Bij een zelfmoordaanslag op de Moskouse luchthaven Domodedovo kwamen zeker 35 mensen om het leven. Terwijl ooggetuigen op het vliegveld op adem komen gaat het vliegverkeer door en checken de Russen toch maar in op vakantievluchten.

,,Het was verschrikkelijk. Het gebeurde in een kleine ruimte en iedereen om me heen was eigenlijk op slag dood”, vertelt Artjom Zjichanov, een stevige dertiger die op het moment van de aanslag van een vlucht van Duesseldorf kwam afhalen. ,,Ik ben op mijn hoofd gevallen en even bewusteloos geweest, maar uiteindelijk valt het voor mij mee. Mijn been doet pijn, en zie dit soort beelden maar eens te vergeten”. Zijn jas zit onder het bloed, op zijn schoenen kleven kleine stukjes opgeblazen mensen. ,,Er waren ook buitenlandse slachtoffers”, vertelde Zjichanov tegen de verzamelde Russische pers. ,,Ik heb nog een Chinese vrouw zien liggen. Overal was rook, er ontstond enorme paniek. Ik kon nog lopen en ben maar naar buiten gegaan”. Volgens de laatste gegevens van het Russische Ministerie van Urgente Zaken zijn er 35 doden gevallen, ruim honderd mensen zijn gewond, waarvan 20 in ernstig. Een politeagent die buiten een sigaretje rookt weet zeker dat er buitenlanders achter de aanslagen zitten. ,,We hebben ze nog niet in het vizier, maar van wat ik gezien heb was het extremistische moslims uit Centraal-Azie”. Een andere politieagent liet tegen het Russische persbureau Interfax weten dat het hoofd van de dader is gevonden. ‘Het is een man met een Arabisch voorkomen, ergens tussen de 30 en 35 jaar oud’.

Volgens overheidsfunctionarissen is er een bom met zeker 5 kilo explosief materiaal ontploft. De bom was verpakt in een koffier die bovendien gevuld was met metalen deeltjes om extra schade te berokkenen. In Moskou is de controle opgevoerd. Bij metrostations en op strategische plekken in de stad worden mensen moeten mensen door detectiepoorten. Domodedovo is de grootste luchthaven in Rusland, er vertrekken behalve vluchten naar Russische en Europese bestemmingen ook een hoop lange-afstandsreizen. In 2004 werden twee vliegentuigen die vanaf Domodedovo vertrokken door terroristen opgeblazen. De controle op de luchthaven is niet waterdicht. Wie voor een vertrekkende vlucht gaat of iemand op wil halen mag meestal gewoon langs de controle lopen. Voor Russische begrippen kwam de reddingsoperatie snel op gang. Er was geen paniek onder de hulpverleners en wegen werden vrijgehouden om ambulances vrij baan te geven. De Russische president Dimitri Medvedev liet weten dat de families van de slachtoffers financiele steun krijgen. Hij stelde zijn reis naar het Economisch Forum in Davos uit en schreef op Twitter dat de daders ‘gevonden en gestraft’ zullen worden.

Ondanks alles is het vliegverkeer maar heel kort onderbroken geweest. Amper een half uur na de aanslag vertrokken de eerste vliegtuigen alweer. Net als bij de aanslagen in de metro van vorig jaar maart blijven de Russen koel onder de gebeurtenis. ,,Ze droegen hier de gewonden voorbij, het ging heel snel”, vertelt Joelia, de koffiedame van een klein cafe’tje in de vertrekhal. ,,Ik moest overgeven, maar ben daarna gewoon weer aan het werk gegaan. Wat moet je anders. Sommige mensen moeten even bijkomen en krijgen een kop koffie”. Valerija (24) checkte toch maar in op haar vakantievlucht naar Thailand. ,,Ik ben wel bang, maar als je niet vliegt winnen de terroristen. Ik hoop maar dat onze veiligheidsdiensten nu goed werken en dat alles goed komt”.

UPDATE: Volgens politiewoordvoerder Vladimir Markin zijn er twee Britten bij de aanslag om het leven gekomen zijn. De Nederlandse ambassade in Moskou laat weten dat er vooralsnog geen sprake is van Nederlandse slachtoffers.

Het oude Chimki-bos vlak buiten Moskou blijft de gemoederen in Rusland bezighouden. De overheid wil een flink deel kappen voor een nieuwe snelweg, maar de kritiek welt aan. Toen zelfs zanger Bono van U2 zich er mee bemoeide liet president Dimitri Medvedev weten de bouw stil te leggen. De Moskouse burgemeester Joeri Loesjkov wil echter van geen wijken weten. Een typisch Russische machtsstrijd tekent zich af.

