Een Moskouse rechtbank oordeelde dat Michail Chodorkovski alweer schuldig is aan fraude. Ook de komende jaren blijft Vladimir Poetin’s grootste politieke tegenstander achter de tralies.

In de glazen kooi ogen de twee verdachten ontspannen. Ze maken grapjes, bladeren door een stapel documenten en knikken af en toe naar bekenden. Ondertussen leest de zenuwachtige rechter Viktor Danilkin het vonnis voor. Hij is bijna niet te verstaan. Er is geen versterking in de zaal, en Danilkin gaat met een moordend tempo door de uitspraak. Hij oordeelde dat Chodorkovski en zijn zakenparter Platon Lebedev aan het hoofd stonden van een criminele organisatie die fraude pleegde in de Russische energiesector. Volgens de rechtbank stelden valse contracten met dochterondernemingen het oliebedijf Joekos in staat onregelmatig miljarden af te romen. Drie verdiepingen lager schreeuwen honderden demonstranten om rechtvaardigheid. De oproerpolitie greep hard in en arresteert tientallen mensen met plakkaten, spandoeken en foto’s. ‘Rusland zonder Poetin!’ klonk het zelfs door tot aan de rechter, die ongestoord bleef het vonnis voordroeg zonder op of om te kijken.

Tot zijn arrestatie in 2003 was Michail Chodorkovski de rijkste man in Rusland. Hij stond bekend als een harde onderhandelaar en gaf zelfs in een recent interview nog toe ‘geen heilige’ te zijn. Hij haalde zich de woede van toenmalig president Vladimir Poetin op de hals door te breken met de stilzwijgende overeenkomst tussen het Kremlin en de oligarchen. Wanneer de rijkgeworden zakenlieden zich niet met politiek bemoeiden zou de macht hen met rust laten. Chodorkovski financierde allerlei politieke organisaties, steunde democratiseringsprojecten en lobbyde in het buitenland voor politieke doeleinden. Maar toen zijn olieconcern Joekos op het punt stond een ander bedrijf over te nemen werd Chodorkovski opgepakt en twee jaar later veroordeeld wegens fraude. Joekos ging failliet en de losse onderdelen werden per opbod verkocht. Na jaren van opsluiting in een werkkamp en zonder vervroegde vrijlating zou Chodorkovski in 2012 vrijkomen, vlak voor de presidentsverkiezingen. Met de veroordeling van maandag is dat vooruitzicht verleden tijd.

Tijdens een live-televisieshow liet premier Poetin eerder deze week al weten dat ‘een dief in de gevangenis hoort te zitten’. President Dimitri Medvedev reageerde ongekend hard op zijn leermeester en zei dat ‘niemand zich met de rechtsgang mag bemoeien’. Veel Chodorkovski-aanhangers waren hoopten dat die uitspraak wellicht wees op vrijspraak, een scenario waarbij Medvedev in het westen een hoop krediet zou krijgen. ,,Ik denk dat er geen twijfel over hoeft te bestaan wie er druk uitoefent op dit hof”, zei advocaat Vadim Kljoevgant tijdens een korte pauze bij het vonnis. ,,Dit proces is een schertsvertoning, en de aantijgingen zijn absoluut vals, al vrees ik dat de strafmaat juist heel realistisch zal worden”, voegde hij daar aan toe. De overheid heeft er alles aan gedaan om de veroordeling zo stil mogelijk te laten verlopen. De uitspraak werd verplaatst naar de laatste dagen van het jaar, wanneer de westerse wereld vakantie viert. De veroordeling speelde zich bovendien af in een kleine rechtbank waar amper plaats is voor verslaggevers. Hoe lang Chodorkovski en Lebedev nog in de gevangenis moeten zitten is pas duidelijk wanneer het hele vonnis is voorgelezen, iets wat waarschijnlijk nog dagen in beslag zal nemen.

It took only two hours to get into the court, with several agencies reportedly already at scene at 7 am in the morning. Waiting, even in the snow, isn’t really cold as the group of reporters is pressed against each-other like sardines in a can.

There was a nervous buzz in the courtroom, which was in fact hideously small. I managed to sneak in as a photojournalist, with one of the camera-guys talking down my little Lumix GF1 as ‘amateurish’. Hey!

While judge Viktor Danilkin read the verdict the way you read the licensing-agreement for Apple’s iTunes – very fast – the crowd outside was roaring. ‘Freedom! Russia without Putin’. Even the judge could hear. Many of them were beaten, about 20 detained and taken away, including elderly.

In this case, the judge was very nervous and the two suspects seemed relaxed, exchanged notes, cracked jokes and waved at friends and family. It’s the world upside down. Verdict: guilty.

