. In het begin is het vooral een kwestie van vertrouwen kweken bij verschillende opdrachtgevers.”

En worden journalisten daarmee niet hun eigen merk? ,,Ja en nee. Er zal vanzelf een soort a-lijst ontstaan met “˜premium-journalisten”™ die vaak stukken verkopen. Maar het leeuwendeel van de bijdragen zullen anoniem blijven. Anoniem in die zin dat het journalisten zijn die verder bij redacties onbekend blijven.” Een ander gevolg met een positievere bijklank is dat er een soort wereldwijd sociaal-netwerk onstaat voor journalisten. ,,Jij zit hier nu in Tel-Aviv”, zegt Ofir tegen me, ,,Maar hoeveel journalisten ken je hier. Een paar? Het zou te gek zijn om via iamnews direct in contact te staan met tientallen journalisten en gelijk de vinger aan de pols te hebben. Het zal in zekere zin ook een sociaal netwerk en een nieuwssite worden.”

Ook Ofir behoort tot het gilde der gemankeerde schrijvers. ,,Ik wou een aantal jaar geleden een science-fictionboek schrijven, maar kon er natuurlijk geen uitgever voor vinden. Dat frustreerde me dusdandig dat ik alles heb aangeleerd, ik wou het via internet gaan publiceren. Dat is allemaal een beetje uit de hand gelopen.” En dat boek? ,,Dat is er nog steeds niet.”

Daar zijn ze in de kantoorgebouwen van de Telegraaf Media Groep, Wegener en PCM vast nog niet op gekomen: een krant uitgeven op boodschappentasjes. Een slim bedrijf uit Moskou kwam vorig jaar augustus met GazetPaket op de markt, een ‘freesheet’ van twee pagina’s. ‘Je kunt h’m dragen, je kunt h’m lezen’, is de opdruk. De krant heeft een oplage van maarliefst 150.000 examplaren

Goed, erg veel informatie staat er misschien niet in. Behalve reclame, reclame en af en toe een advertentie zijn er enkele informatieve artikelen, kruiswoordpuzzels en recepten te lezen. Hoe staat het eigenlijk met de koopkracht en de inflatie? En hoe blijft u gezond tot in de lengte der dagen? Lees de GazetPaket!

Hoe sterk is de eenzame zomerreporter die kromgebogen over zijn laptop tegen de wind zichzelf een weg baant? Zet h’m op, Lex Boon!

UPDATE: De lezers van NU.nl, heil! Ik mag er inderdaad graag en veel op wijzen ANP-berichten in zekere zin de kranten uithollen. Ik werkte ooit als ’stringer’ in Moskou voor het ANP. Ik schreef de kranten vol met nonsens-berichten van het type ‘man-bijt-hond’. U wilt voorbeelden? Hier vijf prachtige voorbeelden. Is dat erg? Nee. Persbureau’s zijn een noodzakelijk kwaad. Maar, zoals Arjan Dasselaar in zijn column helder uiteenzet, je moet niet vreemd opkijken als je lezers op termijn weglopen. Duiding is het nieuwe nieuws. En daar liggen fantastische kansen voor journalisten.

‘Journalistiek vraagt lef’

Een krappe twee weken geleden in de mail: ‘Ik ben op zoek naar een journalist 2.0, hopelijk ben jij dat’. Misschien wel. Het is wel eens leuk om interviews te geven in plaats ze altijd maar af te nemen. Ik sprak een half uur met Stijn Cools van de opleiding journalistiek aan de Lessius Hogeschool in Antwerpen. En da’s een aardig stuk geworden. Meer bij masterjournalistiek.blogspot.com

Amper 23 jaar is Olaf Koens. Toch mag hij zich al correspondent in Moskou noemen. Zijn 2.0-benadering van journalistiek maakt dat hij de crisis in de mediasector handig weet te omzeilen. Hij twittert een retourtje naar Teheran en hoopt dat een schoenenmerk zijn journalistiek werk wil sponsoren. “œJournalisten moeten commercià«ler leren denken”, laat hij via Skype weten.

Koens werkt als freelance correspondent voor de GPD (Geassocieerde Persdiensten) in Rusland en de voormalige Sovjet-Unie. Hij maakt ook stukken voor de meest uiteenlopende publicaties: van De Nieuwe Reporter tot The Moscow Times, van Vacature tot France24.

