Afgelopen zondag, toen de stembussen in Rusland sloten en de schoolmeesters, ziekenhuisdirecteuren en raadsleden de laatste valse stembiljetten in de stembussen moffelden, stond Dimitri rustig tussen de oproerpolitie op het Triomfplein in Moskou.

Foto:  Novum

Het waren dezelfde demonstranten die altijd de straat op gaan, een kleine groep van hooguit 200 activisten.

‘Eerlijke verkiezingen!’ schreeuwde hij plots. Hij hield de telefoon waar hij druk mee in de weer was als een vuist in de lucht. ‘Ik wil eerlijke verkiezingen. Eerlijke verkiezingen, verdomme!’
De oproerpolitie duwde ons in een hoek. ‘Ik doe dit voor mijn eigen veiligheid’, legde Dimitri uit.

Een paar activisten vochten terug, langzaam werden we naar de roltrappen van de metro gedrukt. ‘Het is een live-cast, er kijken nu 200 mensen mee. En die kijken ook wanneer ze me straks oppakken’. De beelden van zijn telefoon gaan rechtstreeks online. Een paar minuten later kreeg hij een klap van een agent en smeten ze hem ondersteboven in een arrestantenbus.

iPhone-generatie

Niet alleen de boomlange Dimitri moest het ontgelden. Ook de pers, de waarnemers en zelfs toevallige voorbijgangers waren de klos. Toen bijna iedereen was opgepakt ben ik in een sushi-restaurant gaan zitten. De Oezbeekse ober nam gewoon op, met zijn pen schreef ik op de achterkant van een kassabon de opzet voor een reportage.

De iPhone-generatie demonstreert alleen online, ze kijken liever naar live-casts dan dat ze daadwerkelijk komen protesteren. Een decennium Poetin heeft ze cynisch gemaakt en vooral in politieke zin murw geslagen.

Paniek

Maar de volgende dag gebeurde er iets bijzonders. Zo’n 10.000 mensen verzamelden zich op een plein. Het waren allemaal mensen als Dimitri. Jong, hoogopgeleid, en vooral – niet langer bang. De nieuwe generatie Russen waarvan iedereen dacht dat ze nooit in opstand zouden komen.

De macht in het Kremlin raakt in paniek. Tienduizenden ordetroepen bewaken de straten, nieuwssites worden uit de lucht gehaald en de staatstelevisie opent het nieuws met het onthaal van het Russische volleybal-team.

‘Geen Twitter-revolutie in Rusland’, schreef ik die zondagavond achterop de rekening van het sushi-restaurant. Wist ik veel dat ze ‘m zouden live-casten.

Maandagavond trokken zeker 10.000 Russische jongen naar het centrum om te protesteren. De politie sloeg de beweging hard neer en het Kremlin sluit in paniek het centrum hermetisch af. Een nieuwe generatie er meer dan genoeg van.

,,Ik heb nog nooit zo’n demonstratie gezien, wat zijn jullie met velen! En we hebben nog een grote verrassing in petto”. Ilja Jasjin, een jonge veteraan in de Moskouse oppositiebeweging, had een glinstering in zijn ogen. Zeker 10.000 jonge Russen trotseerden zware regen en kou om hun onvrede te uiten over de verkiezingsuitslag. Verenigd Rusland mag dan flink verloren hebben, ze vinden nog altijd dat de partij gefraudeerd heeft. ‘Rusland zonder Poetin! Dit is onze stad’, klinkt het. Iedereen filmt, maakt foto’s of schrijft berichten op Twitter. Het is de generatie die zich tot nu toe niet met politiek bemoeide. Ze werken, hebben goede diploma’s en een hoop van de wereld gezien. Ze willen dat Rusland een ‘normaal land’ wordt. Voor het eerst in tien jaar gaan zoveel mensen de straat op. De verrassing komt wanneer Jasjin de menigte oproept naar het Loebjanka-plein te lopen, het hoofdkwartier van de geheime dienst FSB. De oproerpolitie is overvallen door de menigte en slaat er hard op in. Jasjin, de razend populaire jurist en blogger Aleksej Navalny en een paar honderd mensen worden opgepakt. De hele nacht is het onrustig. De politie sluit delen van het centrum hermetisch af en overal in de stad hielden groepen jongeren de wacht.

De 30-jarige leraar Ilja Boechamatiks staat met twee vrienden tegenover een rij van 30 agenten in een zijstraat. Ze joelen wanneer nieuwe colonnes agenten en soldaten worden aangereden. ,,Mijn stem is niet gehoord”, legt Boechamatiks uit. ,,Bij de exit-polls had Verenigd Rusland 25 procent van de stemmen in Moskou, nu hebben ze er plots 52. Ik heb daar meer dan genoeg van”. Tegen middernacht gaat hij naar huis. De hoofdredacteur van de kritische radiozender Echo Moskvi noemde het oppakken van Aleksej Navalny een grote fout. ‘Nu hebben ze van een virtuele leider een echte held gemaakt’.