Why to hold a trial on the 27th of December? Exactly, because the whole foreign press corps in singing christmas-carols with their families in far-away and democratic countries. Yet even now the press didn’t fit into the tiny courtroom. Journalists waiting outside caught up with lawyers during a ten-minute break

And when all this is history, there’s only one pensioneer still demonstrating. A pity. Russia.

De etnische spanningen in Rusland nemen toe nadat duizenden nationalisten, voetbalhooligans en opgeschoten jongeren de afgelopen dagen de straat op gingen. De menigten hebben het voorzien op de verschillende volkeren uit de Kaukasus en gastarbeiders uit Centraal-Azië. De politie grijpt hard in en ook de overheid laat van zich horen.

Ilya Varlamov volgde de rellen op de voet. Zijn website, portfolio en twitter.

‘Rusland voor de Russen, Moskou voor Moskovieten’, riep de menigte van gewapende hooligans en aangeschoten jongeren woensdagavond in de buurt van een groot treinstation. Om de onrust de kop in te drukken was de oproerpolitie massaal uitgerukt en werden er naar schatting zo’n 800 mensen opgepakt. Uit voorzorg ging een groot winkelcentrum op slot en werden passanten gefouilleerd. Zakken vol keukenmessen, schroevendraaiers, scheermesjes en luchtdrukpistolen werden in beslag genomen. Afgelopen weekend gebeurde hetzelfde aan de poorten van het Kremlin. Duizenden voetbalhooligans en nationalisten brachten daar de Hitlergroet en organiseerden een ware heksenjacht naar nietsvermoedende gastarbeiders of jongeren met donker haar en donkere ogen. De menigte trok een enorme kerstboom omver, ging op de vuist met de politie en sloeg enkele tientallen slachtoffers het ziekenhuis in. De Russische president Dimitri Medvedev noemde het op Twitter een ‘pogrom’ en beloofde de daders te zullen straffen. Rusland is een multi-etnische lappendeken aan verschillende volkeren en nationaliteiten, en in Moskou wonen de ‘etnische Russen’ in een precair evenwicht met gastarbeiders en de overwegend islamitische migranten uit de Kaukasus.

De overheid hield zich de afgelopen dagen stil, maar in een strak geregiseerde televisieshow met premier Vladimir Poetin kwam het donderdagmiddag al snel op de toenemende etnische spanningen. ‘Extremisme moet aan alle kanten de kop worden ingedrukt’, zei Poetin. ‘De politie is er om het volk te beschermen, en dat zouden onze zogenaamd liberale demonstranten ook eens moeten weten’, zei hij in een sneer naar de Russische oppositie die bij iedere demonstratie met de oproerpolitie te maken krijgt. ‘We mogen de politie dan ook niet zwartmaken’, waarschuwde Poetin. ‘Anders zouden de intellectuelen hun dunne baardjes moeten afscheren, helmen opzetten en zelf op de pleinen met de extremisten op de vuist gaan’. Verder prees hij het multi-etnische aspect van de Russische samenleving en legde hij uit dat het Rusissch Orthodox geloof misschien nog wel dichter bij de Islam staat dan bij het Katholieke geloof. ‘We moeten af van onze angst voor migranten. We zijn burgers van één land en mensen uit de Kaukasus mogen in Moskou de straat op zo goed als Russen niet bang hoeven zijn om in de Kaukasus te wonen’.

Toch komt het etnische geweld niet uit de lucht vallen. De volkswoede keert zich wel vaker tegen moslim-migranten en gelukszoekers uit de voormalige Sovjet-Unie, die volgens de Russen hun baantjes inpikken. Volgens politiek-analisten sympathiseren enkele hooggeplaatste figuren binnen de overheid met de nationalisten en krijgen dergelijke organisaties ruim baan. Voetbalhooligans en nationalistische jongeren worden door de politie af en toe ingehuurd om te provoceren tijdens oppositiebijeenkomsten. Overal in de metro hingen woensdagavond racistische vluchtschriften en stickers. ‘Je bent een slavische Rus, verdedig je moederland!’ of ‘Neem wraak op de zwartkonten!’ De volgende ochtend waren de meeste leuzen alweer verdwenen. Een oudere vrouw met een sopje en een plamuurmes bikte de laatste hardnekkige stickers weg. ,,Ik ben opgegroeid in de Sovjet-Unie”, vertelde ze. ,,Het is treurig te zien hoe dit land uit elkaar valt. Wij hebben altijd geleerd dat alle volkeren van elkaar horen te houden”.