Dat die weg er moet komen, daar is vriend en vijand het over eens. Al sinds de Sovjet-tijd liggen er plannen op tafel om eindelijk een fatsoenlijke verbinding tussen Moskou en Sint-petersburg aan te leggen. Maar waar die precies moet lopen, daar woedt al maanden een bittere machtsstrijd om. Aanvankelijk liet de overheid een aanzienlijk deel van het Chimki-bos kappen om plaats te maken voor de eerste dertig kilometer van het traject. Maar de buurt kwam in verzet, er werden protestbijeenkomsten georganiseerd, omwonenden bezette het gemeentehuis, organiseerden concerten en al snel werd de bescherming van het Chimki-bos een van de belangrijkste projecten van de Russische oppositie. Toen zelfs rockband U2 zich er mee ging bemoeien kondigde president Dimitri Medvedev aan de bouw stil te leggen. Een historisch moment, voor het eerst in jaren luisterde het Kremlin naar boze burgers.

En daarmee is de 33-jarige huisvrouw Evgenia Tsjirikova de luis in de pels van de Russische macht geworden. Ze stuurt de actie-beweging voor het bosbehoud aan en weigert zich de mond te laten snoeren. Zelfs premier Vladimir Poetin kon zich niet beheersen. Toen een Poolse journalist op een persbijeenkomst dinsdagmiddag haar naam noemde schoot de premier uit zijn slof. ‘Zijn er in Polen geen leuke meisjes om te interviewen?’, beet hij terug. Zelf laat ze weten dat het haar gewoon om haar kinderen gaat. ,,Ik hoef niemand er aan te herinneren wat er hier de afgelopen maanden mis ging. Er was zoveel smog dat we bijna geen adem konden halen. Met de branden is al genoeg bos verloren gegaan, dan moet je niet nog extra willen kappen. Hoe minder bos, hoe minder zuurstof mijn kinderen krijgen”, legt ze tijdens een informatiebijeenkomst uit. Makkelijk heeft Tsjirikova het niet. Gemaskerde mannen kwamen haar bijeenkomsten verstoren, de politie pakt de actievoerders hardhandig aan en ze krijgt keer op keer bedreigingen aan haar adres. Nu de bouw op oekaze van de president is stilstaat geeft ze niet op. ,,Nu begint de echte strijd pas. Ze hebben al zoveel gekapt, we moeten voor iedere boom ons best doen”.

De Moskouse burgemeester Joeri Loesjkov schaarde zich ondanks alle kritiek tegen het besluit van de president en wil toch de snelweg door het bos aanleggen. Alternatieve routes zijn volgens hem onbetaalbaar, vooral omdat wijzigingen in de contracten met de Europese wegenbouwers erg prijzig zouden zijn. Maar de gouveneur van de grensgemeente zou juist weer aan de kant van het Kremlin staan. ,,Er gaan allerlei spookverhalen over die weg”, legt Sergej Kelbach van het Russische ministerie van Transport uit. ,,We gaan heus geen extra wegen of golfbanen in het bos bouwen”. Ook is het volgens hem ontzettend lastig om te laveren tussen alle verschillende overheidsorganisaties. ,,Moskou is waarschijnlijk de enige stad ter wereld waar het begrip agglomeratie niet bestaat. De ene meter van het bos is het zeggenschap van een kleine gemeente, de andere van het Kremlin”. De politiek-analist Andrej Jarosjenko kan er om lachen. ,,Het gaat allemaal om geld. Als je morgen alle demonstraten opsluit komt die weg er nog niet, de verschillende corrupte overheidsdiensten vechten elkaar de tent uit.” Volgens de zakenkrant Vedemosti behoort een groot deel van het omliggende land tot Inteko, het bedrijf van de vrouw van de burgemeester. Vorig jaar bleek uit berekeningen dat ondanks de lage loonkosten een kilometer snelweg nergens ter wereld duurder is dan in Rusland. De 680 kilometer lange tolweg moet eind 2011 klaar zijn.

Wilt u er ook een? Bestel ‘m hier!

De Russische president Dimitri Medvedev maakt innovatie tot speerpunt van zijn politieke agenda. Op een graanveld buiten Moskou moet daarom binnenkort Skolkovo verrijzen, het Russische antwoord op Sillicon Valley. Volgens critici is het plan gedoemd te mislukken, juist omdat de overheid zich overal mee bemoeit.