Bij het gerechtsgebouw waar Jasjin dinsdagmiddag 15 dagen cel krijgt voor het negeren van politiebevelen staan tientallen jongeren. ,,We blijven hier staan tot ze iedereen vrijlaten. Er komen nieuwe acties, we zijn nog maar net begonnen”, zegt Janna, een 25-jarige studente. ,,Hallo Vladivostok, hallo Kemerova, hallo Sachalin, dag Jekaterinenburg. Welkom iedereen”, zegt Tim iets verder. Hij houdt met zijn iPhone een ‘livecast’ bij. De beelden die hij schiet zijn live op internet te zien, meer dan 20.000 mensen hebben ingeschakeld. ,,Ik ben begonnen tijdens het protest”, legt Tim uit. ,,En toen moesten we rennen voor de politie, maar ik ben blijven livecasten, tot diep in de nacht”. Het Kremlin liet 50.000 extra politietroepen uit verschillende regio’s uitrukken en haalde 11.500 soldaten naar Moskou. Op verschillende plaatsen in de stad staan demonstraties geplant. ,,Ik heb me nog nooit met politiek ingelaten”, zegt Janna. ,,Maar volgens mij is dit het begin van iets heel groots”.

Het is niet voor het eerst dat er mensen de straat op gaan, maar vandaag kwamen voor het eerst zo veel mensen op de been. De iPhone-generatie heeft genoeg van het Poetin-regime

In een verrassende stembusgang koos de separatistische Georgische deelrepubliek Zuid-Ossetië niet voor de kandidaat die het Kremlin voor ogen had, maar voor de 62-jarige Alla Dzjiojeva. De Hoge Raad verklaarde de verkiezingen ongeldig, haar medestanders roepen de revolutie uit. Onrust in de Russische achtertuin op een zeer ongelukkig moment.

,,Ik begrijp het niet. Waarom houdt Rusland niet van mij? Ik ben niet alleen een Russisch staatsburger, ik heb ook een Russische ziel. Ik kan het simpelweg niet begrijpen”. De verontwaardiging bij Alla Dzjiojeva, de gewezen minister van onderwijs van het kleine de-facto onafhankelijke staatje, is groot. Vorige week won ze onverwacht de tweede ronde van de presidentsverkiezingen in Zuid-Ossetië. Het Kremlin had voor die taak Anatoly Bibilov aangewezen, een oud-militair die loyaliteit aan Moskou beloofde. Maar de Hoge Raad van de splinterregio liet vanwege aantijgingen van fraude de uitslag annuleren, schreef een nieuwe stemronde voor en verbood Dzjiojeva daar deel aan te nemen. ,,De Hoge Raad hier schrijft ieder besluit uit als je er maar genoeg voor betaalt”, laat Dzjiojeva tegenover de Russische pers weten. ,,Ze laten ons geen andere keus dan in opstand te komen”. De afgelopen dagen marcheerde Dzjiojeva met duizenden medestanders door de besneeuwde straten van de hoofdstad Tschinvali en moesten ordetroepen in de lucht schieten om een bestorming van het presidentieel gebouw te voorkomen. De demonstranten dreigen tenten op het plein neer te zetten en doopte het protest al de ’sneeuwrevolutie’. Het Kremlin stuurde top-onderhandelaar Sergej Vinokoerov om een oplossing te zoeken, maar de impasse zit al dagen muurvast.

Na een korte oorlog met Rusland in 2008 verloor Georgië definitief het gezag over Zuid-Ossetië, een regio die al sinds het einde van de Sovjet-Unie de-facto onafhankelijk is. Het kleine bergstaatje met slechts 28.000 kiesgerechtigden leeft voornamelijk van de handel met Russische soldaten. Nadat Rusland de onafhankelijkheid van Abchazië en Zuid-Ossetië officieel erkende verplaatste het duizenden troepen naar de het bergachtige gebied aan de zuidgrens. De bevolking haalde de Russen als verlossers binnen, maar zijn kwaad dat de beloofde reconstructie niet op gang komt en willen dat het Kremlin zich niet langer met hun politieke zaken bemoeit. De kandidatuur van de populaire Dzjambolat Tedejev, de coach van het Russische worstelteam, werd ook al afgewezen nadat de regelgeving werd aangepast. In September bestormden zijn gewapende medestanders de centrale kiescommissie om zijn deelname te eisen, een conflict dat alleen kon worden opgelost door bemiddeling van de vertrekkende president Eduard Kokoiti. Volgens experts kan het conflict gemakkelijk escaleren omdat bijna ieder huishouden in Zuid-Ossetië gewapend is.