De Verenigd Rusland-partij van Vladimir Poetin en Dimitri Medvedev heeft de touwtjes ook op lokaal niveau sterk in handen. In de kleine stad Toetsjkovo vlak onder de rook van Moskou blijven de burgers op een oppositiekandidaat stemmen. Maar de regeringspartij geeft de macht niet uit handen.

Het station van Toetsjkovo. Meer foto’s hier.

,,Wij hebben geen chocolade. Echt niet!” De bewakers bij de knalrode chocoladefabriek van Nestlé leggen uit dat er al tijden niemand meer werkt. Toen de fabriek in 2007 open ging was het een teken van de toenemende Russische welvaart. Een jaar later stond een deel van de werknemers alweer op straat en sinds afgelopen zomer is de fabriek helemaal gesloten. Op de parkeerplaats staan gloednieuwe vrachtwagens onder een dikke laag stof te wachten op een nieuwe bestemming. Met de sluiting van de fabriek zijn de ruim 18.000 inwoners van Toetsjkovo, een kleine stad op zo’n 80 kilometer van Moskou, voor werk weer aangewezen op de hoofdstad. Iedere ochtend nemen duizenden forenzen de boemeltrein naar Moskou, een flink deel van de passagiers is dronken. Om Toetsjkovo weer in het gareel te krijgen kozen de inwoners een jaar geleden Vitali Oestimenko als burgemeester, een oud militair die wilde afrekenen met de corruptie en was geen lid van de almachtige regeringspartij Verenigd Rusland. Het kwam hem duur te staan, nog geen twee maanden na zijn aanstelling werd hij dood gevonden.

Tijdens de regionale verkiezingen in maart dit jaar won de oppositiekandidaat Viktor Alksnis als opvolger in Toetsjkovo. Hij beloofde het werk van Oestimenko door te zetten, maar daar stak de kieskommissie een stokje voor. De stembusgang was plots ongeldig en het dagelijks bestuur van de stad werd in handen gegeven van het hoofd van de plaatselijke school. ‘Ik heb nog nooit zoveel druk meegemaakt tijdens verkiezingen’, schrijft Alksnis op zijn blog. ‘Plots waren er 11 tegenkandidaten waarvan de meesten niet uit Toetsjkovo kwamen’. Zijn registratie was nagenoeg onmogelijk en plots bleek hij geen legaal adres meer te hebben. De meeste burgers in Toetsjkovo weten zeker dat het om corruptie gaat. In de buurt van de stad moet een nieuwe ringweg komen en er is de afgelopen jaren budget vrijgemaakt voor de bouw van zwembaden en sportcomplexen. Daar is vooralsnog geen spoor van te vinden. President Dimitri Medvedev beloofde bij zijn aantreden de strijd aan te binden met corruptie, maar daar is maar weinig van gelukt. Op de jaarlijkse index van Transparency International staat Rusland dit jaar op de 154e plaats, vlak boven Tadzjikistan en onder Papua Nieuw-Guinnea.

De burgers in het dorp zijn de politieke problemen zat. Gennady Siderov (48) loopt met zijn klein-dochter door het heldenpark. Hij is kwaad. ,,Ik ben twee keer wezen stemmen. Mijn eerste keus hebben ze vermoord, de tweede keer was de uitslag plots ongeldig. Ze luisteren niet naar ons, maar zo werkt dat blijkbaar in Rusland”. Niemand in Toetsjkovo gelooft dat er ooit nog eerlijke verkiezingen komen. Aleksander Romanovitsj, het regionale hoofd van Rechtvaardig Rusland, de partij waar ook Oestimenko lid van was, is bezig met allerlei rechtzaken. ,,Wat er in Toetsjkovo het afgelopen jaar heeft plaatsgevonden is absoluut tegen de wet. Het is vechten tegen de bierkaai, maar wij willen dat Alksnis alsnog de burgemeesterspost krijgt”. Het is volgens hem typerend voor de koers die Rusland vaart, langzaam krijgt de macht het niet alleen op federaal niveau, maar ook in alle regio’s, dorpen en steden het voor het zeggen. ,,En de boodschap is duidelijk. Wie geen lid is van Verenigd Rusland kan het hier wel schudden.”

I’ve often seen a cat without a grin,’ thought Alice; ‘but a grin without a cat! It’s the most curious thing I ever saw in all my life!’

Het vervallen Gorki-park aan de oever van de Moskou-rivier krijgt als het aan het gemeentebestuur van de Russische hoofdstad ligt een flinke facelift. Er zou een gloednieuw pretpark moeten komen dat niet onderdoet voor Disneyland in Parijs. En alles met een vaderlandslievende inslag.

