Met bijnamen als ‘de poppenspeler’ en meesterideoloog is Vladislav Soerkov een van de belangrijkste politici in Rusland. Maar na weken van protest moet de architect van het Poetin-systeem het veld ruimen, al zal er weinig veranderen.

‘Bent u van NTV? Dat is propaganda uit de koker van Soerkov!’ Toen een cameraploeg van het federale televisiekanaal NTV een maand geleden een bliksembezoek bracht aan het kantoor van Golos, een organisatie die overtredingen van de kieswet in kaart brengt, kregen ze een koekje van eigen deeg. Ruim zes minuten lang blijft een Golos-medewerker het als een mantra herhalen. ‘U staat in dienst van Soerkov, NTV is propaganda van Soerkov’. Hij wordt zelden bij naam genoemd, en toch was Vladislav Soerkov als onderhoofd van de presidentiële administratie een van de belangrijkste politici in het land. Nadat de NTV-opnames op YouTube verschenen nam het een vlucht. Societyfiguren, journalisten en acteurs grappen al weken dat ze niet voor Soerkov werken, oppositiepolitici roepen luid om zijn aftreden. Bij de demonstraties de afgelopen weken waren tientallen jongeren te zien met borden als ‘Je bent zelf propaganda van Soerkov!’ De druk werd zo groot dat president Medvedev hem dinsdagavond een andere functie gaf. Als vice-premier moet hij de innovatie en modernisering overzien en zal hij zich niet langer bezighouden met binnenlandse politiek.

Volgens de meeste analisten is de 47-jarige ideoloog Soerkov na Vladimir Poetin de belangrijkste figuur in de Russische politiek. Hij is de spindokter achter de verkiezingscampagnes van Poetin, schetste het assertieve buitenlandse beleid en wordt vaak gezien als de curator van Nasji, de pro-Kremlin jeugdbeweging. Hij was ruim een decennium lang verantwoordelijk voor ‘personeelszaken’, het benoemen en ontslaan van politici en regionale leiders. De keiharde onderhandelaar publiceert onder een pseudoniem cynische romans en schrijft teksten voor Agatha Christie, een Russische rockband geliefd onder pubers. In zijn werkkamer in het Kremlin hangen tussen de foto’s van Poetin en Medvedev ook ingelijste portretten van Barack Obama, Che Guevara en de Amerikaanse rapper 2Pac.

Tegenover persbureau Interfax liet Soerkov weten toe te zijn aan een nieuwe uitdaging. Zijn herbenoeming lijkt een gebaar tegenover de demonstranten die in Moskou al weken lang op de been zijn. In een interview met de Russische krant Izvestia liet Soerkov vorige week weten zelfs met ze te sympathiseren. ‘Het zijn de beste mensen in onze samenleving. Ze moeten gehoord worden’. Maar in zijn plaats komt Vjatsjeslav Volodin, een wissel waarmee volgens waarnemers Poetin op dit moment ‘al zijn mensen’ op de juiste plaats heeft zitten. Michail Prochorov, de miljardair met presidentiële ambitie die afgelopen september om het ontslag van Soerkov riep, ziet geen wezenlijk verschil. Middels zijn woordvoerder vertelt hij dat de herbenoeming niets meer is dan het heen en weer schuiven van het ene naar het andere kantoor. ‘Met dit soort verschuivingen zal er voorlopig niets veranderen’.

Het blonde meisje stond eenzaam tussen de boze mannen. Ze aarzelde, keek nerveus op haar telefoon en liep toch het podium op.

Foto:  AFP

‘Ik ben Ksenia Sobtsjak’, zei ze. De Sacharov-prospekt stond vol met demonstranten. Nog nooit sinds de val van de Sovjet-Unie waren er zoveel mensen op de been. Ze aarzelde geen seconde. ‘Ik ben Ksenia Sobtsjak en ik heb iets te verliezen’.

Dat heeft ze zeker. Ksenia Sobtsjak is in feite de Russische Paris Hilton, al is ze een stuk slimmer. Net als de Hilton-erfgename komt de Russische TV-presentatrice van een goede familie. Haar vader was Anatoli Sobtsjak, de eerste burgemeester van Sint-Petersburg, en vooral de man die de kleine corrupte ambtenaar Vladimir Poetin een carriere gaf.

Huilen

Poetin smokkelde zijn leermeester het land uit toen die bij het Kremlin uit de gratie viel. Een paar jaar later overleed hij, Poetin huilde op zijn begrafenis. Laat ik dat herhalen. Poetin huilde op zijn begrafenis.

Ksenia presenteerde later de ranzige Russische versie van Big Brother, knalde Porsches aan flarden en was een duurbetaalde gast in decadente nachtclubs. Ze was covergirl van het Kremlin, het mooie blonde gezicht van het extravagante nieuwe Rusland.

