Een door president Medvedev in het leven geroepen denktank stelt dat Rusland op lange termijn lid van de NAVO en de Europese Unie zou moeten worden en dat alleen pijnlijke democratische hervormingen het land er weer bovenop kunnen helpen. Hoewel veel analisten het rapport als een PR-stunt afdoen weten anderen dat hervormingen in Rusland onontkoombaar zijn.

Nikolaj Petrov op de 7e verdieping van het Carnegie-centrum. Hij glimlacht.

Rusland moet het leger halveren, eerlijke verkiezienhouden, de geheime dienst afschaffen en zou op termijn zelfs moesten streven naar lidmaatschap van de Europese Unie èn de NAVO. Het zijn de aanbevelingen van INSOR, een Russsiche denktank waar niemand minder dan president Dimitri Medvedev zelf de voorzitter van de Raad van Advies is. In het rapport wordt aangegeven dat de Russische overheid langzaam terug moet naar de politieke vrijheden onder president Boris Jeltsin. De aanbevelingen staan haaks op de autoritaire ontwikkelingen in Rusland die zijn ingezet onder president Vladimir Poetin. Het rapport werd deze week dan ook met veel kritiek ontvangen. Volgens parlementslid Sergej Markov van de almachtige ‘Verenigd Rusland’-partij ‘verheerlijkt het rapport de chaos van de jaren ‘90′. In de Moscow Times liet de onafhankelijke politiek analist Stanislav Belkovski weten dat hele onderzoeksinstituut volgens hem niet veel meer was dan een ‘op het Westen gemunte PR-stunt’.

Maar volgens Nikolaj Petrov, een onderzoeker van het Carnegie Centrum in Moskou, zit er een kern van waarheid in de aanbevelingen. Volgens hem ontsnapt het Kremlin vanwege de crisis niet aan democratische hervormingen. ,,Rusland heeft niet alleen last van de mondiale crisis, het is vooral de lange termijnplanning van de overheid die niet werkt. Onder Poetin werden er een bijna Stalin-achtige jarenplannen opgezet voor bepaalde economische sectoren. Maar vanwege de crisis en de val van de prijzen voor olie- en gas werkt die aanpak niet meer. Daarmee is het ‘contract’ met de bevolking verbroken. Wanneer de welvaart stilletjes aan zou blijven groeien kwamen er geen protesten over de stevige grip van de overheid. Dat is voorbij. Vorige week nog gingen er in Kaliningrad 12.000 mensen de straat op.” Volgens Petrov voelen Russen zich sinds kort weer verantwoordelijk voor hun overheid, iets wat hij een ‘gunstig neveneffect’ van de crisis noemt. ,,Je moet je realiseren dat slecht een klein deel van de bevolking hier belasting betaalt. De staat voedt zichzelf met de inkomsten uit de olie- en gassector en verdeelt dat mondjesmaat onder de bevolking, als een soort suikeroom. Maar Moskou kan zich die paternalistische houding niet langer veroorloven. Ik denk dus inderdaad dat er een langzame restauratie van de mechanismen uit het verleden komt, die van voor de tijd van Poetin.

Volgens Petrov is het huidige politeke systeem te symplistisch. ,,Dat zien we vooral in de regio’s, daar hebben ze geen flauw idee wie ze moeten aanschrijven, president Medvedev of toch premier Vladimir Poetin. Dit land is zo groot, het Kremlin kan niet voor eeuwig iedere beslissing zelf nemen. Dus zullen de regio’s meer vrijheid krijgen, keren de directe verkiezingen voor gouveneurs weer terug en krijgen we misschien wel weer vrije en eerlijke verkiezingen”. Volgens Petrov zijn de hervormingen ‘onontkoombaar’. ,,Alleen komen ze niet als een groot plan of met een mooie namen. Ze komen van onderop, burgers nemen hun eigen vrijheid en de overheid zal daar op inspelen.” Arkadi Dvorkovitsj, de economisch adviseur van de president, liet tegenover de zakenkrant Vedemosti weten dat Medvedev het rapport enkele weken geleden gelezen had en ‘binnenkort’ zou reageren.

De toekomst van de bouw van de hoogste toren in Europa is onzeker. Nu de stad Sint-Petersburg niet meer wil meebetalen en politici en bevolking zich steeds feller tegen de plannen keren lijkt het steeds onwaarschijnlijker dat de toren er daadwerkelijk komt.

Bij de telefonische hotline van de projectontwikkelaar hebben ze tabak van die ene vraag waar men iedere dag voor belt. ,,De toren komt er pas als we aan alle wetten, regulaties en bouwvorderingen van de Russische Federatie en de stad Sint Petersburg voldoen”, verzucht een medewerkster. ,,En nee, we weten zelf ook niet wanneer dat allemaal in orde komt. In 2012 moet de toren er staan en in 2016 is het project compleet”, voegt ze daar aan toe. Dat is nog maar zeer de vraag. De afgelopen maanden nam de kritiek op de plannen voor de bouw van de grootste toren van Europa alleen maar toe. Deze week trok het stadsbestuur van Sint-Petersburg haar financiële steun in en moet Gazprom-Neft, een dochter van het Russische staatsbedrijf Gazprom, alleen voor de kosten van het miljardenproject opdraaien. Ook draaide de stad Sint-Petersburg afgelopen week de plannen voor een referendum over de bouw terug.