Rusland maakt zich grote zorgen over de protesten. Zondag zijn er parlementsverkiezingen in het land, en het beeld dat duizenden burgers de straat op gaan om te protesteren tegen verkiezingsuitslagen is een rampscenario voor het Kremlin. De Russische televisie bericht zeer terughoudend over het conflict. Volgens Anatoli Barankevitsj, de minister van Defensie, is het ‘imago van Rusland als een betrouwbare partner’ voor de Zuid-Osseten aan diggelen geslagen. Op internet beloven sommige inwoners, die bijna allemaal Russische paspoorten hebben, bij de Russische verkiezingen uit wraak niet op Verenigd Rusland te stemmen. De Georgiërs kijken met lede ogen naar escalerende conflict. Eka Tkesjelasjvili, de Georgische minister verantwoordelijk voor de deelrepublieken, liet weten dat het volgens haar sowieso om illegale verkiezingen gaat. ,,Het is een illegale stembusgang in een land dat niet bestaat”.

De Oekraïense ex-premier Joelia Timosjenko moet toch de gevangenis in. Een rechtbank in Kiev oordeelde dat ze schuldig is aan machtsmisbruik en veroordeelde haar tot zeven jaar gevangenisstraf. Verschillende internationale organisaties noemen het vonnis onacceptabel, en zowel in Brussel als in Moskou staat de relatie met Oekraïne op het spel.

In een chaotische rechtszaal las de 31-jarige rechter Rodion Kirejev het vonnis monotoom voor. ‘Ze gebruikte haar administratieve macht met criminele doeleinden, handelde bewust en misbruikte haar macht met grote gevolgen’, oordeelde rechter. Onder toeziend oog van de wereldpers en fans van de 50-jarige ex-premier Joelia Timosjenko veroordeelde de rechtbank haar vanwege machtsmisbruik. Timosjenko moet een boete van bijna 140 miljoen euro betalen, mag de komende drie jaar geen ambtelijke functie hebben en krijg zeven jaar gevangenisschap opgelegd. De controverse gaat over een deal uit 2009 tussen Rusland en Oekraïne. Na jaren van conflict over energieleveranties tekende premier Timosjenko een tienjarige deal met Rusland. Volgens de rechter loopt het land daarmee een fortuin mis. ‘Lang leve Oekraïne!’ riep Timosjenko tijdens het vonnis. ‘Lang leven de helden!’ riepen haar supporters. ‘Het jaar 1937 is teruggekeerd’, liet ze later weten, een referentie naar het jaar waarin Sovjetleider Jozef Stalin een massale repressie begon. ‘Ik zal mijn goede naam tot in het Europese Hof verdedigen’, verklaarde ze. ‘Wanneer we ons Oekraïne niet verdedigen gaat onze grote macht en het hele overheidssysteem verloren’. Met haar man en dochter aan haar zijde betichtte ze de rechtbank er van partijdig te zijn en verklaarde ze het slachtoffer te zijn van een complot uit de koker van president Viktor Janoekovitsj.

Joelia Timosjenko kwam tijdens de Oranje Revolutie van 2004 aan de macht als premier onder de hervormingsgezinde en pro-Europese president Viktor Joesjtsjenko. Het tweetal kreeg ruzie, en na jaren van politiek gestegel won aartsrivaal Viktor Janoekovitsj vorig jaar de presidentsverkiezingen. Hij kondigde aan af te zullen rekenen met de politieke wanorde en beloofde betere relaties met Moskou. Ze staat bekend als de ‘gasprinses’ en maakte in de jaren ‘90 fortuin met de handel in energie. In 2001 is ze al eens veroordeeld voor fraude, en zat ze een maand in een cel, dezelfde cel waar ze eerder deze maand werd vastgehouden. Ondanks tal van politieke blunders geniet Timosjenko een hoge mate van populariteit. Ze liet de pensioenen verhogen, had een pragmatische pro-Europese koers en wordt vanwege haar charismatische voorkomen en harde lijn vaak ‘de enige man’ in de Oekraïne politiek genoemd.