Slechts een van de enorme poorten van het ‘Centraal Cultuur en Rustpark Maxim Gorki’ staat op een kiertje open. Een oude man leunt tegen een lichtblauw dranghek. ,,Je moet bij de kassa een kaartje kopen. Ik waarschuw je alvast maar, er valt maar weinig te beleven”. Bij de kassa vraagt men 80 roebel (twee euro) entree, en wie langs de poorten loopt ruikt direct de popcorn. Het Gorki-Park heeft nog het meest weg van een enorme kermis. Hier en daar staan schiettentjes, in de verte knallen botsauto’s op elkaar en aan de horizon zoeven gillende meisjes in een achtbaan voorbij. Op een weekdag is er weinig te beleven, maar in de weekenden komen Russen van heinde en ver voor een middagje vermaak in het centrum van Moskou. Mannen drinken liters bier uit plastic bekers, jonge vrouwen eten behending sushi en kinderen kijken vol bewondering naar de Boeran, de testmodule van de Sovjet-spaceshuttle die als een van de hoofdattracties prominent op het terrein staat.

Als het aan de gemeente Moskou ligt maakt het park plaats voor een gloednieuw attractiecentrum. ‘De hele geschiedenis van Rusland moet er te vinden zijn, alles moet herinneren aan Rusland en ook de eettentjes zullen typisch Russisch eten serveren’, legt Michail Choeboetija bij het radiostation Vesti FM uit. Hij staat aan het hoofd van de onderzoeksraad die bekijkt waar de stad Moskou de komende jaren moet investeren. ‘Het gaat een soort klein Rusland worden, de bezoekers kunnen de grote gastvrijheid van dit land ervaren en het zal zeker een van de mooiste parken van Europa worden. De Russische pers doopte het project snel tot een ‘vaderlandslievend Disneyland’ en berekende dat er zeker 776 met de renovatie en bouw gemoeid zal zijn. Volgens directeur Vjatsjeslav Korol zal dat bedrag zich zeker terugbetalen. Hij laat via zijn woordvoerder weten dat de unieke Sovjet-architectuur bewaard zal blijven en dat het juist niet op Disneyland zal lijken. ‘Er komen concerten, lezingen en tentoonstellingen, alles met een Russisch tintje’.

Het Oezbeekse restaurant in de linker deurpoort, de kleine pizzaria’s en de Duitse biertentjes moeten dus plaatsmaken voor een groot Russisch attractiepark. Het amusementspark uit de prille dagen van de Sovjet-Unie is in 1923 aangelegd en is altijd een van de belangrijkste stadsgezichten geweest. Gorki-Park is in het westen bekend geworden na de gelijknamige Hollywoodthriller uit 1983. In 1990 scoorde de Duitse rockband The Scorpions een wereldhit met ‘Winds of Change’, waar het amusementspark symbool staat voor het einde van de Sovjet-Unie. Een aantal jaar geleden sloot de overheid een aantal van de attracties inclusief het enorme reuzenrad dat onveilig zou zijn. De directie hoopt dat de bouw volgend jaar kan beginnen en dat er jaarlijks tenminste zes miljoen mensen op het nieuwe Gorki-park af zullen komen.

Het oude Chimki-bos vlak buiten Moskou blijft de gemoederen in Rusland bezighouden. De overheid wil een flink deel kappen voor een nieuwe snelweg, maar de kritiek welt aan. Toen zelfs zanger Bono van U2 zich er mee bemoeide liet president Dimitri Medvedev weten de bouw stil te leggen. De Moskouse burgemeester Joeri Loesjkov wil echter van geen wijken weten. Een typisch Russische machtsstrijd tekent zich af.

Dat die weg er moet komen, daar is vriend en vijand het over eens. Al sinds de Sovjet-tijd liggen er plannen op tafel om eindelijk een fatsoenlijke verbinding tussen Moskou en Sint-petersburg aan te leggen. Maar waar die precies moet lopen, daar woedt al maanden een bittere machtsstrijd om. Aanvankelijk liet de overheid een aanzienlijk deel van het Chimki-bos kappen om plaats te maken voor de eerste dertig kilometer van het traject. Maar de buurt kwam in verzet, er werden protestbijeenkomsten georganiseerd, omwonenden bezette het gemeentehuis, organiseerden concerten en al snel werd de bescherming van het Chimki-bos een van de belangrijkste projecten van de Russische oppositie. Toen zelfs rockband U2 zich er mee ging bemoeien kondigde president Dimitri Medvedev aan de bouw stil te leggen. Een historisch moment, voor het eerst in jaren luisterde het Kremlin naar boze burgers.

