Een Moskouse rechtbank oordeelde dat Michail Chodorkovski alweer schuldig is aan fraude. Ook de komende jaren blijft Vladimir Poetin’s grootste politieke tegenstander achter de tralies.

In de glazen kooi ogen de twee verdachten ontspannen. Ze maken grapjes, bladeren door een stapel documenten en knikken af en toe naar bekenden. Ondertussen leest de zenuwachtige rechter Viktor Danilkin het vonnis voor. Hij is bijna niet te verstaan. Er is geen versterking in de zaal, en Danilkin gaat met een moordend tempo door de uitspraak. Hij oordeelde dat Chodorkovski en zijn zakenparter Platon Lebedev aan het hoofd stonden van een criminele organisatie die fraude pleegde in de Russische energiesector. Volgens de rechtbank stelden valse contracten met dochterondernemingen het oliebedijf Joekos in staat onregelmatig miljarden af te romen. Drie verdiepingen lager schreeuwen honderden demonstranten om rechtvaardigheid. De oproerpolitie greep hard in en arresteert tientallen mensen met plakkaten, spandoeken en foto’s. ‘Rusland zonder Poetin!’ klonk het zelfs door tot aan de rechter, die ongestoord bleef het vonnis voordroeg zonder op of om te kijken.

Tot zijn arrestatie in 2003 was Michail Chodorkovski de rijkste man in Rusland. Hij stond bekend als een harde onderhandelaar en gaf zelfs in een recent interview nog toe ‘geen heilige’ te zijn. Hij haalde zich de woede van toenmalig president Vladimir Poetin op de hals door te breken met de stilzwijgende overeenkomst tussen het Kremlin en de oligarchen. Wanneer de rijkgeworden zakenlieden zich niet met politiek bemoeiden zou de macht hen met rust laten. Chodorkovski financierde allerlei politieke organisaties, steunde democratiseringsprojecten en lobbyde in het buitenland voor politieke doeleinden. Maar toen zijn olieconcern Joekos op het punt stond een ander bedrijf over te nemen werd Chodorkovski opgepakt en twee jaar later veroordeeld wegens fraude. Joekos ging failliet en de losse onderdelen werden per opbod verkocht. Na jaren van opsluiting in een werkkamp en zonder vervroegde vrijlating zou Chodorkovski in 2012 vrijkomen, vlak voor de presidentsverkiezingen. Met de veroordeling van maandag is dat vooruitzicht verleden tijd.

Tijdens een live-televisieshow liet premier Poetin eerder deze week al weten dat ‘een dief in de gevangenis hoort te zitten’. President Dimitri Medvedev reageerde ongekend hard op zijn leermeester en zei dat ‘niemand zich met de rechtsgang mag bemoeien’. Veel Chodorkovski-aanhangers waren hoopten dat die uitspraak wellicht wees op vrijspraak, een scenario waarbij Medvedev in het westen een hoop krediet zou krijgen. ,,Ik denk dat er geen twijfel over hoeft te bestaan wie er druk uitoefent op dit hof”, zei advocaat Vadim Kljoevgant tijdens een korte pauze bij het vonnis. ,,Dit proces is een schertsvertoning, en de aantijgingen zijn absoluut vals, al vrees ik dat de strafmaat juist heel realistisch zal worden”, voegde hij daar aan toe. De overheid heeft er alles aan gedaan om de veroordeling zo stil mogelijk te laten verlopen. De uitspraak werd verplaatst naar de laatste dagen van het jaar, wanneer de westerse wereld vakantie viert. De veroordeling speelde zich bovendien af in een kleine rechtbank waar amper plaats is voor verslaggevers. Hoe lang Chodorkovski en Lebedev nog in de gevangenis moeten zitten is pas duidelijk wanneer het hele vonnis is voorgelezen, iets wat waarschijnlijk nog dagen in beslag zal nemen.