‘Dit is maar een voorbeeld van hoe slecht en politiek de juridische staat van zaken is. Het imago van Oekraïne als een pro-Europees land heeft een flinke deuk opgelopen’, liet het Poolse ministerie van Buitenlandse Zaken, momenteel EU-voorzitter, in een verklaring weten. De chef-buitenland van de Europese Unie, Catherine Ashton, liet weten geschokt te zijn en kondigde aan het beleid ten opzichte van het buurland te zullen herzien. Ook de Russische premier Vladimir Poetin, die de verdragen met Timosjenko in 2009 tekende, liet zich bij de aanvang van zijn staatsbezoek aan China kritisch uit over het proces. ‘Ik begrijp helemaal niet waarom ze die zeven jaar in de gevangenis moet zitten’, liet hij weten. ‘Deze uitspraak is gevaarlijk en contra-productief. Het trekt onze verstandhouding in twijfel’. Meer
dan 2000 demonstranten waren bij de rechtbank op de been. Ook radicaal-feministische actiegroep FEMEN protesteerde, ondanks de barre temperaturen, topless op het dak van een winkelcentrum tegenover de rechtbank. ‘Het is tijd om na te denken!’ riepen de meisjes.

De stille protesten in Wit-Rusland blijven aanhouden, al is de geheime politie in grotere getallen aanwezig dan de demonstranten. Woensdagavond demonstreerden er dertig mensen bij de McDonalds in Minsk. De oppositie is marginaal, fel-nationalistisch en sterk anti-Russisch. Ze blijven het proberen. ‘Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven’.

Twee uur voor het begin van het in het geheim georganiseerde protest patrouilleren de ’stillen’ al over de boulevard. Ze kijken nonchalant om zich heen en proberen zich een houding te geven. Maar in de leren jacks, gepoetste schoenen of knellende stropdassen vallen de KGB-agenten toch op. Sommigen hebben oortjes, anderen dragen portofoons en handwapens. Een uur later verzamelt de pers, en pas wanneer de schemer valt staat er een groep demonstranten voor de Mc-Donalds, vlak bij de uitgang van een druk metrostation. De mensen die eerder nog rustig hamburgers aten staan plots op en applaudisseren. Het zijn er niet meer dan dertig. Uit alle kanten komen de stillen aangehold, ze filmen en fotograferen de demonstranten, controleren hun identiteitspapieren en geven ze te verstaan dat ze weg moeten wezen. Er wordt een paar keer een paar minuten geklapt, de stillen duwen de demonstranten weg. Sommige automobilisten toeteren om de demonstranten bij te staan, de stillen noteren snel de kentekens. Na een half uur verdwijnen de demonstranten in de menigte. Dan intimideert de KGB de journalisten. ‘Poppetje gezien, kastje dicht’, zegt er een. Hij geeft een Poolse cameraman een trap na.

De kleinschalige, klappende protesten zijn de enige vorm van verzet in het autoritaire Wit-Rusland van president Aleksandr Loekasjenko. Spandoeken, het roepen van slogans, het zingen van protestsongs en zelfs ‘ongepast klappen’ is verboden. Demonstranten en onschuldige voorbijgangers kunnen met behulp van snelrecht dezelfde dag nog voor dagen, weken of maanden opgesloten worden. Fabriekswerkers die bij protesten gefotografeerd worden verliezen hun baan, aanwezige studenten worden bij de universiteit uitgeschreven. Afgelopen maandag moesten zelfs ouders met kinderen in de laatste klassen van de middelbare school een document inleveren waarin ze beloven dat hun zoon of dochter geen toestemming heeft om aan protesten mee te doen. Wit-Rusland is een politiestaat. Uit onderzoek van de Europese Universiteit in Sint-Petersburg blijkt dat nergens ter wereld zoveel politieagenten zijn als Wit-Rusland. Op iedere 100.000 inwoners zijn er 1441 agenten, bijna de helft meer dan in Rusland en verhoudingsgewijs zes keer meer dan in Nederland.

Na de derde ronde applaus vertrekt Aleh Radzjoek (45) weer. Hij doet verhaal in een druk winkelcentrum om de hoek. Om zo min mogelijk op te vallen bladert hij door boeken, bekijkt hij porselein en probeert hij
verschillende winterjassen. ,,Ik ben het afgelopen jaar twee keer opgepakt geweest”, legt hij uit. ,,Het is slecht leven in deze politiestaat, maar dit is mijn vaderland”. Net als het grote merendeel van de oppositie is de 45 jarige boksleraar fel-nationalistisch. ,,De Russen bezetten ons land al eeuwen. Ze hebben Loekasjenko aan de macht gebracht, kopen nu al onze fabrieken op en de zonen en kleinzonen van de KGB die hier in de Sovjettijd huishield zijn nu de agenten die ons intimideren. Ze maken alles kapot, onze vrijheid, onze taal, onze cultuur”. Russisch is bij hem thuis taboe. ,,We spreken alleen Wit-Russisch, mensen die dat niet spreken proberen we uit onze vriendenkring te weren”. Perspectief voor de oppositie ziet hij niet, al is hij bij iedere protestactie aanwezig. ,,Ik ben een bokser, ik geef niet snel op. Je moet het blijven proberen, al lijkt het zinloos. De autoriteiten zijn bang voor ons, dat zie je wel aan de politiemacht die ze iedere keer op de been brengen. Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven”.

