De hoofdverdachte in de zaak na de moord op de kritische journaliste Anna Politkovskaja is eindelijk opgepakt. Volgens zijn advocaat heeft hij zichzelf aangegeven, en de familie van Politkovskaja waarschuwt dat de zaak pas is opgelost wanneer de opdrachtgever wordt gevonden.

In alle vroegte is dinsdagmorgen Roestam Machmoedov in zijn ouderlijk huis in het afgelegen Atsjchoi Martanski gebied in Tsjetsjenië van zijn bed gelicht. Hij is de belangrijkste verdachte in het proces na de moord op Anna Politkovskaja (1958), de kritische journaliste die openlijk schreef over corruptie, moord en ontvoering in de Tsjetsjeense deelrepubliek en op 7 oktober 2006 op klaarlichte dag in Moskou werd doodgeschoten. De moord kwam Rusland op scherpe internationale veroordelingen te staan. Moerad Moesajev, de advocaat van de familie Machmoedov, legt tegenover internetportaal gazeta.ru uit dat hij vorige week in Europa was en onverwachts een telefoontje kreeg. ‘Zijn ouders vroegen om een ontmoeting. Het werd al snel duidelijk dat ze wilden bekijken hoe Roestam zich het beste aan kon geven. Hij wilde niet langer op de vlucht zijn’. Niet veel later werd hij opgepakt. ‘Als hij zelf naar de autoriteiten is gestapt kun je dit dus moeilijk een overwinning voor de politie en de geheime dienst noemen’.

Dzjabrail en Ibrahim, de twee broers van de waarschijnlijke dader, werden in een gesloten proces verdacht van medeplichtigheid. Ze hielden zich op in de buurt van het appartement van Politkovskaja. Samen met voormalig politieagent Sergej Chadzjikoerbanov en geheim agent Pavel Rjagoezov werden de twee broers in 2009 vrijgesproken, maar het hooggerechtshof annuleerde de zaak en gaf de opdracht tot een nieuw onderzoek. In het proces verdween belangrijke bewijsstukken en de hoofdverdachte hield zich volgens de Russische openbaar aanklager schuil in België. Duidelijk werd dat de drie broers slechts loopjongens waren, en dat de werkelijke opdrachtgever vrij rondloopt. Vrienden en collega’s van Politkovskaja wezen naar de hoogste regionen van de macht. De Tsjetsjeense president Ramzan Kadirov ontkende elke betrokkenheid en liet weten ‘geen vrouwen te doden’. Toenmalig president Vladimir Poetin noemde de journaliste na haar dood ’irrelevant’. Volgens Novaja Gazeta hoofdredacteur Dimitri Moeratov was Politkovskaja voor haar dood bezig met een groot onderzoek naar de ontvoeringen en mishandelingen onder het gezag van Kadirov in Tsjetsjenië.

Uit haar naam is de Anna Politkovskaja-prijs in het leven geroepen. De eerste winnaar van die prijs, de Tsjetsjeense mensenrechtenactivsite Natalia Estemirova, werd twee jaar geleden ontvoerd en vermoord. Stanislav Markelov, die als advocaat voor de familie Politkovskaja optrad, werd begin 2009 op klaarlichte dag in het centrum van Moskou doodgeschoten. Ook een andere journaliste van Novaja Gazeta, Anastasia Barboerova, kwam daarbij om het leven. Voor die dubbele moord werd begin mei van dit jaar de ultranationalist Nikita Tichonov tot levenslang veroordeeld. De moord op Estemirova is nog altijd niet opgelost. Anna Stavitskaja, een andere advocaat voor de nabestaanden van Politkovskaja, liet tegenover persbureau Ria Novosti weten dat de arrestatie van Machmoedov niet wil zeggen dat ze zaak is opgelost. ‘De zaak is pas opgelost wanneer diegenen die de opdracht ertoe gegeven hebben gevonden en gestraft worden’. Rusland is een de gevaarlijkste landen ter wereld voor journalisten. Het afgelopen decennium zijn er zeker 17 journalisten vermoord en nog eens honderden mishandeld.

Vandaag begint in Moskou opnieuw de zaak tegen een viertal verdachten die terechtstaan voor medeplichtigheid aan de moord op journaliste Anna Politkovskaja. Eerder dit jaar werden ze nog vrijgesproken. De familie ziet liever dat de dader gevonden wordt.