Foto’s: Michail Ivanov

,,Wat doe je hier? Wegwezen!” roept een beveiliger. ,,Er is hier niets te zien, gewoon een graanveld en een paar vogeltjes”, roept hij. Verderop meten mannen in fel-oranje pakken het land op. Het mag dan een graanveld zijn, hier moet in een paar jaar tijd Skolkovo verrijzen, een hypermodern technologiecomplex dat het epicentrum van de Russische innovatie moet worden. De economie moet binnen tien jaar tijd niet zo sterk afhankelijk zijn van de olie- en gassector, maar drijven op innovatie en geavanceerde technologie. Volgens de architect zijn de futuristische bouwplannen geinspireerd op de doeken van Kazimir Malevitsj, de kantoren van Boeing, Cisco, Nokia en allerlei Russiche bedrijven komen in kubussen, driehoeken en halve cirkels in gekke composities langs een snelweg net buiten Moskou.

De Russische overheid zet hoog in met het project. President Dimitri Medvedev bezocht twee maanden geleden Sillicon Valley in Californië, sloot verschillende contracten en beloofde investeerders allerlei voordelen en privileges. Er komt een speciaal belastingregime, buitenlandse investeerders en studenten worden ontslagen van de visumplicht, de overheid draagt bij aan de verhuiskosten van buitenlandse gezinnen en zelfs de politie op het terrein krijgt een andere rol en ‘vriendelijker’ uniform. Volgens de oligarch Viktor Vekselberg, die van het Kremlin de opdracht kreeg om het project te overzien, zou Skolkovo ‘tenminste een Google per jaar’ voort moeten brengen. Volgens analisten tekent zich langzaam een nieuw buitenlands beleid af. De spierballentaal uit het Poetin-tijdperk is afgelopen, Rusland zou pragmatischer te werk gaan. Uit een gelekte memo naar Russische ambassades blijkt dat de overheid ‘vrienden noch vijanden, slechts zakelijke belangen’ in het buitenalnd zou moeten hebben. Het eerste schandaal rondom Skolovo is ook al in de maak. Vorige maand onthulde de zakenkrant Vedimosti dat de graanvelden in de buurt sinds kort het eigendom zijn van onder andere Roman Abramovitsj. Ook Olga Shoevalova, de vrouw van vice-premier Igor Sjoevalov, zou er volgens de krant onlangs land hebben gekocht. Omdat de overheid enorme bouwplannen heeft moeten beide binnenkort worden uitgekocht.

De Russsische overheid hoopt bovendien dat Skolkovo een einde kan maken aan de ‘braindrain’ in het land. Met aantrekkelijke voorwaarden kunnen Russische ingenieurs en IT-professionals die de afgelopen jaren naar het buitenland zijn vertrokken worden teruggehaald. Dergelijke projecten zijn succesvol gebleken in China. Maar ondertussen zwelt ook de kritiek aan. ,,De Russen blijven maar hameren op dat Skolkovo”, klaagt een Westerse diplomaat die volgens protocool anoniem wil blijven. ,,Ze willen dat wij de technologie en de expertise aanleveren, dan mogen wij in ruil ergens in Rusland voordelig fabrieken bouwen. Maar zo werkt het natuurlijk niet. Het is bovendien lastig uit te leggen dat westerse overheiden bedrijven niet kunnen dwingen in Rusland een vestiging te openenen.” De altijd kritische columniste Joelia Latinina schrijft op haar weblog dat Medvedev zich niet op zakelijke belangen moet richten, maar juist voor individuele vrijheid moet zorgen. ‘De instrumenten van zijn toekomstige innovatie kunnen niet in Rusland gemaakt worden. Ze moeten allemaal uit het buitenland geimporteerd worden, liggen maanden bij de douane en vergen ontzettend veel papierwerk en smeergeld. De overheid zou er beter aan doen de corrupte staatsorganisaties aan te pakken, dan komt innovatie vanzelf’.

De bijna 900.000 gevangenen in Rusland zitten niet in cellen maar in gezamelijke barakken. Volgens mensenrechtenorganisaties tiert het geweld, de corruptie en het drugsgebruik er welig. President Medvedev wil het systeem veranderen, maar volgens critici haalt dat weinig uit.

Ingezetenen van een gevangenis in Chabarovsk, 2004. Jurvetson, op Flickr

Zijn vrienden fluisteren het wanneer hij even de deur uit is om sigaretten te kopen. ‘Grisja’ heeft in de gevangenis gezeten. Voor de meeste Russen zegt het genoeg. Het verklaart zijn vreemde manier van doen, de tatoeages op zijn knuisten, zijn magere vijftig kilo en zijn bijzonder taalgebruik. Iedereen weet, wie eenmaal in de bak heeft gezeten komt er als een ander mens uit. Begin 2007 werd de destijds 24-jarige Grisja opgepakt omdat hij heroà¯ne op zak had. Maar naar eigen zeggen is hij daar pas verslaafd aan geraakt in de barakken van de penitentiaire inrichting in de Oost-Russische stad Chabarovsk. ,,Ze injecteren je met vanalles”, legt hij uit. ,,Ik heb door de stront moeten kruipen en nog veel erger. Nu probeer ik opnieuw een bestaan op te bouwen, maar het is allemaal wat zinloos geworden, het leven. Als je een aantal keer bent verkracht is zelfs seks niet meer zo interessant.” In de meeste Russische gevangenissen zijn geen cellen maar barakken te vinden. Daar geldt de wet van de sterkste. Corruptie, geweld, seksueel misbruik en drugs tieren er welig. De afgelopen weken is er een debat ontstaan over mogelijke hervormingen en verbeteringen aan het systeem.