Activisten in Wit-Rusland verzetten zich al jaren tegen het autoritaire bewind van president Alexander Loekasjenko. Afgelopen week liet hij politieke gevangenen vrij, maar de controle in de ‘laatste dictatuur van Europa’ blijft enorm.

,,Ik durf te wedden dat er niemand in dit cafe zit die ooit op Loekasjenko heeft gestemd”. De anders zo stille, schuchtere activist Sergej kijkt om zich heen in het cafe aan een druk kruispunt in het centrum van Minsk. ,,Wil je dat ik het hardop zeg? Niemand heeft ooit op de president gestemd. Niemand!” Een groep vrienden aan de toog zegt dat het klopt, de barman knikt, een paar meisjes aan een tafeltje knipogen. Zelfs de schoonmaakster moet er om lachen. ,,Niemand stemt op de president”, zegt hij. ,,En toch wint hij altijd. Daarom moet je creatief zijn”. Na de frauduleuze presidentsverkiezingen afgelopen december organiseert Sergej protesten met behulp van sociale-media. Op Facebook, Twitter en de Russische netwerksite Vkontakte spreekt hij op het laatste moment af met andere oppositiefiguren. Ze organiseren sit-ins, protesteren door waxinelichtjes voor politiebureau’s aan te steken of verzamelen een groep mensen die met hun telefoons zwaaien. ,,Het is een kat-en-muisspel, we blijven het proberen, maar de ruimte voor een andere mening in Wit-Rusland wordt steeds kleiner. De politie en geheime dienst grijpt hard in bij de protesten die afgelopen zomer iedere week terugkeerde. Nadat de activisten bij wijze van protest begonnen te klappen verbood de overheid geklap. De jaarlijkse militaire parade trok in stilte voorbij. Afgelopen juli werd zelfs een man met één arm veroordeeld tot een geldboete vanwege ‘ongepast klappen’.

Alexandr Loekasjenko heeft Wit-Rusland al ruim 17 jaar onder strenge controle. Het land lijkt op heel veel manieren nog op de oude Sovjet-Unie. De straten worden netjes aangeveegd, de grote fabrieken staan onder controle van de staat, kritische politici en journalisten worden monddood gemaakt, schrijvers gecensureerd en de KGB, de geheime politie die in het land nooit van naam veranderd is, knuppelt iedere vorm van verzet hard neer. George Bush noemde Wit-Rusland ooit ‘de laatste dictatuur in Europa’, en het land raakt de laatste jaren na politieke en economische conflicten met buurland Rusland steeds verder in een isolement. Toch zitten er scheurtjes in het machtsfundament van de president. De economische situatie holt zo hard achteruit dat steeds minder mensen vertrouwen hebben in de overheid. De spontane protesten van afgelopen zomer waren omvangrijker dan alle jaren daarvoor. De autoriteiten lieten afgelopen week elf politieke gevangenen vrij die eind vorig jaar bij protesten werden opgepakt. Loekasjenko beloofde volgende maand alle oppositiefiguren en opgepakte activisten vrij te zullen laten in een poging de banden met de Europese Unie weer aan te halen.

De schrijver Viktor Martinovitsj maakte publiceerde in 2009 de roman ‘Paranoia’, waarin een liefdesrelatie tussen een jonge journalist en de maîtresse van de minister van Binnenlandse Zaken speelt in een autoritair land waar de geheime dienst het voor het zeggen heeft. De Russische uitgever distribueerde het boek ook in Wit-Rusland, maar na een paar weken verdween het uit de boekwinkels, kiosken en zelfs uit de internetwinkels. ,,Sindsdien heeft de roman een cultstatus, mensen downloaden het of kopiëren het van vrienden”, legt Martinovitsj uit. Hoewel de overheid hem nooit heeft aangeklaagd schetst de manier waarop men omgaat met fictie hoe streng de controle in het land is. ,,Een paar weken geleden nog stond er in een lokale krant dat het boek weer te koop was in een een boekhandel in Minsk. Nog geen uur na de krant was gedrukt is de voorraad daar ook al in beslag genomen”. Martinovitsj werkt bij een onafhankelijke publicatie als journalist en is wel wat gewend qua censuur in Wit-Rusland. ,,Maar dit had ik niet gedacht. Er zijn natuurlijk genoeg paralellen te trekken, maar de naam ‘Loekasjenko’ komt in het boek niet eens voor. Sterker nog, ik noem Wit-Rusland amper – en het Wit-Rusland wat ik beschrijf is maar wat mensen er in zien. Maar in dit land wil de overheid blijkbaar niet alleen controleren wat je doet, ze willen ook controleren wat je denkt”.

