De Russische ex-premier en oppositiepoliticus Michail Kasjanov noemde het proces tegen oliemagnaat Michail Chodorkovski begin deze week ridicuul en volledig politiek van aard. De verdediging van Chodorkovski voerde Kasjanov op om te bewijzen waar men altijd al van uitging, namelijk dat toenmalig president Vladimir Poetin uit pure wraak Chodorkovski liet oppakken. Chodorkovski, de eigenaar van oliemaatschappij Joekos en tot zijn arrestatie in 2003 de rijkste man in Rusland, zou onder andere de Communistische Partij van geld hebben voorzien om het beleid van president Poetin te ondermijnen. Kasjanov bevestigde in zijn getuigenis dat Poetin tegen hem zou hebben gezegd dat dit de reden was hem op te laten pakken, een opsteker voor Chodorkovski, die tot op heden juist het aspect van wraak maar moeilijk hard kon krijgen. Het Kremlin wil niet reageren op de aantijgingen van Kasjanov. Dimitri Peskov, de woordvoerder van premier Poetin, laat weten dat hij zich een gesprek ‘niet te kunnen herinneren’. Sergej Oboechov, een parlementarier voor de communistische partij, laat in de Russische media weten dat zij nooit geld van Chodorkovski hebben ontvangen. ‘Dit soort informatie is open en transparant, niemand heeft ooit enig bewijs gevonden dat onze partij gefinancierd zou worden door Joekos’.

Een paar maanden na de arrestatie van Chodorkovski werd Kasjanov en zijn kabinet door president Poetin ontslagen. Kasjanov wist in zijn tijd als premier veel liberale hervormingen door te voeren en hield volgens economen de inflatie onder controle. Kasjanovs eigen reputatie is niet geheel vrij van smet. Als minister van financiën onder president Boris Jeltsin heeft hij de dubieuze bijnaam ‘Micha twee procent’ gekregen. Volgens de Russische pers zou hij bij iedere overeenkomst zo’n twee procent commissie opstrijken. De afgelopen jaren voert hij ondermeer met Garry Kasparov felle oppositie tegen het Kremlin. Volgens de Openbaar Aanklager heeft Chordorkovski miljarden gestolen bij Joekos, heeft hij een enorme belastingschuld en zou hij maarliefst 350 miljoen ton olie hebben weggemoffeld. Hij zit een veroordeling van acht jaar uit en in het huidige proces hangt hem nog eens 22 jaar werkkamp boven het hoofd.

Met de verschijning van Kasjanov gaat de zaak tegen Chodorkovski een nieuwe fase in. Eerdere pogingen van de verdediging de huidige minister van Financiën Aleksej Koedrin en de vice-premier Igor Setsjin te sommeren werden afgewezen. Ook Chodorkovski’s verzoek Poetin zelf te horen werd door de rechtbank als prematuur afgewezen. Volgende maand moeten wel German Gref, voormalig minister van economische zaken, en Viktor Christenko, gewezen minister voor industrie en handel, tekst en uitleg komen geven. Volgens veel analisten is de zaak Chodorkovski een lakmoesproef voor president Medvedev. Wanneer hij opnieuw veroordeeld zou worden zou dat betekenen dat in feite premier Poetin nog altijd het recht naar eigen hand zet. Vorige week nog begon Chodorkovksi een tweedagse hongerstaking omdat zijn voorarrest met drie maanden werd verlengd. Volgens een recent decreet van president Medvedev hoeven verdachten van economische delicten niet langer in voorarrest. De Moskouse rechtbank oordeelde echter dat dit geval daar een uitzondering op is, Chdorkovski maakte dinsdag bekend daar niet tegen in beroep te zullen gaan. De gewezen oliemagnaat verblijft nu in een pre-detentie gevangenis waar de condities nog erbarmelijker zijn dan in gewone Russische gevangenissen en werkkampen.