It took only two hours to get into the court, with several agencies reportedly already at scene at 7 am in the morning. Waiting, even in the snow, isn’t really cold as the group of reporters is pressed against each-other like sardines in a can.

There was a nervous buzz in the courtroom, which was in fact hideously small. I managed to sneak in as a photojournalist, with one of the camera-guys talking down my little Lumix GF1 as ‘amateurish’. Hey!

While judge Viktor Danilkin read the verdict the way you read the licensing-agreement for Apple’s iTunes – very fast – the crowd outside was roaring. ‘Freedom! Russia without Putin’. Even the judge could hear. Many of them were beaten, about 20 detained and taken away, including elderly.

In this case, the judge was very nervous and the two suspects seemed relaxed, exchanged notes, cracked jokes and waved at friends and family. It’s the world upside down. Verdict: guilty.

Why to hold a trial on the 27th of December? Exactly, because the whole foreign press corps in singing christmas-carols with their families in far-away and democratic countries. Yet even now the press didn’t fit into the tiny courtroom. Journalists waiting outside caught up with lawyers during a ten-minute break

And when all this is history, there’s only one pensioneer still demonstrating. A pity. Russia.

‘Je ziet het, we zijn hard bezig hier. Over twintig dagen komt de president en ik moet er natuurlijk voor zorgen dat alles piekfijn is orde is!’ Ilgar Hoeseinov is de directeur van een kuuroord in Naftalan, een stad diep in het Azerbeidzjaanse binnenland. ‘Stook de voorraad maar vast op, vul de buizen en haal Tahir van bed!’, roept hij door een telefoon. Zijn kantoor hangt vol met foto’s van president Ilham Alijev. ‘Hij heeft nogal een karakter, die president van ons. Sterker nog, hij komt ieder jaar alles zelf controleren. En hij komt niet alleen kijken, hij zwaait er ook nog wel eens een hamer tegenaan om te kijken of een muurtje wel stevig genoeg is!’

Hij gaat er goed voor zitten en draait een puntje in zijn snor. ‘Nergens ter wereld is de olie zo schoon en zuiver als bij ons. Het komt rechtstreeks uit de grond zetten, je hoeft er bijna niets voor te doen’. Uit de hele wereld komen toeristen voor de bekende oliebaden naar Naftalan. ‘Al in 1927 kwamen hier de eerste patiënten, dat ging nog heel primitief. Maar in de Sovjet-tijd waren hier zeven sanatoria en meer dan 70.000 bezoekers per jaar. Tot die vervloekte oorlog met Armenië’. Tijdens het conflict over Nagorno-Karabach, vlak over de heuvels bij Naftalan, zaten de sanatoria vol met vluchtelingen. Pas de laatste jaren zijn de baden, hotelkamers en olieinstallaties in de kleine stad opgeknapt. Tegenover het sanatorium van Hoeseinov is een enorm complex met ‘ruim duizend’ kamers in aanbouw. Ook dat moet over twintig dagen klaar zijn.

Ilgar Huseinov

De Azerbeidzjanen zweren bij de helende werking van hun olie, maar de medische wetenschap is daar niet zeker van. Er zitten kankerverwekkende stoffen in de olie die op de lange termijn schadelijk kunnen zijn. Huseinov is boos om. ‘Ja, dat hoor ik ook wel eens. Pure Armeense propaganda! Geloof maar niets van dat soort praatjes. Ik ken veel vrouwen die onvruchtbaar waren, nu hebben ze allemaal drie kinderen. Je wilt niet weten hoeveel bedankbrieven ik krijg!’