‘De revolutie is begonnen’ claimt de Georgische oppositieleider Nino Boerjanadze na rellen dit weekeinde in de hoofdstad Tbilisi, waar de politie hard optrad tegen tegenstanders van president Saakasjvili. De demonstranten willen af van de ‘façadedemocratie’ in het land.

Een van de belangrijkste boulevards in Tbilisi is met een groot ijzeren koord afgezet. De sfeer is grimmig, honderden demonstranten lopen met afgezaagde vlaggenstokken in de rondte. Een handjevol politieagenten staat op de uitkijk, de menigte rust uit of knutselt nieuwe borden. ‘Ga vreedzaam weg’, staat er. Of, in het Engels: ‘Misha must go’, refererend aan de koosnaam voor de Georgische president Mikhail Saakasjvili. Nadat duizenden demonstranten in het weekend op de boulevard bleven protesteren greep de politie zondagmorgen hard in. Toen politieagenten in burger een oppositieleider probeerden op te pakken sloegen de demonstranten met hun vlaggenstokken er op los. De politie schoot terug met rubberen kogels en probeerde de menigte met traangas uit elkaar te drijven. Nino Boerjanadze, ooit een medestander van president Saakasjvili, vertelde aan internationale persbureau’s dat ‘de revolutie begonnen is’.

,,Het was heftig, maar de politie trok zich terug. Nu staan we hier tegenover elkaar. En ik blijf”, zegt Zaza Nikiforevitsj, een vader van twee kinderen. ,,We willen een echte democratie, niet de virtuele variant die de regering hier in elkaar zet”. Het gaat relatief goed met Georgië. De corruptie is sinds het aantreden van Saakasjvili in 2003 enorm afgelopen en het land is volgens recente rapporten een van de meest interessante landen om te investeren. Volgens Nikiforevitsj valt het tegen. ,,Natuurlijk was er vroeger meer corruptie, maar je wist waar je aan toe was. Nu is er klassenjustitie, het gewone volk hoeft geen politiemannen meer te betalen, maar wil je echt iets bereiken moet je miljoenen uitdelen”.

Het zijn vooral oudere mannen die de boulevard bezetten. Een paar jongeren met mondkapjes en vlaggenstokken houden de politie in de gaten. Ze wachten op een nieuwe confrontatie met de politie. ,,Onze eis is simpel”, legt Radi Kotsiulasjvili (23) uit. ,,We willen vrijheid, democratie en rechtvaardigheid. De regering doet alsof ze dat ook willen, maar ze steken alles in eigen zak. Er is geen werk. Ik ben jurist, ik heb een prachtig diploma van een goede universiteit, maar net als mijn vrienden kan ik geen werk vinden”. Tussen de demonstranten verkopen oude vrouwen nootjes, sigaretten en flessen cola. ,,Ik blijf hier net zo lang tot we eerlijke verkiezingen krijgen”, zegt Kotsiulasjvili. ,,Vrije, eerlijke verkiezingen of een baan”.

De etnische spanningen in Rusland nemen toe nadat duizenden nationalisten, voetbalhooligans en opgeschoten jongeren de afgelopen dagen de straat op gingen. De menigten hebben het voorzien op de verschillende volkeren uit de Kaukasus en gastarbeiders uit Centraal-Azië. De politie grijpt hard in en ook de overheid laat van zich horen.

Ilya Varlamov volgde de rellen op de voet. Zijn website, portfolio en twitter.

‘Rusland voor de Russen, Moskou voor Moskovieten’, riep de menigte van gewapende hooligans en aangeschoten jongeren woensdagavond in de buurt van een groot treinstation. Om de onrust de kop in te drukken was de oproerpolitie massaal uitgerukt en werden er naar schatting zo’n 800 mensen opgepakt. Uit voorzorg ging een groot winkelcentrum op slot en werden passanten gefouilleerd. Zakken vol keukenmessen, schroevendraaiers, scheermesjes en luchtdrukpistolen werden in beslag genomen. Afgelopen weekend gebeurde hetzelfde aan de poorten van het Kremlin. Duizenden voetbalhooligans en nationalisten brachten daar de Hitlergroet en organiseerden een ware heksenjacht naar nietsvermoedende gastarbeiders of jongeren met donker haar en donkere ogen. De menigte trok een enorme kerstboom omver, ging op de vuist met de politie en sloeg enkele tientallen slachtoffers het ziekenhuis in. De Russische president Dimitri Medvedev noemde het op Twitter een ‘pogrom’ en beloofde de daders te zullen straffen. Rusland is een multi-etnische lappendeken aan verschillende volkeren en nationaliteiten, en in Moskou wonen de ‘etnische Russen’ in een precair evenwicht met gastarbeiders en de overwegend islamitische migranten uit de Kaukasus.