Een muur in Manchester. Foto: OpenDemocracy

Alweer begint de zaak achter gesloten deuren. Dit keer moet het hele proces nog eens dunnetjes worden overgedaan. Afgelopen februari werden de verdachten nog vrijgesproken, vorige maand annuleerde het Russische hooggerechtshof de vrijspraak. Terwijl de dader noch de opdrachtgever gevonden is begint het hele proces weer opnieuw.

De zaak Politkovskaja staat opnieuw in het daglicht nadat ruim twee weken geleden de Tsjetsjeense journaliste en mensenrechtenactiviste Natalia Estemirova werd vermoord. Op 15 juli werd haar lichaam in een weiland net over de Tsjetsjeense grens in Ingoesjetie gevonden nadat ze eerder die dag bij haar huis werd opgewacht. Estemirova en Politkovskaja waren bekenden van elkaar, en paradoxaal genoeg won Estemirova twee jaar geleden nog de Anna Politkovskaja-prijs.

Beide vrouwen deinsden er niet voor terug de schimmige waarheid in Tsjetsjenie naar boven te brengen. Politkovskaja werkte voor het kritische ‘Novaja Gazeta’ en was een uitgesproken opponent van toenmalig president Vladimir Poetin. Ze publiceerde en onthulde regelmatig schandalen over het optreden van het Russische leger en de terreur van Ramzon Kadyrov, de president van Tsjetsjenie. Ze moest dat op 7 oktober 2006, de verjaardag van Vladimir Poetin, met de dood bekopen.

Volgens het Openbaar Ministerie was het de tsjetsjeen Roestam Machmoedov die vier schoten op Politkovskaja loste. Hij is nog altijd voortvluchtig, maar zijn twee jongere broers Dzjabrail en Ibrahim Machmoedov worden verdacht van medeplichtigheid. Ze zouden het gebied rondom het appartementje van Politkovskaja een tijd lang in de gaten hebben gehouden en gaven op de dag van de moord hun broer een lift. Behalve de twee broers staan ook voormalig politieagent Sergej Chadzhikoerbanov en geheim agent Pavel Rjagoezov opnieuw voor de rechter. Ook zij werden in Februari vrijgesproken in aparte maar gerelateerde zaken.

Anna Stavitskaja, een van de advocaat voor de nabestaanden van Politkovksaja, laten volgens een Russisch persbureau weten niets te zien in de nieuwe zaak. ,,We staan compleet achter de eerdere vrijspraak, er is geen reden om dat terug te draaien”. Ook Ilja Politkovski, de zoon van de vermoorde journaliste, ziet liever dat de moeite word gestoken in het vinden van de dader. ,,Wij gaan er woensdag op aandringen dat het onderzoek weer opgengaat”, liet hij persbureau AFP weten. In januari werd een andere advocaat van de familie, Stanislav Markelov, op klaarlichte dag in het centrum van Moskou doodgeschoten. Ook een andere journaliste van Novaja Gazeta, Anastasia Baboerova, kwam daarbij om het leven.

Tijdens het vorige proces bleek al dat het onderzoek naar de moord rommelig verloopt. Er verdwenen SIM-kaarten, computers en beelden van beveiligingscamera’s waarop de moordenaar te zien was. De vrijspraak was dan ook een pijnlijke afgang voor de aanklager. Het nieuwe proces zal weinig ophelderen. Niet alleen ontbreekt de dader, ook van de opdrachtgever ontbreekt ieder spoor. De familie van Politkovskaja heeft meerdere malen aangegeven dat de moord niet op zichzelf staat. Jarenlang was Anna Politkovskaja het slachtoffer van bedreiging, mishandeling en zelfs vergiftiging.

Russische neonazi’s hebben een dodenlijst gepubliceerd. Er staan namen op van mensenrechtenactivisten, advocaten, journalisten die vermoord moeten worden. Het is van de vele dreigingen die kritische journalisten in Rusland moeten ondergaan. Jonge journalisten aan de Lomonosov Universiteit in Moskou maken zich echter weinig zorgen, ze werken liever in de pr-industrie.

MOSKOU – De 72-jarige journalist Joeri Gratsjev werd vorige week voor zijn huis opgewacht. ‘Onbekenden’ sloegen hem bewusteloos. Hij werd met kaakfractuur en een gebroken neus voor dood achtergelaten in Solnetsjnogorsk, een kleine stad net buiten Moskou.