,,Noem het een revolutie, noem het een volksopstand. Het is hoe dan ook onze manier om duidelijk te maken dat we democratie en rechtvaardigheid willen”, liet de nieuwe zelfbenoemde Kirgizische premier Roza Otoenbajeva (59) weten tijdens een chaotische persconferentie woensdagnacht in het parlementsgebouw dat eerder die dag nog aan puin geslagen werd. De oppositie liet weten dat er een tijdelijke regering op poten is gezet die zes maanden het land zal besturen. President Koermanbek Bakijev is spoorloos, maar liet donderdagmiddag nog tegenover een Russisch radiostation weten ‘geen enkele reden’ te zien om op te stappen. Activisten sloegen eerder de minister van Binnenlandse Zaken Moldomoesa Kongantijev en Vice-Premier Akylbek Zjaparov het ziekenhuis in. Het was Vladimir Poetin die donderdagmorgen in een telefoongesprek met Otoenbajeva de machtswisseling erkende. Volgens de persdienst van de Russische premier garandeerde Otoenbajeva Poetin dat ‘de volksgerering de situatie in Kirgizië volledig onder controle heeft’ en verzocht Rusland om economische steun. Rusland is de belangrijkste handelspartner en de financiele suikeroom van het straatarme Kirgizië. Gedurende de nacht werden verschillende winkelcentra in de stad leeggehaald en braken hier en daar rellen uit. Volgens ooggetuigen heerst er complete anarchie in de hoofdstad. Volgens de laatste tellingen kwamen er bij het geweld de afgelopen dagen zeker 68 mensen om het leven en raakten er nog eens 400 gewond.

De geweldadige machtswisseling begon dinsdagmiddag in de noord-westelijke stad Talas toen een woedende menigte het presidentiële gebouw binnendrong. De Kirgiziërs zijn kwaad over de almaar stijgende kosten voor het levensonderhoud. De energieprijzen zijn de afgelopen maanden fors omhoog gegaan en in de winter zaten grote delen van het land lange tijd zonder gas of elektra. Ook beschuldigt men president Bakijev van corruptie en machtsmisbruik. De protesten sloegen snel over naar de hoofdstad, waar de ordetroepen het vuur openende. De betogers namen de wapens op, veroverden het parlement, de staatstelevisie en andere publieke gebouwen en wisten snel de juiste oppositieleiders bij elkaar te brengen. Het was merkwaardig genoeg ook de Russische premier Vladimir Poetin die een goede analyse gaf van wat er fout is gegaan in Kirgizië. ,,Toen president Bakijev aan de macht kwam trok hij hard van leer tegen de gevallen president vanwege machtsmisbruik en vriendjespolitiek. Ik heb het idee dat hij in de kuil is gevallen die hij zelf gegraven heeft”, liet hij tijdens een persconferentie weten. De gevluchte president kwam vijf jaar geleden aan de macht na de zogenaamde ‘tulpenrevoltuie’, een vreedzame opstand analoog aan de eerste machtswisselingen in Oekraïne en Georgië. Ook in Kirgizië werden de democratische hervormingen niet doorgevoerd en kwam er weinig tot niets van de verkiezingsbeloftes. In juni werd Bakijev nog met 78 procent van de stemmen herkozen in verkiezingen die volgens internationale waarnemers een aanfluiting waren.

De nieuwe ‘volksregering’ staat voor de uitdaging op korte termijn de orde in het land te herstellen en het vertrouwen van zowel Rusland als de Verenigde Staten te winnen. Beide landen hebben belangrijke militaire bases in het land. Rusland liet al weten zo’n 150 extra militairen te sturen om haar eigen burgers te beschermen. De Amerikaanse legerbasis nabij de Noordelijke stad Manas is een van de belangrijkste logestieke knooppunten voor de NAVO-troepen in Afghanistan. Ook moet de overheid alles in het werk stellen om energietekorten te voorkomen. Kirgizië trok de afgelopen jaren herhaaldelijk aan het kortste eind in een regionale machtsstrijd om beperkte energieleveranties. In verschillende delen van Kirgizië instaleren oppositiegroeperingen hun eigen mensen als burgemeesters, gouveneurs en lokale machthebbers. Volgens de nieuwe regering zijn door het hele land groepen vrijwilligers op pad om de orde te bewaken.

,,Ik ben het zat, meer dan zat. Zelfs op mijn leeftijd. Ik mag het niet zeggen, maar ik denk dat we eigenlijk de wapens moeten oppakken en die hele bende het Kremlin uit moeten jagen!”, zegt de 81-jarige Ljoedmila Erisova stellig. Een groepje punkers, die even bij de demonstratie in Vladivostok kwamen kijken, moet lachen om de verhitte grootmoeder. ,,Jullie denken dat ik dat niet meer kan? Ik heb de Nazi’s in 1944 eigenhandig uit Wit-Rusland geschoten, Maarschalk Zjoekov heeft me er zelf de Lenin-orde voor opgespeld. We hebben het land verdedigd en we krijgen er niets voor terug.” Zelfs de punkers vallen stil. ,,Ze moeten zich schamen, die Medvedev en vooral die Poetin, ik moet rechtzaken voeren om nog een beetje pensioen te krijgen. De mensen hebben er genoeg van!”