Een paar weken geleden ontsloeg president Dimitri Medvedev de onderminister van Justititie Joeri Kalinin. Hij was verantwoordelijk voor het penitaire systeem waarbij honderden gedetineerden, van tasjesdieven tot meervoudige moordenaars, in barakken aan hun lot worden overgelaten. Om de orde te kunnen handhaven werden er op zijn initiatief ‘kapo’s aangesteld, gevangenen met privilèges die de bewaking assisteren. Nadat de bekende advocaat Sergej Magnitski afgelopen november in de gevangenis kwam te overlijden zwelde de roep om verandering aan. Ondertussen is de voormalig Tsjetsjeense president Aloe Alchanov aangesteld om die hervormingen te overzien. De Doema, het Russische parlement, was de afgelopen weken druk in de weer met een wetsvoorstel dat zo’n 300.000 gevangenen op 9 mei, de dag waarop Rusland de overwinning op Nazi-Duitsland viert, een general pardon zou geven. De Verenigd Rusland-partij werd echter teruggefloten door het Kremlin en het voorstel omvat nu slechts amnestie voor de enkele honderden oorlogsveteranen.

Volgens de bekende mensenrechtenactivist Evgeni Ichlov leveren de voorgestelde hervormingen niet veel op en zijn ze in sommige gevallen kort door de bocht. ,,Natuurlijk valt het toe te juichen dat er op korte termijn al minder barakken zijn, maar dan moeten er ondertussen wel cellenblokken beschikbaar zijn. Daar zijn er nu maar heel weinig van, en je ziet de absurde situatie dat gevangenen over het hele land worden getransporteerd omdat er in sommige regio’s gewoon geen ruimte is.” Ook vreest hij voor het lot van de recidivisten. ,,Die komen nu in speciale kampen terecht, daar zullen de autoriteiten harder handhaven en huishouden dan ooit te voren”, denkt hij. Veel mensenrechtenorganisaties zijn blij met de scheiding tussen recidivisten en mensen zonder strafblad, maar daar valt volgens Ichlov het een en ander bij aan te tekenen. ,,Daarmee komt er een einde aan een traditie die nog uit de Sovjet-Unie stamt, dat je mensen op karakter sorteert. Nu zitten de geweldadige hooligans nog niet opgesloten met de witteboordencrimineel. Binnenkort dus wel, en dat is zorgwekkend.” Ook Ichlov weet dat de huidige gevangenissctructuur zo wreed is dat er volgens hem ‘na vijf jaar geen normaal persoon meer vrijkomt’. Na de aanslagen van afgelopen maandag liggen de hervormingen alweer onder vuur. Verschillende politici roepen om zwaarder te straffen en willen dat de doodstraf terugkeert. Volgens de voorzitter van de Federatieraad, Sergej Mironov, mogen de daders wat hem betreft ‘een pijnlijke dood sterven en in de gevangenissen wegrotten’.

Tijdens het spitsuur in de Moskouse metro bliezen maandagmorgen twee vrouwelijke zelfmoordterroristen zichzelf op strategische plaatsen op. Terwijl de reddingsoperatie in volle gang is beloofde de Russische president Dimitri Medvedev de terreur ‘zonder aarzeling en tot het eind’ aan te pakken. De aanslagen bewijzen dat de oorlog in de Noordelijke Kaukasus nog altijd springlevend is.

,,Als de Russen denken dat de oorlog alleen op televisie plaatsvindt, ver weg van de Kaukaus en dat ze er niets van zullen merken, dan hebben ze het mis. We zullen laten zien dat de oorlog ook naar hun eigen voordeur komt”, liet de Tsjetsjeense rebellenleider Dokoe Oemarov twee maanden geleden tegen een lokale nieuwssite weten. Maandagmorgen is die belofte in Moskou waargemaakt. Bij een dubbele zelfmoordaanslag kwamen volgens de laatste berichten 37 mensen om het leven, 65 andere passagiers liggen in kritieke toestand in verschillende ziekenhuizen in de stad. Later op de dag werd een derde, onontplofte bomgordel gevonden. President Medvedev liet tijdens een persconferentie weten dat hij opdracht heeft gegeven de anti-terroristische operatie in de Kaukasus ‘zonder aarzeling en tot het eind’ door te zetten.