Web 2.0 is een enorme hulp voor zijn journalistiek werk, vertelt hij. “œIk begin mijn dag met doorlezen van mijn Netvibes. Dat is eigenlijk een enorme RSS-reader. Ik volg blogs, nieuws- en fotosites van over de hele wereld. Met dat door te lezen, ben ik snel weer een paar uur verder.”

Koens is een onvervalst pleitbezorger van verschillende Google-toepassingen.”Gmail, Gmail-chat, Google Calender en Google Translate gebruik ik in mijn dagelijkse werk. Dan is er ook nog Flickr, waarop ik mijn foto”™s bewaar. Als een redactie me om een foto vraagt, dan stuur ik ze gewoon link naar de foto op Flickr door.” Ook van Skype is hij een enthousiast fan: zowel voor journalistiek werk als om contact te houden met het thuisfront.

Schiphol – Teheran

Twitter was geen liefde op het eerste gezicht. “œIk stond er eerst heel erg sceptisch tegenover. Dacht dat het volstond met nutteloze boodschappen à  la “œik ga naar het toilet”. Na verloop van tijd begon ik in te zien dat het toch wel zijn nut heeft.”

“œBijvoorbeeld de crash van het vliegtuig nabij Schiphol. Dat las ik eerst op Twitter. Ik ben meteen in de databank van AP (Associated Press) gaan kijken. Daar stond niets in. Pas tien minuten later heeft AP het nieuws opgepikt. Twitter is sneller.”

Met Twitter is hij er zelfs in geslaagd een reisje naar Teheran te financieren. “œIn november wou ik naar Iran. Mijn geplande reportages kreeg ik echter nergens verkocht. Een vliegtuigticket had ik al betaald. Op Twitter heb ik dan ik dan gezegd dat ik naar Iran vertrek, iedereen kon een verhaal bij me bestellen. Het heeft zestien minuten geduurd voor @brewbart zich meldde, de hoofdredacteur van Sp!ts, Bart Brouwers.”

Daarnaast is Twitter ook een gigantische vraagbaak voor Koens. Met bijna duizend volgelingen zal er altijd wel iemand zijn die het antwoord weet op een prangende vraag die hij via Twitter de wereld instuurt. “œIk zoek een tijdschrift over geschiedenis. Ken jij er één? Nee, wel op Twitter kreeg ik in geen tijd vijf namen van relevante tijdschriften toegestuurd.”

Portfolio

Op de vraag of hij wel eens sociale media gebruikt voor zijn stukken te schrijven, repliceert Koens dat hij Twitter tot de sociale media rekent. “œToen ik naar Iran ging, heb ik gewoon Twitteraars uit Teheran gezocht. Een paar heb ik ter plaatse ontmoet.” Facebook gebruikt hij liever om contact te houden met vrienden.

Met www.olafkoens.nl heeft hij ook een eigen blog. “œEigenlijk is dat begonnen om mijn vrienden op te hoogte te houden van wat ik aan het doen was. Toen ik met de blog begon, was ik nog geen professioneel journalist.”

Ondertussen is de blog uitgegroeid tot een professioneel visitekaartje. “œAls beginnend journalist moet je een portfolio hebben. Ik plaats er artikelen op die niet verschenen zijn, of zet er stukjes op uit artikelen die nog moeten verschijnen”.

Media.com/denieuwereporter.nl

Wat de hype na Twitter wordt, daar wil Koens zich niet aan wagen. Wel deze voorspelling voor de toekomst: “œConversie gaat erg belangrijk worden.” Hij illustreert het met een voorbeeld: “œDe mediabijlage van De Morgen media.com, nu betaalt de krant daar heel wat geld voor. Daar moeten pakweg twee redacteurs voor betaald worden. Het kan goedkoper.”

“Op het internet heb je valabele alternatieven als De Nieuwe Reporter en Bright. Daarmee kan De Morgen het op een akkoordje gooien om stukken over te nemen. Dat zal de krant minder geld kosten. Ik denk ook dat binnen een mediaconcern de verschillende media berichtgeving aan elkaar cadeau zullen doen. Van een blad bij de Persgroep naar een Persgroep-krant, bijvoorbeeld.”