De telefoon gaat. ‘Tahir! Klaar? Mooi! Ik stuur ‘m op je af! Nou jongen, op je gezondheid! Dat je veel kinderen mag verwekken!’ Door een lange gang lopen allerlei figuren in witte doktorsjassen, de witte tegels zijn bruin geworden en er hangt een penetrante teerlucht door het hele complex. ‘Ook je onderbroek uit, niet bang zijn!’, roept Tahir, de badmeester. De diepzwarte badkuip loopt binnen een paar seconden vol met walmende olie. Wanneer je niet op de geur let zou je in een bad vol met chocolade kunnen liggen. Het is glibberig, kleeft aan je lijf en is op een vreemde manier niet onaangenaam. Het is alsof je in een vloeibare plastic zak zit opgesloten, die toch lekker warm is.  Na vijf minuten schraapt Tahir je met een schoenleper weer schoon. Met een flinke fles shampoo en een borstel krijg je het zelfs weer tussen je tenen vandaan.

De gitzwarte olie is het economische bestaansrecht van Azerbeidzjan. ‘Tien jaar geleden dacht de overheid nog dat ze hier het midden- en kleinbedrijf moesten stimuleren. Maar daar moet je uit eindelijk heel hard voor werken, het oppompen van de natuurlijke energievoorraden is gewoon veel gemakkerlijker’, vertel Ilham Sjaban, een onafhankelijke energie-expert in Baku. ‘Ik weet niet hoeveel ondernemers in Nederland bijdragen aan de export, maar in ons land is dat nog altijd maar 0,4 procent. We worden hier schat- en schatrijk van de olie’.

Iedere dag pompt het land 1,4 miljoen vaten olie de grens over richting Turkije, Rusland en Georgië. En het gaat goed, heel goed. ‘De olieproductie is ten opzichte van 2005 met zeker 300 procent gestegen’, legt Sjaban uit. ‘Het budget van ons land is in diezelfde tijd maar liefst twaalf keer gestegen. De bank heeft enorme reserves, we geven ontzettend veel uit. En als het de komende tien jaar zo door blijft zetten hoeven we ons nergens zorgen om te maken’. En als het aan het staatsbedrijf Socar ligt tankt men binnenkort andere delen van Europa ook bij een Azerbeidzjaanse pomp. ’De Georgische markt is al aardig onder controle, binnenkort gaan ze ook in Turkije aan de slag. Als het goed is kun je over een paar jaar van Baku naar Istanbul rijden op Azerbeidzjaanse benzine’, legt Sjaban uit.

Ilham Sjaban

‘Je gelooft het misschien niet, maar tot 2007 moesten we nog gas importeren uit Iran. Ook daar exporteren we nu steeds meer van, wederom naar de Turken en de Georgiërs. Maar wanneer ze het in Istanbul en Athene eens kunnen worden over een pijplijn over de Bosperus gaat ons gas richting Europa. De Bulgaren en de Italianen staan er om te springen’, weet Sjaban.

Eindig is die voorraad olie en gas voorlopig niet. ‘Er zijn analisten die zeggen dat we over een paar jaar al aan de piek zitten. Volgens mij valt dat wel mee. Ik denk dat we tot 2017 flinke groeicijfers kunnen zien. Bovendien zal er de komende jaren flink geinvesteerd worden, er moeten buiten de stad grote nieuwe installaties komen. Dat kost miljarden, maar dat verdien je zo weer terug’.

Al in de 19e eeuw zaten buitenlandse bedrijven bovenop het zwarte goud in Baku. De gebroeders Nobel en de Rothschild-familie lieten boorinstallaties, spoorwegen en haven bouwen, die voor een gedeelte nog altijd in gebruik staan. In Balachani, inmiddels een voorstad van Baku, wonen de mensen tussen de jaknikkers die traag en bijna geruisloos rondjes maken. Soms is het door de olieplassen onmogelijk om bij de buren te komen. ‘Je went er aan’, zegt de 29-jarige Asja met haar zoontje van vijf. ‘Mijn familie woonde hier altijd al, ik zie de olie eigenlijk niet meer. In de bergen regent het, hier ligt overal olie. Ik ben alleen wel eens bang dat mijn kind zou kunnen verdrinken, maar zelfs die kleintjes weten met de olie om te gaan’.

