De onderwereld van Moskou

Onder de drukke straten en pleinen van Moskou bevindt zich een zo goed als geheime wereld. Jonge Moskovieten dalen regelmatig via putten af naar ondergrondse rivieren en kanalen.

Screen Shot 2014-01-13 at 12.56.57

Stanislav Kornajev heeft het ontelbaar vaak gedaan. Hij loopt de Moskouse metro uit, tikt met zijn schoen een paar keer op putdeksels in de buurt en zoekt een plek om zich om te kleden. „Mooi, een kinderspeelplaats. Bingo”. Op het speelterreintje wisselt hij zijn gewone kleren om voor een overall, hoge laarzen en een fel-oranje hesje. „Als iemand je wat vraagt, gewoon zeggen dat je van de gemeente bent”, zegt hij. Met een breekijzer loopt Kornajev terug naar een van de putten, wipt het gietijzeren gevaarte omhoog en daalt een ladder af. Een paar treden later staat hij in een ondergrondse wereld van rivieren, afwateringsinstallaties, riolen en geheime doorgangen. Hij lijkt er zich volledig thuis te voelen.

Je ogen moeten wennen aan het donker, je neus aan de vreemde, indringende geur. Het water snelt langs onze rubberlaarzen. Er is weinig grip op de bodem, het enige houvast is een glibberige, koude bakstenen muur. „Het is een andere wereld, een parallel universum”, vertelt Kornajev met een glimlach op zijn gezicht. Hij steekt een sigaret op en wacht tot zijn pupillen langzaam groter worden en zijn ogen volledig aan de duisternis zijn gewend.

Kornajev is een van de honderden ‘diggers’, een subcultuur die het ondergrondse Moskou verkent. Al in de achttiende eeuw werden de eerste rivieren in de stad kunstmatig omgeleid omdat in de stad moest worden gebouwd. De rivieren werden gedempt of ondergronds omgeleid naar de grote rivier die langs het Kremlin loopt, de Moskva. Er zijn tientallen ondergrondse kanalen, sommige hebben een metershoog plafond, andere moet je op handen en voeten doorkruisen. Kornajev kent ze allemaal.

„Bijna allemaal”, nuanceert hij zelf. „Er zijn geen officiële kaarten, maar ik denk dat er zo’n 130 ondergrondse kanalen zijn. Daar heb ik er nu 113 van bezocht. De rest is of heel moeilijk te vinden, of te gevaarlijk.” De 22-jarige Moskouse student economie neemt zijn hobby serieus. Hij kijkt onophoudelijk om zich heen en probeert onnodige risico’s te vermijden. Zeker in de metro-tunnels. „Ik hou niet zo van de metro. Daar moet je heel erg opletten. Je moet precies de intervallen tussen de metro’s kennen en weten wanneer en vooral wel- ke kant je op moet rennen.”

De afwateringskanalen, het openbaar vervoer en zelfs de politie kruisen elkaar onder de grond. „In de buurt van het Kremlin is het gevaarlijk”, legt Kornajev uit. „Daar hangen sensoren. Soms komt er politie of zelfs de FSO, president Poetins veiligheidsdienst, poolshoogte nemen.”

En dan zijn er nog rivieren waar chemische fabrieken koelwater of andere afvalstoffen in lozen. „Ik heb een keer meegemaakt dat er plots een enorme stoot ammoniak door de tunnels stroomde. We moesten er direct uit, sommige diggers vielen flauw. De dichtstbijzijnde putdeksel lag midden- in een vierbaansweg. Ik heb mijn rug- zak naar buiten gegooid en de auto’s reden er gelukkig omheen.”