De eerste aanslag vond in de vroege morgen plaats bij het Loebjanka-metrostation, enkele tientallen meters van het hoofdkwartier van de Russische geheime dienst. Bovendien was de speciale ‘Rode Pijl’ metrowagon het doelwit. Terwijl de meeste metrowagons in Moskou mosgroen zijn is de Rode Pijl een ‘herdenkingstrein’ vol patriotistische gedichten en foto’s van de Sovjet-overwinning op Nazi-Duitsland, die voor de gelegenheid knalrood is geverfd. Nog geen 40 minuten na de eerste aanslag blies een tweede zelfmoordterrorist zich op aan de andere kant van het centrum, niet ver van het Russische ministerie van Binnenlandse Zaken. Volgens het Openbaar Ministerie zijn de aanslagen het werk van zogenaamde ‘zwarte weduwen’, vrouwen uit de Kaukasus die bomgordels gebruiken om zichzelf op te blazen. Rusland voerde twee bloedige oorlogen tegen de seperatische Kaukasusrepublieken. De afgelopen jaren is het daar rustiger geworden, maar aanslagen en ontvoeringen zijn er nog altijd aan de orde van de dag. Volgens verschillende experts zijn de aanslagen van vandaag een vergelding voor de antiterreuroperaties van het Russische leger die afgelopen weken plaatsvonden, daarbij werden ruim 20 rebellen gedood. Het is niet de eerste keer dat de Moskouse metro het doelwit is van een terreurdaad, in 2004 kwamen bij een soortgelijke aanslag op het metrostation Avtozavodskaja 41 mensen om het leven. Afgelopen November was bovendien een luxe-nachttrein op het traject Moskou ““ Sint-Petersburg nog het doelwit van een aanslag, daarbij kwamen 26 mensen om het leven.

Grootschalige paniek is uitgebleven. Terwijl aanvankelijk een deel van de metro stil kwam te liggen en er in het centrum van de stad een verkeerschaos ontstond werd dat snel opgelost. Dagelijks vervoert de Moskouse metro ruim 8 miljoen passagiers. De politie verwacht dat zelfs de stations die vandaag het doelwit waren later op de dag nog opengaan. Passagiers blijven er gelaten onder. ,,Ik ben niet bang, gewoon geschokt”, zegt Ivan Koetoezov, een 22-jarige student die bij Koeznetski Most, een station met een overstap naar Loebjanka, uit de metro stapt. ,,Er heerst wel een vreemde sfeer. Niemand praat met elkaar, iedereen kijkt star voor zich uit.” Hij verwacht dat de autoriteiten de komende tijd een harde hand zullen laten zien, ,,Ik heb het nooit zo op Medvedev gehad, maar ik hoop dat hij de touwtjes in handen neemt en hier een einde aan maakt. Dit verdient niemand.”

Hoewel de ‘Verenigd Rusland’-partij van president Dimitri Medvedev en premier Vladimir Poetin nog altijd de lakens uitdeelt heeft het zittend regime bij regionale verkiezingen afgelopen zondag in sommige delen van Rusland amper de helft van de stemmen weten te behalen. Twee jaar na zijn aantreden komt president Medvedev zijn beloftes over democratische hervormingen en vrije verkiezingen niet na.

Toen het laaste stembureau afgelopen zondag de deur dichtdeed liet Vladimir Sjoerov, het hoofd van de Russische kiescommissie, weten dat het Russische kiessysteem ‘het beste ter wereld’ is. De onafhankelijke waarnemersorganisatie ‘Golos’ weet wel beter. Bij de organisatie in Moskou stond de telefoon de hele dag roodgloeiend. Uit het hele land kwamen berichten binnen van mensen die niet mochten stemmen, werknemers die juist verplicht werden te stemmen of stembureau’s waar de uitslag al ruim van te voren bekend was. In Jekaterinenburg, een grote stad in het Oeral-gebergte, waren de stembureau’s zoals gewoonlijk niet in scholen of bibliotheken, maar in grote winkelcentra te vinden. Leonid Volkov, een woordvoerder van de organisatie, legt uit op zijn blog uit hoe het er daar aan toeging. ‘De oudere bewoners van de stad werden met een grote bus opgehaald voor een ‘excursie’. Wie met een extra volmacht kwam stemmen kreeg een cadeaubon voor een nabijgelegen supermarkt.’ Volgens Volkov was de fraude niet van ‘Moskouse proporties’, maar zijn de verkiezingen verre van eerlijk te noemen.