Het Britse architectenkantoor RMJM won samen met bouwbedrijf Arabtech uit Dubai de aanbesteding voor het ontwerp van het Gazprom-gebouw in 2006. Vlak buiten het historisch centrum van de stad, waar alleen maar laagbouw is te vinden, moet een ‘multidiciplinaire skyscraper’ komen dat appartementen, een sportcomplex, een conferentieruimte en vooral kantoorruimte voor Gazprom moet herbergen. Met 402-meter zou de spiraalvormige glazen toren het hoogste gebouw in Europa worden. Op de website van het ‘Ochta Center’, de nieuwe naam voor wat aanvankelijk ‘Gazprom-City’ zou gaan heten, zijn er allerlei fotomontages te vinden die de ‘medialeugens’ moeten ontkrachten. De toren zou volgens de foto’s in het historische centrum van de stad slechts hier en daar te zien zijn. Tevergeefs, want de lokale bevolking kan de wolkenkrabber niet luchten of zien. Volgens de laatste peilingen ziet een ruime meerderheid van de inwoners van Sint-Petersburg de bouw niet zitten. De bevolking ging de afgelopen jaren meerdere malen de straat op. Ook UNESCO, de culturele tak van de Verenigde Naties, heeft gedreigd de stad van de werelderfgoedlijst te schrappen als met de bouw wordt doorgezet.

Hoewel Gazprom in een verklaring laat weten dat het de kosten van het project volledig gaat financieren is het nog maar de vraag of dat lukt. De Russische staatsgigant verkeert sinds de crisis in ernstige financiële problemen. Vandaag werd bekend dat de winst van het bedrijf wederom daalde en dat zelfs de zakelijke receptie voor het nieuwe jaar om budgetaire redenen is geschrapt. Hoewel de stad Sint-Petersburg toestemming heeft gegeven voor de bouw ligt de vraag over de toekomst in handen van het Kremlin. De Russische minister voor cultuur Alexander Avdejev heeft al laten weten dat hij ‘alles in het werk zou stellen om de bouw van de toren te voorkomen’. Volgens het Petersburgse gemeenteraadslid Aleksej Kovaljov, bekend vanwege zijn fanatieke strijd voor het behoud van de stad, zijn de kansen voor de toren dan ook nihil. ,,Er worden honderden miljoenen aan overheidsgeld over de balk gesmeten, ook nog eens aan buitenlandse bedrijven. Voor de crisis was dat geen probleem, nu gaat dat problematisch worden”, laat hij tegenover een Russisch persbureau weten. ,,Maar je weet het maar nooit met onze overheid, zoals altijd het antwoord moet uit Moskou komen”, voegt hij daar aan toe. Zowel president Dimitri Medvedev als Vladimir Poetin zijn afkomstig uit Sint-Petersburg en houden zich tot op heden op de vlakte over hun steun aan het project.

Op zijn datsja vlak buiten Moskou is woensdagochtend de Russische staatsman en econoom Jegor Gajdar overleden. In korte tijd overzag hij de transitie van de Sovjet planeconomie naar de vrije markt, een hervorming die het land op de rand van de afgrond bracht. De voormalige vice-premier en minister van Economische Zaken onder president Boris Jeltsin werd aan alle kanten geprezen maar is voor de meeste Russen nog altijd de man die ‘al het spaargeld deed verdwijnen’.

,,Jegor Gajdar heeft in de prille jaren ‘90 Rusland kunnen redden van de honger, wist een burgeroorlog te voorkomen en heeft ervoor gezorgd dat dit land niet uit elkaar is gevallen”, met die woorden herinnert goede vriend en politiek medestander Anatoly Tsjoebais zich Gajdar op zijn persoonlijke blog. Gajdar stond aan de tekentafel van het moderne Rusland en wist in zeer korte tijd een pakket aan hervormingen door te voeren dat inmiddels bekend staat als de ’schock therapy’, ten koste van enorme inflate was het communistische en centraal gestuurde Rusland plots aan de harde regels van de vrije markt overgelaten.