Volgens een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken hebben de meeste ‘incidenten’ waar journalisten bij betrokken zijn niet zozeer met hun werk te maken. “Veel collega-journalisten denken dan dat het een aanslag is op de persvrijheid, maar veel vaker is het gewoon overspel, of een afrekening in het criminele circuit”, laat Valery Gribakin weten.

De studenten van de faculteit journalistiek van de Lomonosov Universiteit in Moskou weten wel beter. “Er zijn binnenkort verkiezingen in die buitenwijk van Moskou. Daar heeft het natuurlijk alles mee te maken.” Gratsev was te kritisch.

Een maand eerder werd Moskou opgeschrikt door de brute moord op Stanislav Markelov, een 34-jarige mensenrechtenadvocaat, en Anastasia Baburova, een 25-jarige journaliste. Beiden werden op klaarlichte dag in het centrum van de stad doodgeschoten. Baburova studeerde nog aan de Lomonosov Universiteit. Van de dader ontbreekt ieder spoor.

“Natuurlijk zijn we daar van geschrokken”, legt vierdejaars studente Tanja (21) uit. De jonge Russische ziet het echter eerder als een bedrijfsongeval, dan een nieuwe aanslag op wat er nog over is van de kritische pers in haar land. “Ze wilden die advocaat hebben, Anastasia Baburova stond gewoon in de weg.”

De journalistiekstudenten hebben geen enkele illusie over het lot van kritische journalisten, en zijn al helemaal niet van plan hun leven op het spel te zetten om de democratie in Rusland te redden. Tanja: ,,Rusland is niet alleen gevaarlijk voor journalisten, het is gevaarlijk voor iedereen. Het is een treurige conclusie, maar in het Rusland van nu zijn er een aantal ‘gesloten onderwerpen’. En dan maakt het niet uit of je zakenman, advocaat of journalist bent.”

Haar vriendin Anja (21) is het daar mee eens. “Er zijn gewoon een aantal zaken waar een journalist zich maar beter niet mee bezig kan houden. Corruptie, de oppositie en wat er precies speelt in de Noordelijke-Kaukasus”, legt ze uit. “In die moeilijke zaken komt de waarheid toch niet naar boven.”

Ze zijn geen journalistiek gaan studeren om beerputten open te trekken. ,,Dat moeten anderen maar doen.” Het proces-Politovskaja volgen ze nauwelijks. Politkovskaja was een bekende journaliste die in 2006 werd vermoord, nadat ze tal van schandalen had geopenbaard over het optreden van het Russische leger in Tsjetjenie.

Tanja: ,,Dat proces is een groot rookgordijn. Er zijn hoge functionarissen betrokken bij die moord, daarom komt de waarheid toch niet naar boven.” Zij heeft haar keuze gemaakt, en met haar veel andere jonge mensen op de journalistiekopleiding. “Je hoeft niet voor een oppositiekrantje te gaan werken, je kunt ook de pr in.” Anja specialiseert zich in de krantenjournalistiek, maar vraagt zich nu af of daar over een paar jaar nog werk in is te vinden. De economischecrisis raakt de media-industrie keihard.

Igor (22) staat met een aantal mede-studenten een pr-project door te spreken. Geen van hen zou er aan denken om voor een krant, radio of bij een televisiestation aan de slag te gaan. “Als je echt onafhankelijk wilt werken maken ze je daar het leven zuur”, weet Igor. “Bovendien valt er geen droog brood mee te verdienen.”

De meeste journalisten aan de universiteit maken die rekensom. Daarom is Galina (24) vorig jaar gestopt met de opleiding. “Ik kon het niet meer betalen. Ik liep stage bij een krant, maar die konden de kosten ook niet meer ophoesten.” Baburova kende ze van gezicht. “Ze zat in een ander jaar, maar ik heb haar wel eens gesproken.”

Ook Galina werkte bij een reclamebureau. Inmiddels is ze terug aan de universiteit om te kijken hoe ze haar opleiding alsnog kan afronden. Ze is niet erg onder de indruk van de ‘dodenlijst’ die neo-nazi’s afgelopen week opstelden. “Je moet het wel serieus nemen, maar het gevaar voor journalisten komt van het Kremlin, niet van een paar fascisten.” Ook voor haar zijn er grenzen aan wat ze kan doen als journalist. “Over sommige zaken moet je niet schrijven. Iedereen weet dat. Daar moet je mee leren leven.”