Afgelopen weekend gingen in meer dan 50 steden in alle elf tijdzones van Rusland boze burgers de straat op. Allerlei organisaties, van de communistische partij tot de federatie van autobezitters, hadden 20 maart tot nationale protestdag uitgeroepen. Uiteindelijk kwamen er volgens de Russische pers in totaal niet meer dan 20.000 mensen opdagen. Een relatief laag cijfer, vooral omdat de meeste stadsbesturen de demonstraties hadden verboden. Bovendien werd de gebruikelijke trucendoos opengetrokken, in Vladivostok riepen verschillende radiostations om dat de demonstratie was afgelast en in andere steden doken plots jaarmarkten en kinderfeestjes op. Toch was het deze keer anders, weet ook zakenman Aleksej, die zijn achternaam uit voorzorg niet noemt. ,,Normaal gesproken zie je alleen marginale figuren protesteren, nu sta ik er plots zelf ook tussen. Ik ben onlangs vader geworden, dan ga je toch nadenken. Ik wil niet dat mijn zoon in zo’n corrupt land opgroeit”, zegt hij. Volgens een recente peiling van een onderzoeksinstituut zou zo’n 30 procent van de bevolking in Rusland bereid zijn de straat op te gaan. De alledaagse kosten voor levensonderhoud zijn flink omhoog gegaan de afgelopen jaren terwijl de werkeloosheid en de corruptie juist toeneemt. Volgens Vitali Nikolaev (22) is er nergens werk te vinden. ,,Toen ik nog aan de zeevaartschool studeerde kon ik af en toe mee op de vaart naar Japan, nu heb ik een diploma en is er geen werk. De regering luistert niet naar onze problemen, het interesseert ze daar in Moskou gewoon niet”, legt hij uit.

In de Siberische stad Irkoetsk gingen zo’n 2000 mensen de straat, vooral om te protesteren tegen een grote fabriek die chemisch afval dumpt in het Bajkalmeer, een van ’s werelds grootste zoetwaterreserves. In Kaliningrad, de Russische enclave ingesloten tussen Polen en Litouwen, kwamen zo’n 5000 mensen protesteren, terwijl bij protesten in januari ruim 12.000 mensen kwamen opdagen. Volgens berichten in de lokale media had de grootste werkgever in het gebied, autofabriek AvtoTor, laten weten dat iedereen die zou gaan protesteren op staande voet werd ontslagen. Volgens de meeste analisten moet vooral premier Poetin zich bewijzen in de regio’s die het economisch gezien het zwaarst te voorduren hebben. ,,We hebben altijd een streepje voor gehad”, legt Artjom Samsonov uit, een oppositie-activist in Vladivostok. ,,Ten tijde van de Tsaar kreeg je hier gratis land, in de Sovjet-Unie waren de salarissen hier stukken hoger. Nu ligt al het geld in Moskou. Zelfs de enige lucratieve vorm van handel, die met China, Japan en Korea, is nu door de federale overheid aan banden gelegd. Iedereen gaat hier weg, jongeren verhuizen naar Moskou of liever nog naar het buitenland. Dat neem ik de overheid kwalijk.”

Toen het laaste stembureau afgelopen zondag de deur dichtdeed liet Vladimir Sjoerov, het hoofd van de Russische kiescommissie, weten dat het Russische kiessysteem ‘het beste ter wereld’ is. De onafhankelijke waarnemersorganisatie ‘Golos’ weet wel beter. Bij de organisatie in Moskou stond de telefoon de hele dag roodgloeiend. Uit het hele land kwamen berichten binnen van mensen die niet mochten stemmen, werknemers die juist verplicht werden te stemmen of stembureau’s waar de uitslag al ruim van te voren bekend was. In Jekaterinenburg, een grote stad in het Oeral-gebergte, waren de stembureau’s zoals gewoonlijk niet in scholen of bibliotheken, maar in grote winkelcentra te vinden. Leonid Volkov, een woordvoerder van de organisatie, legt uit op zijn blog uit hoe het er daar aan toeging. ‘De oudere bewoners van de stad werden met een grote bus opgehaald voor een ‘excursie’. Wie met een extra volmacht kwam stemmen kreeg een cadeaubon voor een nabijgelegen supermarkt.’ Volgens Volkov was de fraude niet van ‘Moskouse proporties’, maar zijn de verkiezingen verre van eerlijk te noemen.