Tot vorige week. Bijna niemand hoorde het, maar op het podium tussen de boze mannen riep de kleine Sobtsjak om nieuwe verkiezingen en nieuwe oppositieleiders. Een paar dagen later was ze te gast op de redactie van een TV-programma. In amper een maand tijd is ze van een giechelende show-girl een activiste geworden. Ze heeft genoeg van de leegte en rekent af nu met de politieke vriend van haar vader.

Westerse pers

‘Poetin is geen slecht mens’, zei ze. ‘Hij is op dit moment gewoon een slecht politicus’. We konden rustig praten in de coulissen. ‘Weet je wat het probleem is? Iedereen probeert de nieuwe Poetin te vinden. Maar ze moeten het systeem veranderen, we hebben een systeem nodig waarin geen Poetin bestaat’.

Ze is een van de weinigen die Poetin goed kent en hem durft te beoordelen. ‘Er is geen weg meer terug’, legt ze uit. ‘Iedereen weet al dat ik aan de kant van de demonstranten sta. De Westerse pers zal wel schrijven dat het een teken aan de wand is dat zelfs een societymeisje als ik ben overgelopen. Dan kan het vast niet meer lang duren’.

Bij deze.

Het was het grootste protest tegen het Kremlin in de afgelopen tien jaar. De iPhone-generatie ging zaterdag massaal de straat op. Hun ouders en grootouders hebben het allemaal al eens meegemaakt. Ze zijn hoopvol, en toch sceptisch. ‘Wie moet dit land besturen? Ik durf er eigenlijk niet eens over te denken’.

De 70-jarige Natalia Glagogina is niet te missen in de demonstratie. Samen met haar man draagt ze een grote rode vlag met een vlijtig gestikte hamer en sikkel. Ze hebben met een bevriend echtbaar afgesproken bij het standbeeld van Karl Marx op het Revolutieplein, en schuifelen in een zee van demonstranten langs het hoofdkwartier van de geheime dienst, langs de presidentiële administratie, over de Grote Moskaretsjkibrug en langs het Rode Plein. Omstanders waarschuwen wanneer de bamboe-vlaggenstok bijna de elektriciteitskabels van de trolleybussen raakt. ,,Wij hebben op de communisten gestemt”, legt Glagogina uit. ,,Natuurlijk zijn onze stemmen gestolen. In de jaren ‘90 waren er ook al zulke protesten. We zouden in ieder geval een vorm van democratie krijgen, en dat hebben we nog steeds niet”. Ze loopt mee om te laten zien dat ze boos is, en vooral om met de jongeren te praten. ,,Ik wil ze vertellen dat het heel goed is dat ze vandaag op de been zijn, maar wil ze ook uitleggen dat het niet genoeg is. Zelfs nieuwe verkiezingen lossen niets op. Er moet zo veel veranderen, dat gaat nog heel moeilijk worden”.

De schattingen lopen uiteen, maar er waren zaterdagmiddag in ieder geval 50.000 mensen op de been in het centrum van Moskou. Voor het eerst in lange tijd is de oppositie even verenigd, van de liberalen tot de communisten en de nationalisten. Maar de politieke leiders spreken de jonge generatie niet aan. Ze zijn wars van het traditionele politieke debat, maar willen toch laten weten dat ze niet zitten te wachten op nog een decennium onder Vladimir Poetin. ,,En geef ze eens ongelijk!”, zegt Ljoedmilla Aleksandrovna (69). ,,Ik voel me belazerd en onder de duim gehouden, dat voelen de jongeren ook. Ze zijn van een andere generatie, ze hebben een beetje kunnen proeven van vrijheid, en ze zijn het zat dat er maar niets veranderd”. Het is volgens haar voor het eerst dat jongeren zich roeren. ,,Ik stond ook op de eerste rij toen we in het begin van de jaren ‘90 de democratie probeerden te redden. We stonden op de tanks. Toen waren er maar weinig jongeren, nu zijn ze overal. Dit kan alleen maar goed aflopen”.

Het protest in Moskou verliep vrijwel zonder incidenten. De oproerpolitie stond paraat, maar greep niet in. Toch zijn een hoop mensen sceptisch. De demonstranten hebben geen platform, geen leider, geen partij en weet eigenlijk niet goed wat ze willen. Juist daarom staat Viktor Schneider (48) op een afstandje te kijken. ,,Ik ben fotograaf, ik heb hier net mijn werk gedaan en zit me nu af te vragen of ik moet gaan protesteren. Ik ben heel blij dat het gewone mensen zijn. Ze zijn niet dronken en zijn uit zichzelf gekomen. Aan de andere kant, wat gaat er verder gebeuren? Ik heb dit allemaal al een keer gezien, demonstraties hebben nog nooit goed uitgepakt in dit land. En stel dat ze gelijk krijgen, dat er nieuwe verkiezingen komen en we over drie maanden een andere president hebben. Wie moet dit land besturen? Ik durf er eigenlijk niet eens over na te denken”.