Gajdar werd geboren in een Joods-Russisch gezin als kleinzoon van een bekend kinderboekenschrijver. Zijn vader was oorlogscorrespondent bij partijkrant Pravda, waar Jegor Gajdar na zijn afstuderen zelf ook korte tijd als economisch journalist aan de slag ging. Hij benoemde zichzelf eind jaren ‘80 tot liberaal en sloot zich aan bij de hervormingsgezinde en roekeloze brigade van Boris Jeltsin. In november 1991 trad hij aan als minister van economische hervorming. Terwijl de Sovjet-Unie uiteen viel wist hij met steun van een leger aan Westerse adviseurs verstrekkende markthervormingen door te voeren. Prijzen werden niet langer van bovenaf opgelegd maar waren afhankelijk van de enorme vraag en het beperkte aanbod. De roebel stortte in, salarissen en pensioenen waren niets meer waard en al spaargeld van de Sovjet-Unie verdween als sneeuw voor de zon. In het buitenland oogstte zijn daadkrachtige optreden en weergaloze hervormingen veel lof. Hij wist veel buitenland krediet respect. Het leverde Rusland veel buitenlands krediet en investeringen op.

In Rusland zelf werd Gajdar een controversieel figuur. Vooral toenmalig president Vladimir Poetin voerde lang campagne tegen de ‘westerse maatstaven’ die aan de wieg van de roebelcrisis in 1992 en later in 1998. Poetin beloofde stabiliteit ‘wars van Westerse adviseurs’ en keerde veel van Gajdars hervormingen later terug. In een telegram aan de familie laat Poetin weten dat Gajdar volgens hem ‘een echte patriot, een man van sterke wil en een talentvol wetenschapper’ was. ,,Niet ieder publiek figuur durft de moeilijke taak van hervorming aan te pakken in een kritieke fase van de geschiedenis. Gajdar deed dat op een dappere en eeerlijke manier”, schrijft hij. Ook president Dimitri Medvedev stuurde een telegram. ,,We hebben een eervol wetenschapper en staatsman verloren wiens naam altijd verbonden blijft met de noodzakelijke hervormingen en de eerste stappen van de vrije markt’, schrijft Medvedev volgens de persdienst van het Kremlin. ,,Hij nam de verantwoordelijkheid voor onpopulaire maar noodzakelijke maatregelen”.

Tot 2003 zat Gajdar voor een oppositiepartij die hij zelf mede heeft opgericht in de Doema, de Russische Tweede Kamer. Toen de partij tijdens de parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet haalde trok Gajdar zich terug en richtte hij zich op economisch onderzoek en publiceerde een aantal boeken. In 2006 kwam hij in het nieuws doordat hij in het Verenigd Koninkrijk vergiftigd zou zijn, amper een week nadat de overgelopen spion Aleksander Litvinenko onder myserieuze omstandigheden om het leven kwam. Gajdar heeft zijn hervormingen altijd ‘noodzakelijk’ genoemd en heeft volgens zijn tegenstanders ‘nooit zijn excuses aangeboden’. Jegor Gajdar is 53 jaar geworden en laat een vrouw en drie kinderen na, waaronder de bekende activste Maria Gajdar.

Het politieke tandem van president Dimitri Medvedev en premier Vladimir Poetin spreekt elkaar af en toe tegen. Terwijl Medvedev allerlei hervormingen wil doorvoeren is het Poetin die de beslissingen neemt. Langzaam tekent zich een scenario uit. Medvedev is vooral voor de buitenlandse consumptie en beeldvorming. Premier Poetin maakt de belangrijke beslissingen.

Er gaat geen week voorbij of de Russische president Dimitri Medvedev verklaart wel ergens de oorlog aan. Van corruptie bij de overheid tot de afhankelijkheid van olie en gas, van een ‘oorlog tegen alcoholisme’ tot het aanpakken van corruptie. Er zit een patroon in, tijdens conferenties of speciale gelegenheden laat Medvedev in harde bewoordingen weten dat hij flinke maatregelen zal nemen om bijvoorbeeld drugsverslaving aan te pakken. Of de georganiseerde misdaad, de bucreaucratie, de gezondheidszorg, de kwakkelende infrastructuur, het legale nihilisme of zelfs geschiedvervalsing. Vorige week kondigde hij een strijd aan tegen de onveiligheid op de Russische wegen. Ieder jaar komen er meer dan 21.000 mensen om het leven in verkeersongevallen, een probleem wat volgens Medvedev ‘even urgent is als de economische recessie’. Ook liet hij deze week tijdens een congres van regeringspartij ‘Verenigd Rusland’ weten dat de partij de democratische regels van het spel moest leren spelen, door sommige commentatoren uitgelegd als een ‘oorlog tegen verkiezingsfraude’.