Afgelopen oktober gingen andere Russische regio’s, waaronder de stad Moskou, naar stembus voor nieuwe gemeentebesturen, regionale organen en federale kiesdistricten. De fraude was destijds zo omvangrijk dat de oppositiepartijen in het Russische parlement kwaad een sessie verlieten. President Medvedev beloofde verbetering, maar volgens de meeste waarnemers is er bij deze verkiezingen niet op vooruit gegaan. Medvedev belooft sinds zijn aantreden twee jaar grote hervormingen en meer politieke vrijheid. Daar is echter volgens de meeste Russen weinig van te merken. Bovendien hebben vooral de bewonders van de afgelegen regio’s het sinds de crisis zwaar te voorduren. De werkeloosheid en de inflatie gaan omhoog en de corruptie is de afgelopen jaren op hetzelfde niveau gebleven. De uitslag is dan ook een forse klap voor Verenigd Rusland, het kolossale politieke vehikel onder leiding van president Medvedev, premier Poetin en de Moskouse burgemeeser Joeri Loesjkov.

In de Siberische stad Irkoetsk kreeg de communistische burgemeesterskandidaat zelfs 62 procent van de stemmen terwijl de gedoodverfde winnaar van de Verenigd Rusland-partij met 27 procent verloor. De zakenkrant Kommersant haalde een anonieme bron uit de Verenigd-Rusland partij aan die de resultaten zag als een protestgolf. ‘Mensen zijn bereid iedereen te steunen, zolang ze maar geen banden hebben met het heersende regime’. Het Kremlin is alert op regionale onrust nadat er in de Russische enclave Kaliningrad begin dit jaar ruim 10.000 mensen de straat opgingen, een van de grootste protesten in het lands sinds het Vladimir Poetin in 2000 aan de macht kwam. De verschillende oppositiepartijen roepen nu al op tot een soortgelijke protestactie volgende week. Volgens de centrale kiescommissie is de opkomst afgelopen zondag op 42,6 procent blijven steken, een paar procentpunten hoger dan bij vorige regionale verkiezingen.

Na maanden van speculatie kondigde de Russische bondscoach Guus Hiddink dit weekend aan dat hij Rusland verlaat wanneer zijn contract deze zomer afloopt. De Russische voetbalfans zien hetzonder ‘Tsaar Guus’ somber in.

,,Jullie noemen hem toch ‘Guus Geluk?”, vraagt de 30-jarige Roman, die met een half oog naar de herhaling van de Olypische openingsceremonie kijkt in een sportcafe in een Moskouse buitenwijk. ,,Nu hij vertrekt zal het met ons geluk dan ook wel afgelopen zijn.” In zijn wekelijkse column bij De Telegraaf kondigde de Nederlandse trainer afgelopen weekend zelf zijn vertrek aan. ‘Na een zeer prettig gesprek met de nieuwe bondsvoorzitter is besloten dat we na het aflopen van mijn contract op 30 juni uit elkaar gaan. We hebben de knoop nu al doorgehakt om de bond zo voldoende tijd te geven een opvolger te zoeken.’

Het duurde zaterdag even voor het bericht aankwam in de Russische media. Pas in de loop van de middag verscheen er een bericht op de website van de Russische voetbalbond. ‘Hiddink heeft deze moeilijke keuze zelf gemaakt, en wij hebben dat te respecteren. De Russische voetbalindustrie heeft een enorme impuls gekregen door zijn werk, Hiddink laat een sterk fundament achter waarop de toekomst van het Russische voetbal kan bouwen.’ De populariteit van de Nederlandse trainer liep afgelopen november een deuk op nadat het Russische elftal zich niet wist te kwalificeren voor de wereldkampioenschappen in Zuid-Afrika. Rusland verloor van Slovenià«, en daags na de nederlaag doken er in de Russische pers allerlei berichten op over het slechte moraal en losbandige gedrag van het elftal. De voormalige voorzitter
van de Russische voetbalbond Vjatsjeslav Koloskov liet tegenover het toonaangevende Sovjetski Sport weten dat Guus Hiddink volgens hem ‘niet de messias was waar iedereen op gehoopt had’

Guus Hiddink werd in 2006 aangesteld als bondcoach van het Russische elftal, met bemiddeling van Chelsea-eigenaar Roman Abramovitsj. Volgens de Russische pers ging er met zijn laatste contract een bedrag van 7 miljoen euro gemoeid. Hiddink woonde niet in Rusland, maar kreeg van Abramovitsj alle middelen beschikbaar om op en neer te pendelen. Onder zijn leiding versloeg het Russische elftal onder andere Nederland tijdens de Europacup in 2008. Die avond gingen in het anders kalme Moskou naar schatting zo’n 700.000 mensen de straat op. Die zomer hebben tientallen kinderen in heel Rusland de voor Russen totaal onuitspreekbare naam ‘Guus’ meegekregen. Op de Krim, het overwegend Russisch sprekende schiereiland in Oekraine, is een standbeeld voor de Nederlandse trainer opgetrokken en in de aanloop naar de wedstrijd met Nederland liet de Russische president Dimitri Medvedev weten dat hij bereid was Hiddink van een Russisch paspoort te voorzien.