Afgelopen oktober gingen andere Russische regio’s, waaronder de stad Moskou, naar stembus voor nieuwe gemeentebesturen, regionale organen en federale kiesdistricten. De fraude was destijds zo omvangrijk dat de oppositiepartijen in het Russische parlement kwaad een sessie verlieten. President Medvedev beloofde verbetering, maar volgens de meeste waarnemers is er bij deze verkiezingen niet op vooruit gegaan. Medvedev belooft sinds zijn aantreden twee jaar grote hervormingen en meer politieke vrijheid. Daar is echter volgens de meeste Russen weinig van te merken. Bovendien hebben vooral de bewonders van de afgelegen regio’s het sinds de crisis zwaar te voorduren. De werkeloosheid en de inflatie gaan omhoog en de corruptie is de afgelopen jaren op hetzelfde niveau gebleven. De uitslag is dan ook een forse klap voor Verenigd Rusland, het kolossale politieke vehikel onder leiding van president Medvedev, premier Poetin en de Moskouse burgemeeser Joeri Loesjkov.

In de Siberische stad Irkoetsk kreeg de communistische burgemeesterskandidaat zelfs 62 procent van de stemmen terwijl de gedoodverfde winnaar van de Verenigd Rusland-partij met 27 procent verloor. De zakenkrant Kommersant haalde een anonieme bron uit de Verenigd-Rusland partij aan die de resultaten zag als een protestgolf. ‘Mensen zijn bereid iedereen te steunen, zolang ze maar geen banden hebben met het heersende regime’. Het Kremlin is alert op regionale onrust nadat er in de Russische enclave Kaliningrad begin dit jaar ruim 10.000 mensen de straat opgingen, een van de grootste protesten in het lands sinds het Vladimir Poetin in 2000 aan de macht kwam. De verschillende oppositiepartijen roepen nu al op tot een soortgelijke protestactie volgende week. Volgens de centrale kiescommissie is de opkomst afgelopen zondag op 42,6 procent blijven steken, een paar procentpunten hoger dan bij vorige regionale verkiezingen.

Nikolaj Petrov op de 7e verdieping van het Carnegie-centrum. Hij glimlacht.

Rusland moet het leger halveren, eerlijke verkiezienhouden, de geheime dienst afschaffen en zou op termijn zelfs moesten streven naar lidmaatschap van de Europese Unie èn de NAVO. Het zijn de aanbevelingen van INSOR, een Russsiche denktank waar niemand minder dan president Dimitri Medvedev zelf de voorzitter van de Raad van Advies is. In het rapport wordt aangegeven dat de Russische overheid langzaam terug moet naar de politieke vrijheden onder president Boris Jeltsin. De aanbevelingen staan haaks op de autoritaire ontwikkelingen in Rusland die zijn ingezet onder president Vladimir Poetin. Het rapport werd deze week dan ook met veel kritiek ontvangen. Volgens parlementslid Sergej Markov van de almachtige ‘Verenigd Rusland’-partij ‘verheerlijkt het rapport de chaos van de jaren ‘90′. In de Moscow Times liet de onafhankelijke politiek analist Stanislav Belkovski weten dat hele onderzoeksinstituut volgens hem niet veel meer was dan een ‘op het Westen gemunte PR-stunt’.