Dat gaat ten koste gaan van dagbladjournalisten, erkent hij, maar niets is onmogelijk. “œKijk naar mij: ik ben 23 jaar en ben correspondent in Moskou. Het gaat misschien slecht in de media, maar er zijn nog steeds veel kansen. Belangrijk is het hoofd boven water te houden, doen wat commercieel interessant is.”

Een voorbeeld: “œIk kan hetzelfde onderwerp verschillende keren verkopen. Dan schrijf ik een kort nieuwsbericht voor een krant en maak een langer stuk voor een tijdschrift over datzelfde onderwerp.”

Schoenensponsoring

Toch is het niet gemakkelijk rondkomen als freelance journalist in Moskou. “œIk verdien minder dan de gemiddelde fabrieksarbeider bij Renault in Belgià«. Ik ben nu echter al een tijdje met een schoenenmerk aan het praten. We zijn aan het bekijken hoe ik pas in hun mediacampagne.”

“œEen idee is om ervoor te zorgen dat een paar schoenen van een bepaald merk om de zoveel foto”™s onopvallend getoond wordt – ik fotografeer ook. Als ik bijvoorbeeld een verhaal in een hotel maak, dan kan ik ergens in een hoek wel een paar wegmoffelen en dat op foto zetten.”

Niet erg orthodox. “œInderdaad, maar het moet wel kunnen, vind ik. De kranten doen het al jaren. Een column in de donderdagkrant kan zo geschreven zijn door een hypotheekmakelaar, bij wijze van spreke. Als de kranten het doen, waarom zouden de journalisten het dan niet mogen doen? Journalisten moeten commercià«ler leren denken, zo kunnen ze overleven in de huidige mediacrisis. Anders gaan ze definitief mee ten onder.”

De drie verdachten die terecht stonden voor medeplichtigheid aan de moord op de Russische journaliste Anna Politkovskaja zijn vandaag door een jury vrijgesproken. Een afgang voor het Openbaar Ministerie. De oplossing van de zaak lijkt verder weg dan ooit.

MOSKOU  ““ De twee Tsjetsjeense broers Dzjabrail en Ibrahim Makhmoedov, en de voormalig-politieagent Sergej Chadzhikoerbanov hebben volgens de jury van de militaire rechtbank in Moskou niets met de zaak te maken. De bewijslast tegen de vrijgesproken verdachten was vanaf het begin van de zaak flinterdun. Een derde broer, Roestam Makhmoedov, houdt zich volgens het Openbaar Ministerie schuil in West-Europa. De aanklager kon ook niet duidelijk naar voren brengen wie opdracht had gegeven tot de moord op de journaliste.

Ook een vierde verdachte, Pavel Rjagoezov, is vrijgesproken. Deze geheim agent werd apart berecht en kondigde na zijn vrijspraak aan mee te zullen werken aan het verdere onderzoek naar de zaak. Aanklager Joelia Safina liet weten in beroep te gaan tegen de juryuitspraak.

Anna Politkovskaja werd op 7 oktober 2006 in de lift van haar flatgebouw doodgeschoten. De bekende journaliste van de krant Novaja Gazeta was een uitgesproken criticus van toenmalig president Vladimir Poetin en deed regelmatig schandalige onthullingen, metname over het optreden van Russishe leger in Tsjetsjenie. Vlak voor de moord was ze bezig met een onderzoek naar ontvoeringen en kidnappingen die onder de verantwoordelijkheid van de Tsjetsjeense president Ramzan Kadirov plaats zouden vinden.

Het onderzoek naar de moord verliep rommelig. Openbaar Aanklager Joeri Tsjaika kwam ruim een jaar na de schokkende gebeurtenis met de mededeling dat de Russische geheime dienst FSB en verschillende politiediensten ‘onfortuinlijk genoeg’ aan de moord hebben meegewerkt. Er werden tien mensen opgepakt. Later liet hij weten dat de werkelijke moordenaar, de derde en oudste broer  Roestam Makhmoedov, zich ergens in West Europa zou schuilhouden.

Tijdens het onderzoek is belangrijke informatie verdwenen. Het ging onder andere om SIM-kaarten, computers en de beelden van een beveilingscamera waarop de moordenaar te zien was.