Maar de grootste vijand van de diggers is regen. Wanneer de afvoeren vol lopen met regenwater, stromen de ondergrondse kanalen over. Zelfs bij de kleinste kans op neerslag blijven Kornajev en zijn collega’s thuis. Behalve de openbare metro, de tunnels en rivieren ligt onder de grond in Moskou nog een tweede, geheim metronet begraven. Alle Moskovieten hebben van de cryptische naam Metro 2 gehoord, maar niemand kent de details. Het parallelle transportsysteem dat verschillende delen van de stad met elkaar verbindt, is al tientallen jaren onderwerp van speculatie. Bij speelplaatsen staan de ventilatieschachten, onder fonteinen moeten de geheime ingangen zijn.

De Nederlandse journalist en stadsonderzoeker Nathan de Groot werkte afgelopen zomer aan een studie over de verborgen kanten van Moskou. „We weten dat Metro 2 bestaat en dat het veel dieper ligt dan de reguliere metrolijnen. Uit de Koude Oorlog zijn vrijgegeven Amerikaanse inlichtingenrapporten die er melding van maken en van diggers weten we allerlei details. Iedereen weet in ieder geval van het bestaan, maar tot op de dag van van- daag maken de autoriteiten er een geheim van.”

De waterkanalen en ondergrondse rivieren zijn, net als de Nederlandse dijken, een manier om controle uit te oefenen op de natuur. „Het is eigenlijk een andere oplossing voor hetzelfde probleem: te veel water”, grinnikt De Groot, terwijl we door een ondergrondse tunnel lopen. „Die veiligheid had ook politieke consequenties. De angst regeerde in de Sovjet-Unie. Men was altijd voorbereid op oorlog. Metro- stations moesten daarom kunnen wor- den omgebouwd tot ziekenhuizen. Dat was niet alleen een gedachte, het is ook de realiteit geweest. Die dubbele functie zit ingebakken in de Sovjet-paranoia. Macaronifabrieken konden binnen 24 uur kogels in plaats van pasta maken”.

De Groot sprak voor zijn onderzoek verschillende diggers. „Sommige van die jongens hebben vijftien jaar ervaring, ze weten precies welke gang je wel of niet in kan en welk putdeksel je waar brengt.” Terwijl hij gokt waar we op dat moment zijn en op zijn mo- biele telefoon ontvangst probeert te krijgen, rookt Kornajev drie sigaretten weg. Het water lekt ergens naar bene- den, boven klinkt het doffe gehamer van wegwerkzaamheden.

„Ik ben op mijn 17e begonnen”, legt Kornajev uit. Al vijf jaar gaat hij dus ondergronds, tenminste een paar keer per week. „We zijn een hechte groep, soms geven we feesten in het onder- grondse. Als we nu door deze tunnel verder kruipen, zal ik je laten zien waar ik mijn verjaardag heb gevierd.” Google Maps helpt je hier niet, onze telefoons hebben onder de grond geen bereik. „Mijn moeder maakt zich al geen zorgen meer”, lacht Kornajev. „Als ik een paar uur niet bereikbaar ben, weet ze dat ik met de diggers op pad ben.”

Bij een grote stortbak wil Kornajev naar boven klimmen. Maar eerst raapt hij geïrriteerd een paar lege wodkaflessen op. „We zijn niet de enigen die hier komen”, merkt hij op. De flessen gaan in een plastic zak mee naar bui- ten. „Het mag dan het riool zijn, het is toch een beetje mijn thuis.”

Museum van de Koude Oorlog
Aan de 5e Kotelnitsjeskisteeg in Moskou staat een onopvallend woonhuis met een even onopvallende fletsgroene deur. Wie aanbelt, wordt binnengelaten in een portiek met een enorme industriële lift, die je 65 meter onder de grond brengt naar ‘Object 2’. Het is een bunkercomplex van zo’n 7.000 vierkante meter dat van 1956 tot 1995 dienst deed als geheim nood- commandocentrum voor de lucht- macht. Op het hoogtepunt van de Koude Oorlog werkten hier 2.500 mensen, die met strikte rantsoenen een half jaar onder de grond zouden kunnen blijven.