Volgens Vitali Moetko, de Russische minister van Sport, zal de nieuwe bondscoach waarschijnlijk een Rus worden. ,,Ik ben daar een voorstander van, een Russische trainer kan de psychologie van onze spelers doorgronden”, liet hij weten. Volgens verschillende analisten zal het besluit voor een nieuwe trainer worden niet worden genomen bij de voetbalbond, maar in het Kremlin. Bij het Russische parlement ligt een wetsvoorstel dat dat juridisch moet regelen. Op tientallen voetbalsites laten Russen dankwoorden voor Hiddink achter. ‘We zijn je voor eeuwig dankbaar, vliegende Hollander’, is er vaak te lezen. Ook Roman en zijn vrienden in het cafe hebben niets dan lof voor de Nederlandse trainer. ,,Die dag dat we van Nederland wonnen, dat zullen we nooit vergeten.”

Een door president Medvedev in het leven geroepen denktank stelt dat Rusland op lange termijn lid van de NAVO en de Europese Unie zou moeten worden en dat alleen pijnlijke democratische hervormingen het land er weer bovenop kunnen helpen. Hoewel veel analisten het rapport als een PR-stunt afdoen weten anderen dat hervormingen in Rusland onontkoombaar zijn.

Nikolaj Petrov op de 7e verdieping van het Carnegie-centrum. Hij glimlacht.

Rusland moet het leger halveren, eerlijke verkiezienhouden, de geheime dienst afschaffen en zou op termijn zelfs moesten streven naar lidmaatschap van de Europese Unie èn de NAVO. Het zijn de aanbevelingen van INSOR, een Russsiche denktank waar niemand minder dan president Dimitri Medvedev zelf de voorzitter van de Raad van Advies is. In het rapport wordt aangegeven dat de Russische overheid langzaam terug moet naar de politieke vrijheden onder president Boris Jeltsin. De aanbevelingen staan haaks op de autoritaire ontwikkelingen in Rusland die zijn ingezet onder president Vladimir Poetin. Het rapport werd deze week dan ook met veel kritiek ontvangen. Volgens parlementslid Sergej Markov van de almachtige ‘Verenigd Rusland’-partij ‘verheerlijkt het rapport de chaos van de jaren ‘90′. In de Moscow Times liet de onafhankelijke politiek analist Stanislav Belkovski weten dat hele onderzoeksinstituut volgens hem niet veel meer was dan een ‘op het Westen gemunte PR-stunt’.

Maar volgens Nikolaj Petrov, een onderzoeker van het Carnegie Centrum in Moskou, zit er een kern van waarheid in de aanbevelingen. Volgens hem ontsnapt het Kremlin vanwege de crisis niet aan democratische hervormingen. ,,Rusland heeft niet alleen last van de mondiale crisis, het is vooral de lange termijnplanning van de overheid die niet werkt. Onder Poetin werden er een bijna Stalin-achtige jarenplannen opgezet voor bepaalde economische sectoren. Maar vanwege de crisis en de val van de prijzen voor olie- en gas werkt die aanpak niet meer. Daarmee is het ‘contract’ met de bevolking verbroken. Wanneer de welvaart stilletjes aan zou blijven groeien kwamen er geen protesten over de stevige grip van de overheid. Dat is voorbij. Vorige week nog gingen er in Kaliningrad 12.000 mensen de straat op.” Volgens Petrov voelen Russen zich sinds kort weer verantwoordelijk voor hun overheid, iets wat hij een ‘gunstig neveneffect’ van de crisis noemt. ,,Je moet je realiseren dat slecht een klein deel van de bevolking hier belasting betaalt. De staat voedt zichzelf met de inkomsten uit de olie- en gassector en verdeelt dat mondjesmaat onder de bevolking, als een soort suikeroom. Maar Moskou kan zich die paternalistische houding niet langer veroorloven. Ik denk dus inderdaad dat er een langzame restauratie van de mechanismen uit het verleden komt, die van voor de tijd van Poetin.