Ook het proces tegen de verdachten begon vier maanden geleden rommelig. De rechter kondigde aan dat het achter gesloten deuren zou plaatsvinden, maar moest die beslissing later terugnemen. De voormalig-politieagent Sergej Chadzhikoerbanov die vandaag werd vrijgesproken liet op meerdere momenten tijdens het proces weten dat hij is verraden door de autoriteiten. Hij vertelde de jury dat hij het slachtoffer was van een samenzwering en dat men hem op meerdere momenten heeft proberen om te kopen.

De advocaat van de nabestaanden van Politkovskaja, Karina Moskalenko, sprak eerder deze week de jury toe en legde uit dat de verdachten volgens haar onschuldig waren. “œHet laatste wat Politkovskaja zou willen is dat onschuldige mensen het gevang ingaan. De werkelijke daders zijn veel hooggeplaatster dan de verdachten”, vertelde ze de jury.

De advocaat van de verdachten, Moerad Moesajev, kondigde aan namens zijn clienten compensatie te zullen zoeken. De drie werd medeplichtigheid aan moord ten laste gelegd en konden levenslang worden opgesloten.

Russische neonazi’s hebben een dodenlijst gepubliceerd. Er staan namen op van mensenrechtenactivisten, advocaten, journalisten die vermoord moeten worden. Het is van de vele dreigingen die kritische journalisten in Rusland moeten ondergaan. Jonge journalisten aan de Lomonosov Universiteit in Moskou maken zich echter weinig zorgen, ze werken liever in de pr-industrie.

MOSKOU – De 72-jarige journalist Joeri Gratsjev werd vorige week voor zijn huis opgewacht. ‘Onbekenden’ sloegen hem bewusteloos. Hij werd met kaakfractuur en een gebroken neus voor dood achtergelaten in Solnetsjnogorsk, een kleine stad net buiten Moskou.

Volgens een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken hebben de meeste ‘incidenten’ waar journalisten bij betrokken zijn niet zozeer met hun werk te maken. “Veel collega-journalisten denken dan dat het een aanslag is op de persvrijheid, maar veel vaker is het gewoon overspel, of een afrekening in het criminele circuit”, laat Valery Gribakin weten.

De studenten van de faculteit journalistiek van de Lomonosov Universiteit in Moskou weten wel beter. “Er zijn binnenkort verkiezingen in die buitenwijk van Moskou. Daar heeft het natuurlijk alles mee te maken.” Gratsev was te kritisch.

Een maand eerder werd Moskou opgeschrikt door de brute moord op Stanislav Markelov, een 34-jarige mensenrechtenadvocaat, en Anastasia Baburova, een 25-jarige journaliste. Beiden werden op klaarlichte dag in het centrum van de stad doodgeschoten. Baburova studeerde nog aan de Lomonosov Universiteit. Van de dader ontbreekt ieder spoor.

“Natuurlijk zijn we daar van geschrokken”, legt vierdejaars studente Tanja (21) uit. De jonge Russische ziet het echter eerder als een bedrijfsongeval, dan een nieuwe aanslag op wat er nog over is van de kritische pers in haar land. “Ze wilden die advocaat hebben, Anastasia Baburova stond gewoon in de weg.”

De journalistiekstudenten hebben geen enkele illusie over het lot van kritische journalisten, en zijn al helemaal niet van plan hun leven op het spel te zetten om de democratie in Rusland te redden. Tanja: ,,Rusland is niet alleen gevaarlijk voor journalisten, het is gevaarlijk voor iedereen. Het is een treurige conclusie, maar in het Rusland van nu zijn er een aantal ‘gesloten onderwerpen’. En dan maakt het niet uit of je zakenman, advocaat of journalist bent.”

Haar vriendin Anja (21) is het daar mee eens. “Er zijn gewoon een aantal zaken waar een journalist zich maar beter niet mee bezig kan houden. Corruptie, de oppositie en wat er precies speelt in de Noordelijke-Kaukasus”, legt ze uit. “In die moeilijke zaken komt de waarheid toch niet naar boven.”

Ze zijn geen journalistiek gaan studeren om beerputten open te trekken. ,,Dat moeten anderen maar doen.” Het proces-Politovskaja volgen ze nauwelijks. Politkovskaja was een bekende journaliste die in 2006 werd vermoord, nadat ze tal van schandalen had geopenbaard over het optreden van het Russische leger in Tsjetjenie.