Balachani

Het is al dagen onrustig in Georgià«. Een langdurig protest in Tbilisi werd de kop ingeslagen en eerder deze week kwam een legerdivisie in opstand. Georgià« wijst met de beschuligende vinger naar Rusland. Ondertussen houdt de NAVO een militaire oefening in het onstuimige gebied. Er woedt een mini-Koude Oorlog in de Kaukasus.

Een Georgische marktkoopvrouw in Tbilisi, door tomaradze

Een protest van de Georgische oppositie dat al weken aan de gang is werd woensdagnacht door de politie met geweld uit elkaar geslagen. De positie van president Micheil Saakasjvili wankelt, de demonstraten zijn inmiddels weer terug. Ze willen dat Saakasjvili de verantwoordelijkheid neemt voor de desastreuze oorlog met Rusland afgelopen zomer. Volgens het regime-Saakasjvili krijgt de oppositie steun uit Russische hoek.

Afgelopen dinsdag brak er ‘muiterij’ uit op een Georgische legerbasis. Volgens de berichten waren de opstandige soldaten van plan de NAVO-oefeningen te verstoren. Op de Georgische televisie was te zien hoe de president de opstandige militairen de les las. Volgens sommige analysten is het hele gebeuren door Saakasjvili in scene gezet. Hij brengt de oppositie in diskrediet en weet het westen er nogmaals van te overtuigen dat Rusland op het punt staat zijn kleine Kaukausrepubliek over te nemen.

Hoewel Rusland formeel alle betrokkenheid ontkent houdt het sinds jaar en dag een vinger in de pap te in de Kaukasus, een gebied dat men in Moskou aanmerkt als de ‘Russische achtertuin’. De belangen zijn groot. Rusland maakt geen geheim van de ambitie alle voormalige Sovjet-republieken onder controle te krijgen. Ondertussen doen ook de Verenigde Staten en de Europese Unie hun best voet aan de grond te krijgen in de Kaukasus. Een mini-Koude Oorlog.

De NAVO is Rusland nog altijd een doorn in het oog. Het militaire bondgenootschap doet er volgens veel Russen alles aan het land ‘te omsingelen’. Rusland is dan ook fel tegen de pogingen van Oekraine en vooral Georgià« lid te worden van het bondgenootschap. De oefeningen die op dit moment plaatsvinden in Georgià« zijn volgens Rusland provocerend. ,,Men zou beter in een psychiatrisch ziekenhuis kunnen oefenen dan in Georgià«”, liet Dimitri Rogozin weten, de Rusissche ambassadeur bij de NAVO.

Ook olie en gas speelt een rol in het conflict. Het Kaukausgebied heeft heeft toegang tot gas- en olievoorraden in de Kaspische Zee. De twee andere Kaukasuslanden, Azerbeidzjan en Armenià«, hebben goede banden met Rusland. Alleen Georgià« is opstandig. Wanneer de hele Kaukasus in het gareel wordt gehouden heeft Rusland het overgrote deel van de energietoevoer naar Europa in handen.

Nog belangrijker is misschien wel wraak. De ‘rozenrevolutie’ van 2003 in Georgià« en de Oekrainse ‘oranjerevolutie’ van 2004 bracht een anti-Russisch sentiment op gang. In Moskou werden niet alleen maatregelen genomen om dergelijke opstanden in Rusland tegen te gaan, ook de samenwerking met beide landen werd opgeschort. Oppositiepartijen in zowel Oekraine als Georgie kunnen rekenen op Russische steun en het Kremlin doet er alles aan de democratiseringsprocessen in deze landen te frustreren.

De vijfdaagse oorlog in Georgià« afgelopen zomer was daar het hoogtepunt van. Doordat Rusland nu defacto de baas is in Abchazià« en Zuid-Ossetià« hoopt het de situatie in de Kaukasus verder onder controle te krijgen. Beide gebieden liggen op steenworp afstand van Tsjetsjenià«, de Russische deelrepubliek waar het nog altijd onrustig is. Rusland duldt geen tegenspraak in haar achtertuin.