Af en toe lijkt het alsof president Medvedev en zijn voorganger, de huidige premier Vladimir Poetin, elkaar tegenspreken. De grote plannen van Medvedev staan haaks op de uitvoerende besluiten van premier Poetin. Terwijl Medvedev afgelopen week ‘Verenigd Rusland’ de oren kwam wassen loofde Poetin dezelfde dag nog de partij als het vehikel voor vooruitgang. Die tegenspraak is slechts schijn, weet Maksim Troedoljoebov, columnist bij de Russische zakenkrant Vedemosti. In een opiniestuk legde hij deze week uit dat premier Poetin en president Medvedev beide een ander publiek hebben. ,,Het publiek van Poetin bestaat uit de lagere- en de middeninkomens die afhankelijk zijn van de regering. Het zijn de ouderen, mensen die een groot deel van hun leven in de Sovjet-Unie hebben doorgebracht. Mensen die TV kijken. Het publiek van Medvedev bestaat vooral uit de jongere generatie, ze wonen in steden, reizen naar het buitenland en zijn niet afhankelijk van de staat voor hun inkomen.” Volgens Troedoljoebov is president Medvedev bedoeld voor de jongere, nieuwe generatie en voor buitenlandse consumptie. Premier Poetin, zelfs wanneer die in het buitenland uitspraken doet, preekt voor eigen parochie. Volgens Troedoljoebov zijn de plannen van Medvedev eerder proefballonnetjes, het Kremlin geeft een signaal en kijkt hoe het volk daarop reageert. Alleen de plannen die goed vallen worden opgepakt, en meestal door Poetin.

Ondanks de vele beloftes daalt de populariteit van de Russische leiders langzaam. Volgens een recente peiling van een openbaar onderzoeksinstituut is het vooral de economische crisis en de toegenomen werkeloosheid die het vertrouwen van de Russische bevolking in haar leiders schaadt. Nog maar 52 procent van de bevolking gelooft in president Medvedev. Zeker 65 procent van de bevolking ziet premier Poetin nog altijd als een sterke leider, maar ook zijn populariteit is de afgelopen maanden naar beneden gegaan. Volgens verschillende analisten worden er allerlei maatregelen genomen om te voorkomen dat Medvedev populairder zou kunnen worden dan Poetin. Iedere keer wanneer president Medvedev in het nieuws is duikt Poetin op een bijzondere plek op. Afgelopen week werden er nieuwsuitzendingen onderbroken om live over te schakelen naar een hip-hopfestival waar premier Poetin een prijsuitreiking bijwoonde. ,,Vladimir Poetin is voor alle jongeren een voorbeeld, een echte held”, liet de winnaar van de wedstrijd weten. ,,Ik zou bijzonder graag een ‘track’ met hem op willen nemen”. Wanneer de populaiteit van de premier daalt onder jongeren zal dat nummer niet lang op zich laten wachten.

Majoor Aleksej Dimoski blijft recht in de camera kijken. Ruim zes minuten lang vertelt hij in politieuniform een emotioneel verhaal. ,,Ik hou van mijn werk, maar ik kan er niet meer tegen. Ik wil niet langer misdaad oplossen die niet bestaat, ik wil niet langer onschulidge mensen de bak inslingeren. Ik werk alle zaterdagen en alle feestdagen zonder betaald te krijgen. Ik krijg geen behandeling in het ziekenhuis. Van links tot rechts heeft iedereen het over de aanpak van corruptie. Maar hoe kunnen wij daar iets aan doen als onze bazen ons daar toe dwingen? Vladimir Poetin, ik richt me ook tot u. We moeten ons schamen voor corruptie. Ik ben niet bang mijn naam te noemen. Ik ben Aleksej Aleksandrovitsj Dimovski en ik zal mijn baan verliezen. Laten we allemaal opstaan en zeggen dat we hier niet langer aan meewerken.”

Dimovski (32) is in dienst bij het anti-drugsafdeling van de Zuid-Russische havenstad Novorossisk. Donderdagnacht plaatste hij de video’s op zijn persoonlijke website, dymovskiy.ru. Hij refereert meerdere malen aan het eervolle karakter van zijn werk en legt uit dat hij al ruim 10 jaar in dienst is. De video’s werden afgelopen weekend een internetsensatie en zijn op verschillende sites onderhand al meer dan een half miljoen keer bekeken. Volgens het Russische persbureau Interfax werd Dimovski afgelopen zondag wegens smaad ontslagen. De minister van Binnenlandse Zaken, Rashid Noergalijev kondigde een onderzoek aan. In een telefoongesprek met een radiostation liet Dimovski zondag weten dat hij voor zijn leven vreest en zijn familie ter bescherming naar Moskou heeft laten vertrekken.

,,Ik werk dertig dagen per maand en krijg een salaris van 14.000 roebel [325 euro]. Ik werk al tien jaar voor het vaderland. Niet lang geleden kreeg ik pijn in mijn linkerarm, die kon ik niet meer bewegen. Ik ging naar het ziekenhuis en kreeg daar te horen dat ik niet behandeld kon worden”, vertelt Dimovski in zijn videobericht. Het ziekenhuis had instructies gekregen dat agenten die ‘niet genoeg misdaden oplossen’ geen behandeling krijgen en niet op verlof mogen. Ook vertelt Dimovski dat hij vanwege zijn werktijden al twee keer is gescheiden. De Russische politiediensten zijn al langer in opspraak. In april van dit jaar bracht de Moskouse agent Denis Jevsjoekov drie mensen om het leven een supermarkt. Volgens het onderzoek had de agent eerder op de dag een gesprek met zijn vrouw en schoonvader in een cafe nadat zijn vrouw klaagde dat hij te weinig thuis was. Jevsjoekov ging naar huis, trok zijn uniform aan en schoot met zijn dienspistool twee cassieres en een taxichauffeur dood. Zes anderen raakten zwaargewond.