Azerbeidzjan won het songfestival, maar na de euforie komt de echte uitdaging. Het Kaukasusland is trotser dan ooit, en nog altijd in oorlog met Armenië. Homo’s worden uitgelachen, hotels zijn peperduur en het is bijzonder moeilijk het land binnen te komen. Hoe pakken ze het aan?

,,Het was me toch een feest! We zijn tot acht uur ’s ochtends doorgegaan” Op zijn telefoon laat de 22 jarige student Voesal Joessifonov een filmpje zien van de nacht waarin Azerbeidzjan het Eurovisie songfestival won. Honderden jongeren rijden luid toeterend door de straten, hangen uit ramen en deuren van racende auto’s en zwaaien met enorme vlaggen. Meisjes trekken hun topjes uit, jongens dansen om politieauto’s heen. Bepaald geen alledaags gezicht in het moslimland dat onder strenge overheidscontrole staat. ,,We zullen Europa laten zien dat wij ook een land zijn”, zegt Voesal. ,,En reken er maar op dat wij dit prachtige evenement heel goed kunnen organiseren”. Zijn vrienden zijn het er roerend mee eens. ,,Vroeger wisten mensen niet eens waar Azerbeidzjan lag, nu zal de hele wereld het weten”.

Toen het duo Eldar (Ell) Gasimov en Nigar (Nikki) Jamal in Düsseldorf de meeste punten kreeg en daarmee de wedstrijd volgens de regels volgend jaar in Azerbeidzjan georganiseerd moest worden, was het
ongetwijfeld ook feest in de hogere regionen van de overheid. Azerbeidzjan grijpt iedere gelegenheid aan om zich internationaal te profileren. Ismaïl Omarov, de directeur van de Azerbeidzjaanse publieke omroep, beloofde dat het Eurovisie in 2012 ‘het allergrootste en allermooiste’ songfestival in de geschiedenis zal worden. Ook vroeg hij journalisten zich niet zo bezig te houden met de vraag wat het allemaal moet kosten. ‘Richt je toch niet zo op financiën’, zei hij volgens het plaatselijke APA-persbureau. ‘Dit is een overwinning voor de Azerbeidzjaanse cultuur, muziek en Eldar en Nigar’.

Toch speelt geld een belangrijke rol. Er zijn weinig steden die de afgelopen jaren zo’n transformatie hebben doorgemaakt als Bakoe. Het historisch centrum is helemaal opgeknapt, overal worden nieuwe gevels aangebracht en sommige straten en pleinen zijn van marmer. Het Kaukasusland pomp dagelijks ruim een miljoen vaten olie naar het buitenland en verdient grof geld aan de energiesector. In de tijd dat de olieproductie in het land met 300 procent steeg groeide het overheidsbudget met de factor twaalf. De oude Sovjetfonteinen zijn opgeknapt, de dure boutiques hebben hun plaats gevonden en de Bentley-dealer doet goede zaken.

In diezelfde tijd trok het regime van president Ilham Alijev de teugels flink aan. Er zijn geen onafhankelijke politieke partijen, geen vrije rechtspraak, de media staat onder streng toezicht en tientallen burgerorganisaties zijn op last van de overheid gesloten. De corruptie is enorm, volgens de jaarlijkse index van Transparency International scoort het land nog altijd slechter dan bijvoorbeeld Eritrea, Guatamala en Syrië. In de stad schieten de gloednieuwe vijfsterrenhotels als paddestoelen uit de grond. De wandelboulevard langs de Kaspische Zee wordt voor de derde keer dit jaar opgeknapt. Alles moet nog mooier, nog duurder. Het stadsbestuur liet eeuwenoude bomen aanplanten die speciaal uit Australië en Argentië werden overgevlogen. Langs de boulevard wappert aan de horizon het blauw, rood en groen van de Azerbeidzjaanse vlag met sikkel en ster. Het is de grootste vlaggenmast ter wereld.

Azerbeidzjan deed pas vier keer mee aan het songfestival en eindige alle keren in de top tien. ,,We hebben een eeuwenoude muzikale traditie, we maken al honderden jaren muziek waar de wereld graag naar luistert”, zegt Elmira Mammedova, een moeder van drie kinderen. ,,Ze hebben de kandidaten goed uitgezocht en ze flink moeten trainen, maar zelfs Azerbeidzjaanse popmuziek weet blijkbaar een snaar te raken. We zijn een gastvrij volk en heten iedereen welkom. Zelfs homo’s”, zegt ze. De jongens op de boulevard kunnen er om lachen. ,,Ik heb wel eens gehoord dat er in Europa alleen homo’s naar het Songfestival kijken”, zegt Voesal Joessifonov. ,,Ze mogen wel komen, maar dan mogen wij ze ook uitlachen”, besluit hij.