Pas na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd het complex voor het publiek vrijgegeven. Diggers organiseerden al begin jaren ’90 geheime excursies door het complex, waaruit alle Sovjet-luxe inmiddels was gestolen. In 2006 verkocht de overheid alles aan een investeerder die er een museum, feestzaal en restaurant van maakte. Het complex is echter al maanden dicht wegens lekkage.

Moskou blijft kalm onder aanslagen

Tijdens het spitsuur vonden er deze morgen in de Moskouse metro twee achtereenvolgende zelfmoordaanslagen plaats. Volgens de laatste cijfers zijn er 38 mensen om het leven gekomen. Op een aantal incidenten na blijft paniek in de Russische hoofdstad uit, zelfs de metrostations die het doelwit waren zijn inmiddels al weer open.

DSC_9020

Een paar uur na de aanslagen is Koeznetksi Most, een station met een overstap naar Loebjanka waar vanmorgen de eerste aanslag plaatsvond, gewoon open. Er is geen teken van paniek. Terwijl achterin het station politieagenten lijkkisten met de stoffelijke overschotten wegdragen lossen wachtende passagiers gewoon kruiswoordpuzzels op. Een politieagent belt familieleden om te zeggen dat hij ongedeerd is gebleven. Het is stiller dan normaal, mensen kijken angstig op wanneer iemand vlak na het fluitsignaal nog de deuren van een wagon inspringt. ,,Iedereen kijkt naar me” zegt Arthoer Atrosijan, een 42-jarige Armenier die al twintig jaar in Moskou woont en voor zijn werk dag en nacht met de metro rijdt. ,,Ik heb een donker tintje en flinke baardgroei, ze denken dat ik een terrorist ben. Mensen stappen uit als ik binnenstap.” Artrosijan werkt voor een bezorgdienst die met de metro pizza’s bij mensen thuisbrengt. ,,Dat is gewoon sneller”, legt hij uit. ,,Maar als dit zo doorgaat moet ik maar een ander baantje zoeken of ergens in de provincie gaan wonen”, verzucht hij. Volgens politieberichten waren er in verschillende delen van Moskou vandaag incidenten, een vrouw met een hoofddoekje werd van een roltrap geslagen.

Volgens de geheime dienst FSB zijn de bomaanslagen de aanslagen het werk van vrouwelijke zelfmoordterroristen. Volgens Openbaar aanklager Vladimir Markin gaat het om zogenaamde ‘zwarte weduwen’, vrouwen met bomgordels die zichzelf opbliezen. Later op de morgen werd nog een derde, onontplofte bomgordel in de metro gevonden. President Medvedev liet tijdens een persconferentie weten dat hij opdracht heeft gegeven de anti-terroristische operatie in de Kaukasus ‘zonder aarzeling en tot het eind’ door te zetten. Premier Poetin liet vanuit de Siberische stad Krasnojarsk weten de terroristen ‘te zullen vernietigen’. De Moskouse politie kondigde ondertussen een ‘speciaal regime’ af in de hoofdstad. Op luchthavens, treinstation en in de metro zijn speurhonden aanwezig en hier en daar worden passagiers gefouilleerd. Volgens de laatste cijfers zijn bij de aanslagen 38 mensen om het leven gekomen en raakten 102 mensen zwaargewond, tot op heden konden slechts 22 omgekomen passagiers geidentificeerd worden. De Nederlandse Ambassade in Moskou liet weten dat zich onder de slachtoffers geen Nederlanders bevonden. Reisorganisaties melden dat er in deze tijd van het jaar weinig toeristen naar Rusland komen.