Corruptie is een groot probleem binnen de Russische politiediensten. Agenten klagen dat er quota bestaan voor het uitschrijven van boetes en bekeuringen. Afhankelijk van het vergrijp worden bekeuringen vaak ontweken door het betalen van steekpenningen. Lagergeplaatste agenten moeten die geldsommen afstaan aan hogergeplaatste officeren, een systeem dat volgens verschillende Moskouse politieagenten ‘tot in de hoogste regionen van de macht’ zo werkt. Zowel premier Poetin als president Medvedev hebben de afgelopen jaren allerlei maatregelen aangekondigd om corruptie tegen te gaan. Volgens openbaar aanklager Joeri Tsjaika zijn er in 2009 zeker 764 agenten veroordeeld. In zijn oproep laat Dimovski aan premier Poetin weten dat hij graag een onderzoeksteam wil leiden dat corruptie met wortel en tak uit zal roeien. ,,Ik ben niet bang, ik moet hier iets aan doen. Laten we uw woorden over de strijd tegen corruptie serieus nemen en hier iets aan doen.”

In Rusland keek men twinting jaar geleden hoopvol naar de televisie. De val van de muur luidde het einde van de Sovjet-Unie in, maar anders dan in Duitsland is de democratische beweging in Rusland nooit op gang gekomen. ,,De belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”.

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.

De Verenigde Staten zien af van de bouw van een raketschild in Oost-Europa, de NAVO wil dolgraag samenwerken met Rusland en beide landen willen nauwer samenwerken op internationaal niveau. Maar wat is de Russische agenda?

‘Een dapper besluit’, liet de Russische premier Poetin weten. De stoicijnse Russische leider glunderde zowaar toen hij het aankondigde. De Amerikaanse president Barack Obama blies vorige week de plannen voor een raketschild in Oost-Europa af. Hoewel het raketschid eigenlijk tegen Iraanse raketten moest beschermen zag Rusland het altijd als een enorme bedreiging voor haar eigen veiligheid. In Moskou kopten de kranten dat de Russische diplomatie had ‘gewonnen’. De meeste Russen zien het als hun goed recht. Rusland wil voor vol worden aangezien op het wereldtoneel.

Na jaren van moeizame relaties zit er sinds een paar weken schot in de bilaterale betrekkingen tussen Rusland en de Verenigde Staten. Het raketschild is van de baan, op het gebied van de nucleaire non-profileratie worden spijkers met koppen geslagen en ook Rusland voert de diplomatieke druk op tegen Iran. Rusland, de NAVO en de Verenigde Staten werken samen in strijd tegen het terrorisme en de Russische marine werkt andere landen om piraterij tegen te gaan. Zelfs in Afghanistan, het land waar Rusland twintig jaar geleden zelf een oorlog vocht, willen beide landen aan de slag om illegale heroine-export tegen te gaan.

,,Dat is snel gegaan”, legt Maxim Braterski uit. Hij is als hoogleraar verbonden aan het Centrum voor Russische Studies aan de Moskouse School voor de Economie. ,,Nog maar een half jaar geleden waren de relaties op een dieptepunt. De NAVO bevroor de banden met Rusland vanwege het conflict in de Kaukasus en in Rusland had het raketschild in Polen en Tsjechie kwaad bloed gezet. Dat zijn in het Kremlin niet vergeten, maar de irritatie is voorbij”, weet Braterski. ,,Rusland zat de afgelopen jaren klem en wilde met niemand samenwerken. Dit is een positief signaal. De nieuwe NAVO-baas ziet men hier als een bruggenbouwer, De Hoop Scheffer polariseerde alleen maar en durfde niet vooruit te kijken”.

Toch ziet men in Rusland de NAVO nog altijd als een bedreiging. Met Amerikaane basis in Centraal-Azie, militaire oefeningen in de Baltische Staten en vooral de militaire samenwerking met en het potentiele lidmaatschap van Oekraine en Georgie baart Rusland zorgen. ,,Mensen zijn argwanend. Ze niet de NAVO niet geheel ten onrechte als een militair blok, niet zozeer als een politieke entiteit”, legt Braterski uit. Veel analisten denken dan ook dat de ware test voor de Amerikaans-Russische relaties zich niet zozeer in Rusland zelf, maar in de voormalige Sovjet-ruimte af zal spelen. Rusland ziet het gebied als haar achtertuin en Amerika probeert er voet aan de grond te krijgen.