Volgens Petrov is het huidige politeke systeem te symplistisch. ,,Dat zien we vooral in de regio’s, daar hebben ze geen flauw idee wie ze moeten aanschrijven, president Medvedev of toch premier Vladimir Poetin. Dit land is zo groot, het Kremlin kan niet voor eeuwig iedere beslissing zelf nemen. Dus zullen de regio’s meer vrijheid krijgen, keren de directe verkiezingen voor gouveneurs weer terug en krijgen we misschien wel weer vrije en eerlijke verkiezingen”. Volgens Petrov zijn de hervormingen ‘onontkoombaar’. ,,Alleen komen ze niet als een groot plan of met een mooie namen. Ze komen van onderop, burgers nemen hun eigen vrijheid en de overheid zal daar op inspelen.” Arkadi Dvorkovitsj, de economisch adviseur van de president, liet tegenover de zakenkrant Vedemosti weten dat Medvedev het rapport enkele weken geleden gelezen had en ‘binnenkort’ zou reageren.

De toekomst van de bouw van de hoogste toren in Europa is onzeker. Nu de stad Sint-Petersburg niet meer wil meebetalen en politici en bevolking zich steeds feller tegen de plannen keren lijkt het steeds onwaarschijnlijker dat de toren er daadwerkelijk komt.

Bij de telefonische hotline van de projectontwikkelaar hebben ze tabak van die ene vraag waar men iedere dag voor belt. ,,De toren komt er pas als we aan alle wetten, regulaties en bouwvorderingen van de Russische Federatie en de stad Sint Petersburg voldoen”, verzucht een medewerkster. ,,En nee, we weten zelf ook niet wanneer dat allemaal in orde komt. In 2012 moet de toren er staan en in 2016 is het project compleet”, voegt ze daar aan toe. Dat is nog maar zeer de vraag. De afgelopen maanden nam de kritiek op de plannen voor de bouw van de grootste toren van Europa alleen maar toe. Deze week trok het stadsbestuur van Sint-Petersburg haar financià«le steun in en moet Gazprom-Neft, een dochter van het Russische staatsbedrijf Gazprom, alleen voor de kosten van het miljardenproject opdraaien. Ook draaide de stad Sint-Petersburg afgelopen week de plannen voor een referendum over de bouw terug.

Het Britse architectenkantoor RMJM won samen met bouwbedrijf Arabtech uit Dubai de aanbesteding voor het ontwerp van het Gazprom-gebouw in 2006. Vlak buiten het historisch centrum van de stad, waar alleen maar laagbouw is te vinden, moet een ‘multidiciplinaire skyscraper’ komen dat appartementen, een sportcomplex, een conferentieruimte en vooral kantoorruimte voor Gazprom moet herbergen. Met 402-meter zou de spiraalvormige glazen toren het hoogste gebouw in Europa worden. Op de website van het ‘Ochta Center’, de nieuwe naam voor wat aanvankelijk ‘Gazprom-City’ zou gaan heten, zijn er allerlei fotomontages te vinden die de ‘medialeugens’ moeten ontkrachten. De toren zou volgens de foto’s in het historische centrum van de stad slechts hier en daar te zien zijn. Tevergeefs, want de lokale bevolking kan de wolkenkrabber niet luchten of zien. Volgens de laatste peilingen ziet een ruime meerderheid van de inwoners van Sint-Petersburg de bouw niet zitten. De bevolking ging de afgelopen jaren meerdere malen de straat op. Ook UNESCO, de culturele tak van de Verenigde Naties, heeft gedreigd de stad van de werelderfgoedlijst te schrappen als met de bouw wordt doorgezet.

Hoewel Gazprom in een verklaring laat weten dat het de kosten van het project volledig gaat financieren is het nog maar de vraag of dat lukt. De Russische staatsgigant verkeert sinds de crisis in ernstige financià«le problemen. Vandaag werd bekend dat de winst van het bedrijf wederom daalde en dat zelfs de zakelijke receptie voor het nieuwe jaar om budgetaire redenen is geschrapt. Hoewel de stad Sint-Petersburg toestemming heeft gegeven voor de bouw ligt de vraag over de toekomst in handen van het Kremlin. De Russische minister voor cultuur Alexander Avdejev heeft al laten weten dat hij ‘alles in het werk zou stellen om de bouw van de toren te voorkomen’. Volgens het Petersburgse gemeenteraadslid Aleksej Kovaljov, bekend vanwege zijn fanatieke strijd voor het behoud van de stad, zijn de kansen voor de toren dan ook nihil. ,,Er worden honderden miljoenen aan overheidsgeld over de balk gesmeten, ook nog eens aan buitenlandse bedrijven. Voor de crisis was dat geen probleem, nu gaat dat problematisch worden”, laat hij tegenover een Russisch persbureau weten. ,,Maar je weet het maar nooit met onze overheid, zoals altijd het antwoord moet uit Moskou komen”, voegt hij daar aan toe. Zowel president Dimitri Medvedev als Vladimir Poetin zijn afkomstig uit Sint-Petersburg en houden zich tot op heden op de vlakte over hun steun aan het project.