Maar volgens Nikolaj Petrov, een onderzoeker van het Carnegie Centrum in Moskou, zit er een kern van waarheid in de aanbevelingen. Volgens hem ontsnapt het Kremlin vanwege de crisis niet aan democratische hervormingen. ,,Rusland heeft niet alleen last van de mondiale crisis, het is vooral de lange termijnplanning van de overheid die niet werkt. Onder Poetin werden er een bijna Stalin-achtige jarenplannen opgezet voor bepaalde economische sectoren. Maar vanwege de crisis en de val van de prijzen voor olie- en gas werkt die aanpak niet meer. Daarmee is het ‘contract’ met de bevolking verbroken. Wanneer de welvaart stilletjes aan zou blijven groeien kwamen er geen protesten over de stevige grip van de overheid. Dat is voorbij. Vorige week nog gingen er in Kaliningrad 12.000 mensen de straat op.” Volgens Petrov voelen Russen zich sinds kort weer verantwoordelijk voor hun overheid, iets wat hij een ‘gunstig neveneffect’ van de crisis noemt. ,,Je moet je realiseren dat slecht een klein deel van de bevolking hier belasting betaalt. De staat voedt zichzelf met de inkomsten uit de olie- en gassector en verdeelt dat mondjesmaat onder de bevolking, als een soort suikeroom. Maar Moskou kan zich die paternalistische houding niet langer veroorloven. Ik denk dus inderdaad dat er een langzame restauratie van de mechanismen uit het verleden komt, die van voor de tijd van Poetin.

Volgens Petrov is het huidige politeke systeem te symplistisch. ,,Dat zien we vooral in de regio’s, daar hebben ze geen flauw idee wie ze moeten aanschrijven, president Medvedev of toch premier Vladimir Poetin. Dit land is zo groot, het Kremlin kan niet voor eeuwig iedere beslissing zelf nemen. Dus zullen de regio’s meer vrijheid krijgen, keren de directe verkiezingen voor gouveneurs weer terug en krijgen we misschien wel weer vrije en eerlijke verkiezingen”. Volgens Petrov zijn de hervormingen ‘onontkoombaar’. ,,Alleen komen ze niet als een groot plan of met een mooie namen. Ze komen van onderop, burgers nemen hun eigen vrijheid en de overheid zal daar op inspelen.” Arkadi Dvorkovitsj, de economisch adviseur van de president, liet tegenover de zakenkrant Vedemosti weten dat Medvedev het rapport enkele weken geleden gelezen had en ‘binnenkort’ zou reageren.

Bij de telefonische hotline van de projectontwikkelaar hebben ze tabak van die ene vraag waar men iedere dag voor belt. ,,De toren komt er pas als we aan alle wetten, regulaties en bouwvorderingen van de Russische Federatie en de stad Sint Petersburg voldoen”, verzucht een medewerkster. ,,En nee, we weten zelf ook niet wanneer dat allemaal in orde komt. In 2012 moet de toren er staan en in 2016 is het project compleet”, voegt ze daar aan toe. Dat is nog maar zeer de vraag. De afgelopen maanden nam de kritiek op de plannen voor de bouw van de grootste toren van Europa alleen maar toe. Deze week trok het stadsbestuur van Sint-Petersburg haar financiële steun in en moet Gazprom-Neft, een dochter van het Russische staatsbedrijf Gazprom, alleen voor de kosten van het miljardenproject opdraaien. Ook draaide de stad Sint-Petersburg afgelopen week de plannen voor een referendum over de bouw terug.

Het Britse architectenkantoor RMJM won samen met bouwbedrijf Arabtech uit Dubai de aanbesteding voor het ontwerp van het Gazprom-gebouw in 2006. Vlak buiten het historisch centrum van de stad, waar alleen maar laagbouw is te vinden, moet een ‘multidiciplinaire skyscraper’ komen dat appartementen, een sportcomplex, een conferentieruimte en vooral kantoorruimte voor Gazprom moet herbergen. Met 402-meter zou de spiraalvormige glazen toren het hoogste gebouw in Europa worden. Op de website van het ‘Ochta Center’, de nieuwe naam voor wat aanvankelijk ‘Gazprom-City’ zou gaan heten, zijn er allerlei fotomontages te vinden die de ‘medialeugens’ moeten ontkrachten. De toren zou volgens de foto’s in het historische centrum van de stad slechts hier en daar te zien zijn. Tevergeefs, want de lokale bevolking kan de wolkenkrabber niet luchten of zien. Volgens de laatste peilingen ziet een ruime meerderheid van de inwoners van Sint-Petersburg de bouw niet zitten. De bevolking ging de afgelopen jaren meerdere malen de straat op. Ook UNESCO, de culturele tak van de Verenigde Naties, heeft gedreigd de stad van de werelderfgoedlijst te schrappen als met de bouw wordt doorgezet.