De relatie tussen beide landen is dan ook nog verre van optimaal. Zo doken er afgelopen week beelden op van een Amerikaanse diplomaat die in een hotel in een Russische provinciestad was ‘betrapt’ met prostituees. Volgens de Amerikaanse ambassade in Moskou gaat het om een smaadvolle poging de diplomaat in diskrediet te brengen. Het Witte Huis noemde de beelden ‘montages’.

De betere betrekkingen zijn vooral te danken aan Barack Obama. ,,Hij is niet zo hardlijnig als Bush”, legt Braterski uit. ,,Hij luistert naar Moskou. Dat zag je tijdens het staatsbezoek in Juli, en nu weer tijdens de VN-conferentie en de G20 bijeenkomst in Pittsburg. Ze willen samenwerken.” Toch mag de rol van Medvedev volgens Braterski niet worden uitgevlakt. ,,Hij heeft een eigen agenda. Hij is vastbesloten Rusland als een belangrijke speler op het wereldtoneel neer te zetten. Nu de relaties met de Verenigde Staten verbeteren zou het me niets verbazen wanneer hij binnenkort de druk op Europa opvoert.”

Hij is al tien jaar aan de macht en nog nooit heeft hij zo hard moeten werken. De Russische premier Vladimir Poetin vliegt sinds de crisis kris-kras door alle elf tijdzones van het land om overal problemen op te lossen.

De piloten van het overheidsvliegtuig van Vladimir Poetin maken overuren. Persbureau Reuters wist het te turven, afgelopen vrijdag legde de premier ruim 12.000 kilometer af, elf uur in zijn presidentiele vliegtuig en nog eens twee uur in een helicopter. Volgens de televisiestations zag de kwieke 56-jarige Poetin er niet vermoeid uit na de lange vluchten. Poetin legt graag het accent op zijn sportieve imago en laat zich veelal fotograferen met ontbloot bovenlijf.

Afgelopen vrijdag bezocht de premier Mirni, de belangrijkste diamantmijn in het land. Hij zegde toe RosAl, een bedrijf dat bijna een kwart van ’s wereld diamenten oplevert, te steunen met bijna 800 miljoen euro aan overheidsgeld. Later die dag bezocht hij elders in Siberie de getroffen Sajano-Sjoesjenksaja waterkrachtcentrale waar vorige week bij een ongeluk ruim vijftig mensen om het leven kwamen. Poetin beloofde de families van de slachtoffers financiele steun, en stapte op het vliegtuig richting de poolcirkel. In het afgelegen Igarka bezocht de premier een gasveld en kondigde hij aan de belasting die het autonome Jamel-Nenetsdistrict heft over de gaswinning binnenkort te willen schrappen.

Er zit een patroon in de reislust van de Russische premier. Overal waar hij komt zijn er problemen en dreigt er sociale onrust. Het scenario is altijd hetzelfde. De premier komt, geeft de lokale machthebbers er van langs en deelt een som met geld uit om de problemen op te lossen. Het bestrijden van sociale onrust is dan ook een van de topprioriteiten van het Kremlin. Toen de kleine stad Pikaljovo ten oosten van Sint-Petersburg een aantal maanden geleden dreigde een snelweg te versperren werd Poetin per helicoper ingevlogen om het probleem te sussen.

In Pikaljovo ging de fabriek waar het hele dorp van afhankelijk was failliet. Verschillende analisten wezen er toen al op dat er in Rusland ‘honderden Pikaljovos’ te vinden zijn, steden waar de crisi zo hard toeslaat dat de anders zo kalme bevolking de straat op gaat. De crisis legt dan ook de gevoelige kant van de alleenheerschappij van de Russische premier bloot. Alleen de machtigste man in het land kan de diepgewortelde problemen oplossen.

Deze maand viert Rusland het tienjarig jubilium van Vladimir Poetin als machthebber. Op 9 augustus 1999 promootte de kwakkelende president Boris Jeltsin de pas benoemde chef van de veiligheidsdiensten tot premier. Twee presidentschappen en bijna tien jaar later is Poetin weer premier. In die jaren zag Rusland de levenstandaard flink omhoog gaan. De economie veerde op en de groeicijfers overtroffen elkaar ieder jaar. De crisis maakt daar snel een einde aan. Deze week werd bekend dat de hoeveelheid buitenlandse investeringen in de eerste helft van 2009 met 45 procent zijn gedaald.