De bekende Azerbeidzjaanse kunstenaar Babi Badalov maakte geen geheim van zijn geaardheid en werd meerdere malen in elkaar geslagen. Hij moest een kunstgebit laten plaatsen en vluchtte in 2006 het land uit. Vorige maand kreeg hij politiek asiel in Frankrijk. Via Facebook laat hij weten dat er genoeg homo’s zijn, maar dat het onmogelijk is uit de kast te komen. ,,Je moet of heel rijk zijn, of in een schijnhuwelijk stappen. Wanneer je over een bepaalde leeftijd bent is het heel moeilijk de vraag te beantwoorden waarom je geen vrouw en kinderen hebt”. Hij denkt niet dat het songfestival zal bijdragen aan begrip. ,,Het Eurovisie is gewoon een mooi excuus voor die dictator om nog rijker te worden”.

Volgens mensenrechtenadvocaten zou de toenemende interesse in Azerbeidzjan toch wel eens kunnen helpen. De 29-jarige activist Bachtijar Hajijev werd eerder dit jaar opgepakt nadat hij op Facebook een pagina aanmaakte waarin hij opriep tot een volksrevolutie. ,,De autoriteiten staan op scherp na de onrust in het Midden-Oosten”, zegt zijn advocaat Intigam Alijev. ,,Ze waren altijd al bang voor grote evenementen, en toen al die jongeren de straat op gingen om dat liedje te vieren zullen ze even hebben moeten slikken. Voor het Eurovisie zal ons land in de schijnwerpers staan, er zullen veel journalisten komen en de hele Europese Unie kijkt over de schouder mee. Daar zal de macht macht behoorlijk zenuwachtig van worden”.

Er moet een hoop gebeuren. Azerbeidzjan zal bijvoorbeeld de visumplicht moeten versoepelen. In de aanloop naar de parlementsverkiezingen vorig jaar gingen de grenzen op slot. Voor die tijd kregen EU-burgers op de luchthaven een visum, nu moet iedereen die het land wil bezoeken weken van te voren met stapels documenten langs de ambassade. Ook moet er betaalbare accommodatie komen. De hotelprijzen in Bakoe doen nu al niet onder voor die in New York, en een lokale krant ontdekte dat de prijs voor een kamer in mei 2012 nu al drie keer hoger ligt. Het steenrijke Kaukasusland is bovendien nog altijd in oorlog met buurland Armenië, een land dat ook meedoet aan het Eurovisie songfestival en net als Azerbeidzjan jaarlijks hoge ogen gooit. Mensen met paspoortstempels uit Armenië of met achternamen die Armeens klinken mogen het land niet in. De haat tegen het buurland zit zo diep dat de 43 mensen die twee jaar geleden per SMS een stem voor Armenië uitbrachten drie maanden later door de geheime dienst zijn verhoord. Een van de 43 liet destijds tegenover de BBC weten dat hij verdacht ‘onpatriottistisch’ zou zijn en een ‘mogelijk gevaar voor de veiligheid’ was.

De Azerbeidzjaanse schrijver Alekper Alijev brak met de twee belangrijkste taboe’s in het land toen hij drie jaar geleden een boek uitbracht over een homoseksuele relatie tussen een Armeense en een Azerbeidzjaanse jongen. Nadat er 300 exemplaren van werden verkocht werd het boek door de autoriteiten verboden. Volgens hem komt het wel goed met de Armeense delegatie. ,,Als ze al komen zal het heel soepel verlopen. Ze gaan onder politiebegeleiding naar een afgelegen hotel, worden in een geblindeerde bus naar het stadion gereden en worden dan weer stilletjes op de vlucht naar Moskou gezet”.

Net als de meeste Azerbeidzjani’s is hij er van overtuigd dat het land alles uit de kast zal trekken om het songfestival een succes te maken. ,,Op last van de president heeft de First Lady en het hele kabinet zitting moeten nemen in de commissie die het moet organiseren. Ken je een land waar ze dat zouden doen? Reken er maar op dat er dit jaar nog meer dure hotels komen, dat de straten nog mooier worden en dat ze alles nog eens een paar keer zullen restaureren. Het is alleen zo jammer dat het gewone volk daar niets aan overhoud”, zegt hij. ,,Ik hoop maar dat duidelijk wordt dat wij ook een Europees volk zijn, ergens aan de kantlijn van Europa. We zijn een Europees volk, we hebben alleen geen democratie”.