Het is een flink stuk lopen vanaf het metrostation in een Moskouse buitenwijk. In een achterkamertje van een kleine literaire uitgeverij zit het geimproveerde kantoorje van Irina Prochorova, de zus van Michael Prochorov ““ op dit moment de rijkste van de Russische oligarchen. Ze staat aan het hoofd van het naar haar broer genoemde fonds, een culturele stichting met een jaarlijks budget van ruim 8 miljoen euro. Toch staat er geen kaviaar op tafel en drinken we oploskoffie. Het kantoor lijkt eerder tijdelijk.

,,En dat is het ook”, legt Irina Prochorova uit. ,,Het grote probleem van de Russische kunst is de gecentraliseerde aanpak. Wanneer je je als kunstenaar wilt ontwikkelen moet je naar Moskou. Of nar het buitenland. Dat was al voor de revolutie zo. Wij proberen daar iets aan te doen. Het hoofdkwartier van het fonds is in Norilsk. Inderdaad, in de poolcirkel.”

In Norilsk maakte Michael Prochorov aan het begin van de jaren ‘90 fortuin. Hij wist de nikkelmijnen, die onderdeel waren van het sovjetstrafkamp, om te vormen tot een moderne en winstgevende onderneming. Ieder jaar scoort Norilsk hoog in de lijst van meest vervuilde steden op aarde. ,,We kunnen de vervuiling daar niet tegengaan, maar we willen wel laten zien dat daar ook mensen wonen. Het mag dan in de poolcirkel liggen, er is wel een universiteit en een intellectueel circuit”, legt Irina Prochorova uit. Jaarlijks organiseert ze er een theaterfestival, zijn er journalistieke competities en schildert de stichting de grijze flatgebouwen in vrolijke kleurtjes. Vanuit de Siberische stad in de poolcirkel begint het fonds een belangrijkste speler te worden in de Russische kunstwereld. Dit jaar zat de Prochorov-stichting voor een groot deel achter het Russische pavilioen tijdens de Venetiaanse biennale.

Ook miljardair Roman Abramovitsj, eigenaar van voetbalclub Chelsea en tot voorkort gouverneur van de afgelegen street Tsjoekotka, probeert zijn stempel op de kunstwereld te drukken. Voor zijn nieuwe geliefde, de 28-jarige Daria Zjoekova, kocht hij in Moskou een antiek trolleybusdepot waar zij een museum opende. Bij de openening kwamen in de kielzog van het flamboyante stel honderden bekende Russen, politici en kunstenaars als Jeff Koons en Marc Newson. Een jaar na de opening is er maar een enkele expositie in het enorme complex. De beveiliging moet erg lachen om de teleurgestelde bezoekers.

De moderne kunst heeft het moeilijk in Rusland. Een traditie van overheidssubsidies, zoals in Nederland, staat er nog maar in de kinderschoenen. Ook de private sponsoring moet nog op gang komen. Bovendien is de overheid bijzonder grillig. Bijna twee jaar geleden trok minister voor cultuur Alexander Sokolov nog 16 inzendingen terug uit een Russische kunstselectie voor een tentoonstelling in Parijs. Een van de werken bestond uit een foto waarop twee innig zoenende politieagenten waren te zien. Sokolov noemde de foto een ‘pornografische provocatie’. Prochorova zucht: ,,Vroeger was het simpeler, er was officiele kunst en ondergrondse. Nu zijn er geen regels voor censuur, maar het kan altijd de kop opsteken. Wij gaan er voorzichtig mee om en proberen lokale tradities te respecteren.”

Prochorova, die haar sporen verdiende als literair uitgever en een aantal internationale onderscheidingen op zak heeft, legt uit dat haar stichting niet zomaar zakken vol roebels weggeeft. ,,We proberen een denkpatroon te doorbreken. De Sovjet-tragedie holde het initiatief in mensen uit. Bovendien, wat je ook doet in Rusland, je loopt altijd wel tegen een plafond aan. Wij proberen kunstenaars juist te stimuleren zelf nieuwe projecten te ontplooien.” Met succes in Siberische steden als Krasnojarsk en Norilsk. ,,Iedereen verwachte na de val van het communisme een culturele revolutie. Die bleef uit. Het nieuwe paradigma komt er stukje bij beetje. Toen we vijf jaar geleden het theaterfestival naar Norilsk brachten was dat enorm schokkend. Nu brengen we soms schokkendere zaken, maar dat hebben ze zelf al niet meer door”.

Toch voelde de sergeant-majoor zich schuldig over de slechte kwaliteit van het timmerhout tegenover de vrouw die naast hem in de auto zat en hem uitvroeg over hoe de doden werden begraven. Allemaal samen? In wat voor kleren? Werd er op het graf een laatste woord gesproken? Hij voelde zich ook opgelaten omdat hij voor de rit bij een vriend in het depot was langs geweest en een flesje aangelengde ontsmettingsalcohol had gedronken, met een stukje brood en een uitje. Hij geneerde zich voor de lucht van wodka en ui die in de auto hing, maar hij kon toh moeilijk ophouden met ademen. (…) Alle mensen zijn schuldig tegenover een moeder die haar zoon heeft verloren in de oorlog en proberen zich vergeeft tegenover haar te verontschuldigen, vanaf het begin van de menselijke geschiedenis.

(p. 142 – 143)

Die laatste zin, zou u zeggen, is wat buiten proporties. Dat is ook zo, maar binnen dit vul hier een metafoor in werk van Grossman valt het exact op zijn plaats. Wordt vervolgd! Koop dat boek!