De overheid hield zich de afgelopen dagen stil, maar in een strak geregiseerde televisieshow met premier Vladimir Poetin kwam het donderdagmiddag al snel op de toenemende etnische spanningen. ‘Extremisme moet aan alle kanten de kop worden ingedrukt’, zei Poetin. ‘De politie is er om het volk te beschermen, en dat zouden onze zogenaamd liberale demonstranten ook eens moeten weten’, zei hij in een sneer naar de Russische oppositie die bij iedere demonstratie met de oproerpolitie te maken krijgt. ‘We mogen de politie dan ook niet zwartmaken’, waarschuwde Poetin. ‘Anders zouden de intellectuelen hun dunne baardjes moeten afscheren, helmen opzetten en zelf op de pleinen met de extremisten op de vuist gaan’. Verder prees hij het multi-etnische aspect van de Russische samenleving en legde hij uit dat het Rusissch Orthodox geloof misschien nog wel dichter bij de Islam staat dan bij het Katholieke geloof. ‘We moeten af van onze angst voor migranten. We zijn burgers van één land en mensen uit de Kaukasus mogen in Moskou de straat op zo goed als Russen niet bang hoeven zijn om in de Kaukasus te wonen’.

Toch komt het etnische geweld niet uit de lucht vallen. De volkswoede keert zich wel vaker tegen moslim-migranten en gelukszoekers uit de voormalige Sovjet-Unie, die volgens de Russen hun baantjes inpikken. Volgens politiek-analisten sympathiseren enkele hooggeplaatste figuren binnen de overheid met de nationalisten en krijgen dergelijke organisaties ruim baan. Voetbalhooligans en nationalistische jongeren worden door de politie af en toe ingehuurd om te provoceren tijdens oppositiebijeenkomsten. Overal in de metro hingen woensdagavond racistische vluchtschriften en stickers. ‘Je bent een slavische Rus, verdedig je moederland!’ of ‘Neem wraak op de zwartkonten!’ De volgende ochtend waren de meeste leuzen alweer verdwenen. Een oudere vrouw met een sopje en een plamuurmes bikte de laatste hardnekkige stickers weg. ,,Ik ben opgegroeid in de Sovjet-Unie”, vertelde ze. ,,Het is treurig te zien hoe dit land uit elkaar valt. Wij hebben altijd geleerd dat alle volkeren van elkaar horen te houden”.

Ze komen nog altijd samen, de versplinterde fracties van de Russische democratische oppositie. Het enige wat hen samenhoudt, is een afkeer van premier Vladimir Poetin. Verslag van een tweemaandelijks circus.

Om de twee maanden –steeds op de 31ste– komt de Russische oppositie samen op het Majakovskiplein in het hartje van Moskou. Een vergunning om te protesteren krijgt de organisatie nooit, de overheid organiseert op diezelfde dag immers steeds een “toevallig” evenement. Begin dit jaar bijvoorbeeld stonden er clowns op het plein en werden de manifestanten opgepakt wegens ‘het verstoren van een kinderfeestje’. Tijdens de demonstratie van 31 juli vindt op het plein een autorally plaats. Auto’s scheuren voorbij, door de brullende motoren zijn de demonstraten amper hoorbaar.

Een kalme kolonel probeert het met een megafoon. ‘Burgers! Ga toch naar huis! Dit haalt allemaal niets uit. Het is mooi weer en wij hebben hier ook geen zin in.’ Een kwade vrouw slaat met haar vuisten op de rug van een politieagent. ‘Waar zijn de mannen?’, schreeuwt ze. ‘Kunnen er niet een paar potige jongens komen om de politie hier een lesje te leren?’ Ze komen niet. De 300 demonstranten worden langzaam maar met harde hand van het plein geveegd.

De datum is symbolisch: het 31ste artikel van de Russische grondwet garandeert dat ‘burgers het recht hebben om vreedzaam naar bijeenkomsten, demonstraties, marsen en protestacties’ te gaan. Af en toe ontstaan er vechtpartijen, de politie heeft moeite de menigte in toom te houden. ‘Rusland zonder Poetin, Moskou zonder Loesjkov’, zingen de demonstraten. Van achter een hek kijken de autoracers lachend toe. Uiteindelijk worden 81 mensen opgepakt, waaronder ex-premier Boris Nemtsov.