Toch gelooft niet iedereen dat de aanslagen het werk zijn van Tsjetsjeense terroristen. Sergej Lebedev, een 34-jarige handelaar, weet zeker dat de aanslagen het werk zijn van de geheime diensten zelf. ,,Leg de puzzelstukjes maar naast elkaar. De populariteit van premier Poetin daalt vanwege de crisis en dus flikken ze ons dit om binnenkort met harde hand terug te slaan”, zegt hij. ,,Zo is hij immers ook aan de macht gekomen. Bij mij op het werk heeft iedereen het er over”, voegt hij daar aan toe. In de herfst van 1999 vonden in Rusland een serie bomaanslagen plaats, Vladimir Poetin won destijds aan populariteit omdat hij destijds ook beloofde de terroristen uit te roeien. Tegen het einde van de middag gingen zelfs de metrostations die het doelwit waren van de aanslagen weer open. Mensen leggen bloemen en laten briefjes of pluche teddyberen achter. De inwoners van de stad blijven koel maar maken zich toch zorgen. ,,Het lijkt wel alsof we tien jaar terug de tijd in gaan”, zegt de gepensioneerde Natalia Andrejevna. ,,En de afgelopen tien jaar hebben we het al zo moeilijk gehad. Ik ben vandaag voor het eerst in jaren weer naar de kerk gegaan. Wie weet helpt het.”

Dubbele aanslag in Moskouse metro

Deze morgen tijdens het spitsuur vonden er twee achtereenvolgende terroristische aanslagen plaats in de Moskouse metro. Volgens de laatste cijfers zijn er 35 mensen om het leven gekomen. Paniek in de Russische hoofdstad blijft uit.

Tijdens het spitsuur in de Moskouse metro ontplofte om 05:56 Nederlandse tijd op metrostation Loebjanka in het centrum van de stad een bom waarbij 23 mensen om het leven kwamen. Nog geen 40 minuten later was er een tweede aanslag op de metro bij Park Koeltoeri, een drukbezocht metrostation aan de rand van het centrum. Daarbij kwamen zeker 12 mensen om het leven. Volgens de geheime dienst FSB zijn de aanslagen het werk van vrouwelijke zelfmoordterroristen. Volgens openbaar aanklager Vladimir Markin zijn de aanslagen het werk van zogenaamde ‘zwarte weduwes’, vrouwen met bomgordels die zichzelf opblazen. Volgens onderzoekers werd er bij de aanslagen tenminste twee kilo TNT gebruikt.

Paniek blijft in de Russishe hoofdstad voorlopig uit. Berichten over een derde aanslag werden later in de morgen ingetrokken. Een paar metrolijnen zijn gesloten maar de meeste mensen gaan gewoon naar hun werk. De metro werkt nog, massale verkeersontstoppingen zijn uitgebleven. De politie roept automobilisten op om niet naar het centrum af te reizen om zo de hulpdiensten vrij spel te geven. Ondertussen is een enorme reddingsopatie op touw gezet. Volgens radiostation Echo Moskvi zijn ruim 70 brandweerteams in de weer om slachtoffers te redden. Reddingshelicopters vliegen af en aan om de zwaargewonden naar ziekenhuizen te vervoeren, op de radio worden lijsten voorgelezen met de namen van de mensen die de aanslagen overleefd hebben. De Moskouse politie kondigde ondertussen een ‘speciaal regime’ af in de hoofdstad. Op de luchthavens, treinstations en in de metro zijn speurhonden aanwezig en hier en daar worden passagiers gefouilleerd.

De Moskouse burgemeester Joeri Loesjkov is volgens de berichten ter plaatse en de Russische minister voor Urgente Zaken Sergej Sjojgoe overziet namens president Medvedev de reddingsoperatie. Op radio en televise worden burgers opgeroepen ‘alert’ te blijven. De meeste burgers blijven koel onder de aanslagen. ,,Je kunt wel in paniek raken, maar daar help je niemand mee”, zegt zakenman Aleksej Dovolkin die in de buurt van metrostation Loebjanka werkt. ,,Ik blijf gewoon mijn werk doen, als de hulpdiensten en de politie dat ook doet komt het vast wel goed. Ik hoop dat ze de terroristen met wortel en tak uitroeien.”