En daarmee is de 33-jarige huisvrouw Evgenia Tsjirikova de luis in de pels van de Russische macht geworden. Ze stuurt de actie-beweging voor het bosbehoud aan en weigert zich de mond te laten snoeren. Zelfs premier Vladimir Poetin kon zich niet beheersen. Toen een Poolse journalist op een persbijeenkomst dinsdagmiddag haar naam noemde schoot de premier uit zijn slof. ‘Zijn er in Polen geen leuke meisjes om te interviewen?’, beet hij terug. Zelf laat ze weten dat het haar gewoon om haar kinderen gaat. ,,Ik hoef niemand er aan te herinneren wat er hier de afgelopen maanden mis ging. Er was zoveel smog dat we bijna geen adem konden halen. Met de branden is al genoeg bos verloren gegaan, dan moet je niet nog extra willen kappen. Hoe minder bos, hoe minder zuurstof mijn kinderen krijgen”, legt ze tijdens een informatiebijeenkomst uit. Makkelijk heeft Tsjirikova het niet. Gemaskerde mannen kwamen haar bijeenkomsten verstoren, de politie pakt de actievoerders hardhandig aan en ze krijgt keer op keer bedreigingen aan haar adres. Nu de bouw op oekaze van de president is stilstaat geeft ze niet op. ,,Nu begint de echte strijd pas. Ze hebben al zoveel gekapt, we moeten voor iedere boom ons best doen”.

De Moskouse burgemeester Joeri Loesjkov schaarde zich ondanks alle kritiek tegen het besluit van de president en wil toch de snelweg door het bos aanleggen. Alternatieve routes zijn volgens hem onbetaalbaar, vooral omdat wijzigingen in de contracten met de Europese wegenbouwers erg prijzig zouden zijn. Maar de gouveneur van de grensgemeente zou juist weer aan de kant van het Kremlin staan. ,,Er gaan allerlei spookverhalen over die weg”, legt Sergej Kelbach van het Russische ministerie van Transport uit. ,,We gaan heus geen extra wegen of golfbanen in het bos bouwen”. Ook is het volgens hem ontzettend lastig om te laveren tussen alle verschillende overheidsorganisaties. ,,Moskou is waarschijnlijk de enige stad ter wereld waar het begrip agglomeratie niet bestaat. De ene meter van het bos is het zeggenschap van een kleine gemeente, de andere van het Kremlin”. De politiek-analist Andrej Jarosjenko kan er om lachen. ,,Het gaat allemaal om geld. Als je morgen alle demonstraten opsluit komt die weg er nog niet, de verschillende corrupte overheidsdiensten vechten elkaar de tent uit.” Volgens de zakenkrant Vedemosti behoort een groot deel van het omliggende land tot Inteko, het bedrijf van de vrouw van de burgemeester. Vorig jaar bleek uit berekeningen dat ondanks de lage loonkosten een kilometer snelweg nergens ter wereld duurder is dan in Rusland. De 680 kilometer lange tolweg moet eind 2011 klaar zijn.

Het Orthodoxe geloof zit in de lift in Rusland. Terwijl het land bestaat uit een lappendeken van verschillende religies kruipt de staat steeds dichter naar de Orthodoxe kerk. Religieuze minderheden likken hun wonden.

Chauffeur Vitali is een man van weinig woorden. ,,Ik werk hier nu drie maanden”, zegt hij. ,,Het is belangrijk je aan de verkeersregels te houden”, legt hij uit. En dat doet hij dan ook. Anders dan het gros van de Moskouse taxichauffeurs houdt hij zich keurig aan de maximumsnelheden, geeft hij voorrang wanneer dat nodig is en hangt er in zijn auto geen tabak- of alcoholwalm. Vitali werkt voor een pas opgerichte Russisch-Orthodoxe taxidienst. Bijna alle Russische auto’s hebben een klein icoontje op het dashboard, in deze taxi ligt een bijbel voorhanden en kan op verzoek kerkmuziek worden opgezet. Onderweg legt Vitali uit langs welke kerken we passeren, maar echt bijzonder wordt de rit pas wanneer op een kruispunt een Porsche Cayenne door rood stuift en Vitali een ruk aan het stuur geeft. Het scheelt maar een haar. Waar iedere Russische weggebruiker de overtreder minutenlang de huid zou hebben volgescholden blijft de chauffeur van de orthodoxe taxidienst de kalmheid zelve. Hij knippert met zijn ogen, hangt het icoontje recht en rijdt verder.