“Marionet” Medvedev
De Russische oppositie is versnipperd. Op het plein verzamelen liberalen, neofascisten, oud-dissidenten, jeugdorganisaties, oude vrouwtjes, mensenrechtenactivisten en een hoop jongeren die gewoon eens willen kijken. ‘Alleen Greenpeace ontbreekt hier nog’, grapt een van die toeristen. Het enige wat dit allegaartje van activisten samenbrengt, is de gemeenschappelijke hekel aan premier Poetin. ‘Hij is de grootste dief van allemaal’, legt Jelena Kommendantskaja (63) uit. ‘Ik heb een miniem pensioentje, de verkiezingen worden altijd vervalst en mijn kleinkinderen zijn bang voor de politie. Daarom kom ik naar hier, en zelfs dat mag niet.’

Opvallend: er wordt met geen woord gerept over president Dimitri Medvedev. Nochtans blijven de resultaten van zijn strijd tegen corruptie uit –een van de speerpunten van Medvedevs beleid. De meeste Russen gaan er vanuit dat premier Poetin de werkelijke macht heeft. De volgende presidentsverkiezingen in Rusland zijn pas voor 2012 maar nu al speculeren de Russen druk over wie de opvolger wordt van “marionet” Medvedev. Tegenover een Russisch persbureau liet Medvedev eind juli cryptisch weten dat het ‘Poetin, Medvedev of iemand anders’ zal zijn.

Kwaad zijn de demonstraten ook over een nieuw wetsvoorstel dat eind juli is aangenomen. Het geeft de Russische geheime dienst het recht om ‘burgers preventief te waarschuwen voor crimineel gedrag’. Iedereen die weigert gehoor te geven aan een dergelijk verzoek vliegt de bak in. De parallellen met de Sovjettijd liggen voor de hand –zeker voor demonstranten als Viktor Davidoff, die als Sovjet-dissident werd opgesloten in een psychiatrische inrichting.

‘Nu bracht ik de dag voor mijn verjaardag opnieuw door in een politiecel’, schrijft Davidoff in een opiniestuk in de krant The Moscow Times. ‘Precies dertig jaar geleden bracht ik mijn 24ste verjaardag door in de Boetirskaja-gevangenis nadat ik werd verdacht van het “zwartmaken van het Sovjetsysteem”. Voor iedereen die de Sovjettijd heeft meegemaakt en zich de glasnost en perestrojka kan herinneren, blijft het een mysterie waarom de huidige leiding precies de koers van hun Sovjetvoorgangers kiest.’

Kremlinhoer
Het is verbazingwekkend dat de Russische overheid altijd met enorm machtsvertoon de opposanten intimideert en oppakt. De meeste politicologen zijn er immers van overtuigd dat de beweging een stille dood zou sterven als de overheid haar gewoon haar gangetje liet gaan. Bijna drie jaar na de vorige parlementsverkiezingen is de oppositie het nog altijd niet eens over de vraag of ze wel of niet meedoen aan de volgende parlementsverkiezingen, eind 2011.

Laat staan met wie. Bovendien moeten de meeste Russen weinig hebben van de oppositie –zelfs in een miljoenenstad als Moskou komen op een zomerdag (nog voor de hevige branden) amper 300 mensen op straat. Toch is het Kremlin zenuwachtig. Bij protesten in Kaliningrad kwamen begin dit jaar zo’n 10.000 mensen samen. Ook in andere delen van Rusland is het een tijdlang onrustig geweest. In de nasleep van de wereldwijde crisis zitten veel Russen zonder werk, en de corruptie en onvrede nemen toe.

Wanneer de demonstratie na twee uur nog niet is afgelopen, grijpt de oproerpolitie OMON in. Een van de leiders van de oppositie, Ilja Jasjin, wordt door omstaanders op de schouders getild en roept dat het voorbij is. ‘We gaan naar huis. Dit heeft geen zin meer.’ Anderen roepen dat Jasjin een Kremlinhoer is en z’n mond moet houden.

In de voorste rij staan drie meisjes die het hardst schreeuwen. Maar er klopt iets niet aan hun Russische uitspraak, de klemtoon ligt verkeerd. De drie vriendinnen komen uit Oostenrijk en studeren Russisch in Moskou. ‘Je hoort je hier voor in te zetten’, legt Deresa (31) uit. ‘Het gaat hier om mensenrechten. Je kunt wel zeggen dat het een interne aangelegenheid is en dat je je daar als buitenstaander niet mee mag bemoeien, maar ik zie dat anders. Als we hier nu niet voor opkomen, krijgen we daar later spijt van’.

Een paar minuten later gaat Deresa demonstratief op de grond liggen, de agenten van de OMON pakken haar voorzichtig op en proppen haar met een hoop andere actievoerders in het arrestantenbusje. Tot hilariteit van de laatst overgebleven demonstranten, giet iemand vanuit het busje een fles cola leeg over een agent. Hij moet met een plakkend shirt naar huis.

‘De autorace kan weer beginnen, het is nog nooit zo spannend geweest’ roept de omroeper enthousiast. Het publiek is ondertussen al verdwenen.