Tanja: ,,Dat proces is een groot rookgordijn. Er zijn hoge functionarissen betrokken bij die moord, daarom komt de waarheid toch niet naar boven.” Zij heeft haar keuze gemaakt, en met haar veel andere jonge mensen op de journalistiekopleiding. “Je hoeft niet voor een oppositiekrantje te gaan werken, je kunt ook de pr in.” Anja specialiseert zich in de krantenjournalistiek, maar vraagt zich nu af of daar over een paar jaar nog werk in is te vinden. De economischecrisis raakt de media-industrie keihard.

Igor (22) staat met een aantal mede-studenten een pr-project door te spreken. Geen van hen zou er aan denken om voor een krant, radio of bij een televisiestation aan de slag te gaan. “Als je echt onafhankelijk wilt werken maken ze je daar het leven zuur”, weet Igor. “Bovendien valt er geen droog brood mee te verdienen.”

De meeste journalisten aan de universiteit maken die rekensom. Daarom is Galina (24) vorig jaar gestopt met de opleiding. “Ik kon het niet meer betalen. Ik liep stage bij een krant, maar die konden de kosten ook niet meer ophoesten.” Baburova kende ze van gezicht. “Ze zat in een ander jaar, maar ik heb haar wel eens gesproken.”

Ook Galina werkte bij een reclamebureau. Inmiddels is ze terug aan de universiteit om te kijken hoe ze haar opleiding alsnog kan afronden. Ze is niet erg onder de indruk van de ‘dodenlijst’ die neo-nazi’s afgelopen week opstelden. “Je moet het wel serieus nemen, maar het gevaar voor journalisten komt van het Kremlin, niet van een paar fascisten.” Ook voor haar zijn er grenzen aan wat ze kan doen als journalist. “Over sommige zaken moet je niet schrijven. Iedereen weet dat. Daar moet je mee leren leven.”

Donderdag 2 april van 19 tot 22 uur
Postgraduaat Internationale Researchjournalistiek
Katholieke Hogeschool Mechelen

De crisis in de mediasector is de uitgelezen kans voor iedere jonge journalist met ambitie. Altijd al als correspondent in het buitenland willen werken? De crisis is uw kans. Vergeet het bureau, de bevallige assistente, de perskaarten, de accreditatie en het hoge inkomen. De nieuwe journalist verkoopt zijn werk online, heeft een kantoor waar er een internetverbinding is en schrijft voor iedereen.

Voor het harde nieuws zijn er de persbureau’s. Van de terroristische aanslagen tot de Olympische Spelen. Sla de Vlaamse kwaliteitskranten er op na, zeker 60 tot 70 procent van de buitenlandberichtgeving is afkomstig uit de ratelende telex van een persbureau. En met Nick Davies in de hand weten we hoe dat de journalistiek, en in zekere zin zelfs de samenleving als geheel uitholt.

Dat geeft de moderne journalist een vrijbrief tot onorthodoxe werkmethodes. Uw taak is duidelijk: het verhaal achter het verhaal vertellen. Dat mag een hoop kosten. Schuw de commercie niet en brengt het verhaal dat de persbureau’s niet zien. Hunter S. Thompson deed het al in de jaren ‘60. Met een neus voor een goed verhaal de massa-media het nakijken geven. Van Twitter tot Facebook, van onderzoeksjournalistiek tot ‘Search Engine Optimalisation’ en van Brussel tot Moskou. Voor de journalist 2.0 is de wereld dichterbij dan ooit tevoren.

Olaf Koens

Olaf Koens (Chatillon-sur-Seine, 1985) werkt in Rusland en de voormalige Sovjet-Unie als correspondent voor de GPD. Op freelance-basis, want naast zijn dagbladenwerk schrijft hij voor verschillende Nederlandse, Belgische en Russische publicaties. Van The Moscow Times tot Knack, Vacature en France24.

Aanbevolen literatuur:

Hunter S. Thompson – The Great Shark Hunt
Nick Davies – Flat Earth News
Monique van Hoogstraten, Eva Jinek (red.) – Het Maakbare Nieuws