Terwijl de levensstandaard omhoog ging werd het volk de duimschroeven aangedraaid. Veel van de verworven vrijheden uit de jaren na de val van de Sovjet-Unie werden onder het beleid van Poetin teruggedraaid. Journalisten worden vermoord, organisaties die zich bezighouden met mensenrechten hebben een zuur bestaan en de corruptie is in Rusland alleen maar toegenomen. Niet zonder succes heeft Vladimir Poetin de afgelopen jaren een beeld van zichzelf willen schetsen als ‘de goede tsaar’. Toch zijn de waarderingscijfers voor de machthebbers recentelijk gekelderd. Volgens het Joeri Levada centrum, een van de weinige betrouwbare onderzoeksinstituten in Rusland, is ruim 78 procent van de bevolking tevreden met Poetin. Tien jaar geleden was dat nog 88 procent. Ruim 30 procent van de ondervraagden geeft aan dat de afgelopen tien jaar Vladimir Poetin ‘niet erg effectief’ is geweest. Waren een jaar geleden de meeste Russen er nog trots op dat Rusland een prominente rol in de wereld speelde, dit jaar is dat gevoel volgens de peiling compleet verdwenen. Tijd voor bezinning is er voor de premier niet. Woensdagochtend verwacht men hem voor de eerste onafhankelijkheidsdag in Tsinvali, de hoofdstad van het vorig jaar op Georgie veroverde Zuid-Ossetie.

De Russische vliegtuigindustrie heeft het zwaar te voorduren. Toch doet men ook dit jaar op de internationale luchtvaartbeurs MAKS goede zaken. Internationale samenwerking heeft de toekomst.

Trotse piloten en gewezen officieren pinken een traantje weg bij het weerzien met de Toepolev-144. Het supersonische vliegtuig dat sprekend lijkt op de Frans-Britse ‘Concorde’ is sinds het einde van de Sovjet-Unie al niet meer in gebruik. Het antieke vliegtuig staat geparkeerd tussen de glimmende straaljagers, helicopers en passagiersjets die het de toekomst van de Russische luchtvaartindustrie moeten zijn. Het is een komen en gaan van generaals, diplomaten en internationale militaire delegaties. Bij de ingang wapperen de Israelische en de Iraanse vlag broederlijk naast elkaar.

De tweejaarlijkse civiele en militaire luchtvaartbeurs MAKS op het Zjoekovski-vliegveld net buiten Moskou heeft het dit jaar niet gemakkelijk. Zondag raakten twee straaljagers tijdens een oefening met elkaar in botsing. Een piloot kwam om het leven, twee anderen raakten gewond en de twee vliegtuigen kwamen op een dorpje terecht. Eerder al liet de Amerikaanse militaire delegatie het afweten, er moet van president Obama bezuinigd worden.

Premier Vladimir Poetin opende dinsdag de beurs en gaf de Russische luchtvaartindustrie er flink van langs. Er heerste volgens hem een chronisch ‘gebrek aan discipline’ en hekelde de ‘verliesmakende contracten’ die volgens hem werden getekend. Toch kondigde hij de koop van 64 Sukhoi-straaljagers en een flinke kapitaalinjectie aan. Hoewel er continue militaire delegaties uit alle delen van de wereld te vinden waren is de beurs vooral een Russische aangelegenheid. De grootste slag wordt geslagen op de interne markt. Van de negen expositiehallen is er slechts eentje met internationale deelnemers. Rusland mag dan gevechtsvliegtuigen leveren aan Aziatische, Latijns-Amerikaanse en Afrikaanse staten, de markt van de voormalige Sovjet-Unie lijkt belangrijker.

Volgens Henk Elkenkamp van het Amerikaanse Rockwell & Collins heerst er een dubbel beleid in Rusland. ,,Aan de ene kant wil men de oude industrie nieuw leven inblazen, aan de andere kant zoekt men westerse technologie. Er ligt wat betreft vliegtuigbouw een enorme infrastructuur in Rusland, maar ze hebben een flinke achterstand.” Volgens Elkenkamp liggen de Russische modellen niet goed in de markt. ,,Daarom maken ze van veel vliegtuigen en straaljagers verschillende versies. Eentje voor de landen van de voormalige Sovjet-Unie en eentje voor de rest van de wereld.”

De beurs mag dan vooral Russisch zijn, de toekomst ligt in internationale samenwerking. Met India ontwikkelt Rusland het Brahmos-raketsysteem, kruisraketten die vanaf vliegtuigen, voertuigen en onderzeeers gelanceerd kunnen worden. Generaals geven schoorvoetend toe dat Rusland qua geavanceerde technologie in de toekomst niet alleen kan optrekken. Volgens Toon Akkermans van de Nederlandse NCIM-groep ziet de hedendaagse situatie er anders uit. ,,De militaire grootmachten staan voor een nieuwe uitdaging. Je moet niet meer denken in termen van militaire bondgenoootschappen maar eerder aan een a-symmetrische vijand als Al-Qaida. Ons werk veranderd. In Afghanistan laat de Taliban bermbommen ontploffen met mobiele telefoons. Wij makken ‘jammers’ die het signaal verstoren. Ook hier zijn daar partners voor te vinden.”