Na een lange tijd van kwijnende parochies en leegstaande kerken zit het Orthodoxe geloof de afgelopen jaren in de lift. Hoewel het land bestaat uit een lappendeken van verschillende religies en ethniciteiten wint de Orthodoxe kerk aan populariteit. Dat gaat niet altijd zonder spanningen, zoals ook de Orthodoxe taxidienst moest ondervinden. Na de lancering in mei dit jaar bestelde een populaire radio-DJ in de uitzending een taxi naar een moskee, gaf zichzelf een moslimnaam en sprak met een zwaart accent uit de Russische Kaukasus. De taxicentrale weigerde de rit, en legde uit dat ‘niet-gelovigen’ geen ritjes krijgen. In de Russische media bood eigenaar Nikolai Maslov later zijn excuses aan en liet hij weten dat de dispatcher in kwestie ontslagen was. Volgens verschillende opinieonderzoeken voelt ruim 60 procent van de Russische bevolking zich Orthodox, vijf tot zeven procent moslim en minder dan een procent katholiek, protestant, joods of boeddhist.

,,Het is geen wonder, na jaren van onderdrukking mag ik eindelijk gewoon naar de kerk”, zegt Jevgenia Filipova, een bejaarde vrouw die naar de Christus-de-Verlosserkerk in het centrum van Moskou schuifelt. ,,Tijdens de communisten mocht je niets, en kon je niet eens steun krijgen bij de kerk. Nu heb ik een miserabel pensioen, maar ik mag tenminste langs bij de kerk. En hier helpen ze me tenminste”. Ze legt uit dat er allerlei religieuze spanningen zijn ontstaan de afgelopen jaren. ,,In mijn flatgebouw heeft iemand een icoontje opgehangen. Dat was de volgende dag verdwenen. Toen stond er een boeddhistische afbeelding, en die heb ik weer weggehaald. Ik heb een bijbel op tafel gelegd, en daar lag later een koraan bij. Zo blijven we bezig”. Terwijl er volgens experts weinig reden is om aan te nemen dat het Russische leiderschap diep gelovig is probeert de macht zich vroom voor te doen. President Dimitri Medvedev en zijn vrouw zijn regelmatig in een kerk te zien, en ook premier Vladimir Poetin steekt af en toe een kaarsje aan. Wanneer ik taxichauffeur Vitali aan het eind van de rit vertel dat ik geen Orthodox-gelovige ben schrikt hij. ,,Maar je weet je gelukkig te gedragen”, herstelt hij zich. ,,Dit is een Orthodox land en daar hebben de mensen zich naar de schikken”.

De Russische president Dimitri Medvedev maakt innovatie tot speerpunt van zijn politieke agenda. Op een graanveld buiten Moskou moet daarom binnenkort Skolkovo verrijzen, het Russische antwoord op Sillicon Valley. Volgens critici is het plan gedoemd te mislukken, juist omdat de overheid zich overal mee bemoeit.

Foto’s: Michail Ivanov

,,Wat doe je hier? Wegwezen!” roept een beveiliger. ,,Er is hier niets te zien, gewoon een graanveld en een paar vogeltjes”, roept hij. Verderop meten mannen in fel-oranje pakken het land op. Het mag dan een graanveld zijn, hier moet in een paar jaar tijd Skolkovo verrijzen, een hypermodern technologiecomplex dat het epicentrum van de Russische innovatie moet worden. De economie moet binnen tien jaar tijd niet zo sterk afhankelijk zijn van de olie- en gassector, maar drijven op innovatie en geavanceerde technologie. Volgens de architect zijn de futuristische bouwplannen geinspireerd op de doeken van Kazimir Malevitsj, de kantoren van Boeing, Cisco, Nokia en allerlei Russiche bedrijven komen in kubussen, driehoeken en halve cirkels in gekke composities langs een snelweg net buiten Moskou.

De Russische overheid zet hoog in met het project. President Dimitri Medvedev bezocht twee maanden geleden Sillicon Valley in Californië, sloot verschillende contracten en beloofde investeerders allerlei voordelen en privileges. Er komt een speciaal belastingregime, buitenlandse investeerders en studenten worden ontslagen van de visumplicht, de overheid draagt bij aan de verhuiskosten van buitenlandse gezinnen en zelfs de politie op het terrein krijgt een andere rol en ‘vriendelijker’ uniform. Volgens de oligarch Viktor Vekselberg, die van het Kremlin de opdracht kreeg om het project te overzien, zou Skolkovo ‘tenminste een Google per jaar’ voort moeten brengen. Volgens analisten tekent zich langzaam een nieuw buitenlands beleid af. De spierballentaal uit het Poetin-tijdperk is afgelopen, Rusland zou pragmatischer te werk gaan. Uit een gelekte memo naar Russische ambassades blijkt dat de overheid ‘vrienden noch vijanden, slechts zakelijke belangen’ in het buitenalnd zou moeten hebben. Het eerste schandaal rondom Skolovo is ook al in de maak. Vorige maand onthulde de zakenkrant Vedimosti dat de graanvelden in de buurt sinds kort het eigendom zijn van onder andere Roman Abramovitsj. Ook Olga Shoevalova, de vrouw van vice-premier Igor Sjoevalov, zou er volgens de krant onlangs land hebben gekocht. Omdat de overheid enorme bouwplannen heeft moeten beide binnenkort worden uitgekocht.

De Russsische overheid hoopt bovendien dat Skolkovo een einde kan maken aan de ‘braindrain’ in het land. Met aantrekkelijke voorwaarden kunnen Russische ingenieurs en IT-professionals die de afgelopen jaren naar het buitenland zijn vertrokken worden teruggehaald. Dergelijke projecten zijn succesvol gebleken in China. Maar ondertussen zwelt ook de kritiek aan. ,,De Russen blijven maar hameren op dat Skolkovo”, klaagt een Westerse diplomaat die volgens protocool anoniem wil blijven. ,,Ze willen dat wij de technologie en de expertise aanleveren, dan mogen wij in ruil ergens in Rusland voordelig fabrieken bouwen. Maar zo werkt het natuurlijk niet. Het is bovendien lastig uit te leggen dat westerse overheiden bedrijven niet kunnen dwingen in Rusland een vestiging te openenen.” De altijd kritische columniste Joelia Latinina schrijft op haar weblog dat Medvedev zich niet op zakelijke belangen moet richten, maar juist voor individuele vrijheid moet zorgen. ‘De instrumenten van zijn toekomstige innovatie kunnen niet in Rusland gemaakt worden. Ze moeten allemaal uit het buitenland geimporteerd worden, liggen maanden bij de douane en vergen ontzettend veel papierwerk en smeergeld. De overheid zou er beter aan doen de corrupte staatsorganisaties aan te pakken, dan komt innovatie vanzelf’.

Ze komen nog altijd samen, de versplinterde fracties van de Russische democratische oppositie. Het enige wat hen samenhoudt, is een afkeer van premier Vladimir Poetin. Verslag van een tweemaandelijks circus.

Om de twee maanden –steeds op de 31ste– komt de Russische oppositie samen op het Majakovskiplein in het hartje van Moskou. Een vergunning om te protesteren krijgt de organisatie nooit, de overheid organiseert op diezelfde dag immers steeds een “toevallig” evenement. Begin dit jaar bijvoorbeeld stonden er clowns op het plein en werden de manifestanten opgepakt wegens ‘het verstoren van een kinderfeestje’. Tijdens de demonstratie van 31 juli vindt op het plein een autorally plaats. Auto’s scheuren voorbij, door de brullende motoren zijn de demonstraten amper hoorbaar.

Een kalme kolonel probeert het met een megafoon. ‘Burgers! Ga toch naar huis! Dit haalt allemaal niets uit. Het is mooi weer en wij hebben hier ook geen zin in.’ Een kwade vrouw slaat met haar vuisten op de rug van een politieagent. ‘Waar zijn de mannen?’, schreeuwt ze. ‘Kunnen er niet een paar potige jongens komen om de politie hier een lesje te leren?’ Ze komen niet. De 300 demonstranten worden langzaam maar met harde hand van het plein geveegd.

De datum is symbolisch: het 31ste artikel van de Russische grondwet garandeert dat ‘burgers het recht hebben om vreedzaam naar bijeenkomsten, demonstraties, marsen en protestacties’ te gaan. Af en toe ontstaan er vechtpartijen, de politie heeft moeite de menigte in toom te houden. ‘Rusland zonder Poetin, Moskou zonder Loesjkov’, zingen de demonstraten. Van achter een hek kijken de autoracers lachend toe. Uiteindelijk worden 81 mensen opgepakt, waaronder ex-premier Boris Nemtsov.

“Marionet” Medvedev
De Russische oppositie is versnipperd. Op het plein verzamelen liberalen, neofascisten, oud-dissidenten, jeugdorganisaties, oude vrouwtjes, mensenrechtenactivisten en een hoop jongeren die gewoon eens willen kijken. ‘Alleen Greenpeace ontbreekt hier nog’, grapt een van die toeristen. Het enige wat dit allegaartje van activisten samenbrengt, is de gemeenschappelijke hekel aan premier Poetin. ‘Hij is de grootste dief van allemaal’, legt Jelena Kommendantskaja (63) uit. ‘Ik heb een miniem pensioentje, de verkiezingen worden altijd vervalst en mijn kleinkinderen zijn bang voor de politie. Daarom kom ik naar hier, en zelfs dat mag niet.’