Het is echter de Sukhoi Superjet 100 die de show steelt op Zjoekovski. Een glimmend nieuw passagiersvliegtuig van Russische makelij voor korte en middellange afstanden. Het is voor het eerst sinds het einde van de Sovjet-Unie dat Rusland met een nieuw passagiersvliegtuig komt. De meeste Russische vliegtuigmaatschappijen vliegen met oude Toepolevs of tweedehands vliegtuigen van Boeing of Airbus. Het mag dan een Russisch vliegtuig zijn, de motoren en een groot deel van de apparatuur komen uit West-Europa. Tofh is het nog onduidelijk of de Sukhoi Superjet wel in Europa mag vliegen, er zijn allerlei problemen met de certificatie van het toestel. ,,Geen probleem”, weet een woordvoerder van Sukhoi. ,,Er is voorlopig genoeg vraag naar het vliegtuig in dit deel van de wereld.”

foto’s: Olaf Koens

Vorige maand sloot de Russische overheid de enorme Tsjerkizovski-markt, volgens de officiele lezing een broeinest van illegale waar en sanitaire problemen. Het zorgde zelfs voor een diplomatieke rel met China. Ondertussen verkopen de Tsjerkizovski-verkopers hun goederen op andere markten in de stad.

Een ‘Pokia E73 of een ‘Akkle iPhone’, ze liggen breed uitgestalt in de verschillende kraampjes van de Moskvoretski-markt in het zuiden van de stad. Een 18-jarige Russische jongen met een bril toont de nieuwste piratenmodellen. ,,Je kunt bij mij ook de echte kopen, maar die zijn drie keer duurder”, legt hij uit. De Moskvoretski-markt is een van de vele enorme marktplaatsen in Rusland, ergens hebben ze iets weg van een oosterse bazaar. Je kunt het zo gek niet bedenken of het is er te koop. Van moertjes en boutjes voor Sovjet-radio’s tot bromfietsen en vers rundvlees uit Dagastan. De prijzen zijn er vele malen lager dan in de winkelcentra en supermarkten in de stad.

De verkopers op de Moskouse markten hebben alle reden zich zorgen te maken. Vorige maand draaide de overheid de Tsjerkizovski-markt op slot, de grootste markt in heel het land. Volgens de overheid verkochten de veelal illegale verkopers er allerlei smokkelwaar. Eigenaren moeten documenten laten zien wanneer ze weer toegang willen krijgen tot hun winkeltjes. De schade loopt in de miljarden. Volgens Chineze cijfers gingen alleen al verkopers uit de stad Wenzjou voor ruim 600 miljoen euro het schip in. Een Chineze diplomatieke delegatie probeert wanhopig te voorkomen dat op 1 september de bulldozer over het complex gaat.

De Tsjerkizovski-markt staat onder contrle van Telman Ismailov, een steenrijke zakenman uit Azerbeidzjan. Hij liet eerder dit jaar een enorme luxe-hotel aan de Turkse kust optrekken. Dat kwam hem op kritiek van premier Vladimir Poetin te staan. ‘Zulke hotels kun je beter in Sotsji laten bouwen’, meende hij. Hij kreeg van Ismailov repliek die niet ver van de waarheid staat. ‘Wanneer ik zo’n hotel zou laten bouwen bij Sotsji zou ik drie keer zoveel kwijt zijn aan corruptie en omkoping’. Niet veel later verschenen de eerste controles op de de markt.

Ook racisme speelt een rol in de strijd om de marktplaatsen. De afgelopen jaren hebben vooral migranten uit de Kaukasus en Centraal-Azie de verkoop onder controle gekregen. Het Kremlin voerde twee jaar geleden een wet in die alleen Russische staatsburgers het recht gaf om op markten te staan. Hoewel er de afgelopen jaren meer Russische verkopers te vinden waren waren de meeste verkopers nog altijd Azerbeidzjani’s, Armenen, Kirgiziers, Tadzjieken, Oezbeken en Kazachen. Op een aantal markten in Moskou is het de afgelopen tijd tot een handgemeen gekomen tussen verschillende etniciteiten. De Russische overheid wil de migranten het werk moeilijker maken en hoopt dat er daarmee meer baantjes vrijkomen voor Russische staatsburgers. Een tactiek die volgens analisten een averechts effect zal hebben.

Op de Moskvoretski-markt laten de Russische en de Azerbeidzjaanse koopmannen elkaar met rust. Ze maken zich meer zorgen om de nieuwe concurrentie uit de gesloten Tsjerkizovski. ,,Die Chinezen en Vietnamezen, die moeten we hier niet hebben!” schreeuwt Dzjamir. Hij verkoopt leren jassen. ,,Als iemand een klacht heeft dan krijgt hij van mij altijd een nieuwe jas. Probeer dat maar eens met een Chinees!” De illegale verkopers proberen hun waar elders aan de man te brengen. Bij metrostation Vychino staat een kleine vrachtwagen waar de jurkjes en t-shirts voor iets meer dan twee euro per stuk in rap tempo worden verkocht. ‘100 roebel, nieuwe jurk, prima prijs!’ roept een man in gebroken Russisch. Binnen een kwartiertje is zijn complete vracht verkocht.