Opvallend: er wordt met geen woord gerept over president Dimitri Medvedev. Nochtans blijven de resultaten van zijn strijd tegen corruptie uit –een van de speerpunten van Medvedevs beleid. De meeste Russen gaan er vanuit dat premier Poetin de werkelijke macht heeft. De volgende presidentsverkiezingen in Rusland zijn pas voor 2012 maar nu al speculeren de Russen druk over wie de opvolger wordt van “marionet” Medvedev. Tegenover een Russisch persbureau liet Medvedev eind juli cryptisch weten dat het ‘Poetin, Medvedev of iemand anders’ zal zijn.

Kwaad zijn de demonstraten ook over een nieuw wetsvoorstel dat eind juli is aangenomen. Het geeft de Russische geheime dienst het recht om ‘burgers preventief te waarschuwen voor crimineel gedrag’. Iedereen die weigert gehoor te geven aan een dergelijk verzoek vliegt de bak in. De parallellen met de Sovjettijd liggen voor de hand –zeker voor demonstranten als Viktor Davidoff, die als Sovjet-dissident werd opgesloten in een psychiatrische inrichting.

‘Nu bracht ik de dag voor mijn verjaardag opnieuw door in een politiecel’, schrijft Davidoff in een opiniestuk in de krant The Moscow Times. ‘Precies dertig jaar geleden bracht ik mijn 24ste verjaardag door in de Boetirskaja-gevangenis nadat ik werd verdacht van het “zwartmaken van het Sovjetsysteem”. Voor iedereen die de Sovjettijd heeft meegemaakt en zich de glasnost en perestrojka kan herinneren, blijft het een mysterie waarom de huidige leiding precies de koers van hun Sovjetvoorgangers kiest.’

Kremlinhoer
Het is verbazingwekkend dat de Russische overheid altijd met enorm machtsvertoon de opposanten intimideert en oppakt. De meeste politicologen zijn er immers van overtuigd dat de beweging een stille dood zou sterven als de overheid haar gewoon haar gangetje liet gaan. Bijna drie jaar na de vorige parlementsverkiezingen is de oppositie het nog altijd niet eens over de vraag of ze wel of niet meedoen aan de volgende parlementsverkiezingen, eind 2011.

Laat staan met wie. Bovendien moeten de meeste Russen weinig hebben van de oppositie –zelfs in een miljoenenstad als Moskou komen op een zomerdag (nog voor de hevige branden) amper 300 mensen op straat. Toch is het Kremlin zenuwachtig. Bij protesten in Kaliningrad kwamen begin dit jaar zo’n 10.000 mensen samen. Ook in andere delen van Rusland is het een tijdlang onrustig geweest. In de nasleep van de wereldwijde crisis zitten veel Russen zonder werk, en de corruptie en onvrede nemen toe.

Wanneer de demonstratie na twee uur nog niet is afgelopen, grijpt de oproerpolitie OMON in. Een van de leiders van de oppositie, Ilja Jasjin, wordt door omstaanders op de schouders getild en roept dat het voorbij is. ‘We gaan naar huis. Dit heeft geen zin meer.’ Anderen roepen dat Jasjin een Kremlinhoer is en z’n mond moet houden.

In de voorste rij staan drie meisjes die het hardst schreeuwen. Maar er klopt iets niet aan hun Russische uitspraak, de klemtoon ligt verkeerd. De drie vriendinnen komen uit Oostenrijk en studeren Russisch in Moskou. ‘Je hoort je hier voor in te zetten’, legt Deresa (31) uit. ‘Het gaat hier om mensenrechten. Je kunt wel zeggen dat het een interne aangelegenheid is en dat je je daar als buitenstaander niet mee mag bemoeien, maar ik zie dat anders. Als we hier nu niet voor opkomen, krijgen we daar later spijt van’.

Een paar minuten later gaat Deresa demonstratief op de grond liggen, de agenten van de OMON pakken haar voorzichtig op en proppen haar met een hoop andere actievoerders in het arrestantenbusje. Tot hilariteit van de laatst overgebleven demonstranten, giet iemand vanuit het busje een fles cola leeg over een agent. Hij moet met een plakkend shirt naar huis.

‘De autorace kan weer beginnen, het is nog nooit zo spannend geweest’ roept de omroeper enthousiast. Het publiek is ondertussen al verdwenen.