Hoewel Gazprom in een verklaring laat weten dat het de kosten van het project volledig gaat financieren is het nog maar de vraag of dat lukt. De Russische staatsgigant verkeert sinds de crisis in ernstige financiële problemen. Vandaag werd bekend dat de winst van het bedrijf wederom daalde en dat zelfs de zakelijke receptie voor het nieuwe jaar om budgetaire redenen is geschrapt. Hoewel de stad Sint-Petersburg toestemming heeft gegeven voor de bouw ligt de vraag over de toekomst in handen van het Kremlin. De Russische minister voor cultuur Alexander Avdejev heeft al laten weten dat hij ‘alles in het werk zou stellen om de bouw van de toren te voorkomen’. Volgens het Petersburgse gemeenteraadslid Aleksej Kovaljov, bekend vanwege zijn fanatieke strijd voor het behoud van de stad, zijn de kansen voor de toren dan ook nihil. ,,Er worden honderden miljoenen aan overheidsgeld over de balk gesmeten, ook nog eens aan buitenlandse bedrijven. Voor de crisis was dat geen probleem, nu gaat dat problematisch worden”, laat hij tegenover een Russisch persbureau weten. ,,Maar je weet het maar nooit met onze overheid, zoals altijd het antwoord moet uit Moskou komen”, voegt hij daar aan toe. Zowel president Dimitri Medvedev als Vladimir Poetin zijn afkomstig uit Sint-Petersburg en houden zich tot op heden op de vlakte over hun steun aan het project.

,,Jegor Gajdar heeft in de prille jaren ‘90 Rusland kunnen redden van de honger, wist een burgeroorlog te voorkomen en heeft ervoor gezorgd dat dit land niet uit elkaar is gevallen”, met die woorden herinnert goede vriend en politiek medestander Anatoly Tsjoebais zich Gajdar op zijn persoonlijke blog. Gajdar stond aan de tekentafel van het moderne Rusland en wist in zeer korte tijd een pakket aan hervormingen door te voeren dat inmiddels bekend staat als de ’schock therapy’, ten koste van enorme inflate was het communistische en centraal gestuurde Rusland plots aan de harde regels van de vrije markt overgelaten.

Gajdar werd geboren in een Joods-Russisch gezin als kleinzoon van een bekend kinderboekenschrijver. Zijn vader was oorlogscorrespondent bij partijkrant Pravda, waar Jegor Gajdar na zijn afstuderen zelf ook korte tijd als economisch journalist aan de slag ging. Hij benoemde zichzelf eind jaren ‘80 tot liberaal en sloot zich aan bij de hervormingsgezinde en roekeloze brigade van Boris Jeltsin. In november 1991 trad hij aan als minister van economische hervorming. Terwijl de Sovjet-Unie uiteen viel wist hij met steun van een leger aan Westerse adviseurs verstrekkende markthervormingen door te voeren. Prijzen werden niet langer van bovenaf opgelegd maar waren afhankelijk van de enorme vraag en het beperkte aanbod. De roebel stortte in, salarissen en pensioenen waren niets meer waard en al spaargeld van de Sovjet-Unie verdween als sneeuw voor de zon. In het buitenland oogstte zijn daadkrachtige optreden en weergaloze hervormingen veel lof. Hij wist veel buitenland krediet respect. Het leverde Rusland veel buitenlands krediet en investeringen op.

In Rusland zelf werd Gajdar een controversieel figuur. Vooral toenmalig president Vladimir Poetin voerde lang campagne tegen de ‘westerse maatstaven’ die aan de wieg van de roebelcrisis in 1992 en later in 1998. Poetin beloofde stabiliteit ‘wars van Westerse adviseurs’ en keerde veel van Gajdars hervormingen later terug. In een telegram aan de familie laat Poetin weten dat Gajdar volgens hem ‘een echte patriot, een man van sterke wil en een talentvol wetenschapper’ was. ,,Niet ieder publiek figuur durft de moeilijke taak van hervorming aan te pakken in een kritieke fase van de geschiedenis. Gajdar deed dat op een dappere en eeerlijke manier”, schrijft hij. Ook president Dimitri Medvedev stuurde een telegram. ,,We hebben een eervol wetenschapper en staatsman verloren wiens naam altijd verbonden blijft met de noodzakelijke hervormingen en de eerste stappen van de vrije markt’, schrijft Medvedev volgens de persdienst van het Kremlin. ,,Hij nam de verantwoordelijkheid voor onpopulaire maar noodzakelijke maatregelen”.

Tot 2003 zat Gajdar voor een oppositiepartij die hij zelf mede heeft opgericht in de Doema, de Russische Tweede Kamer. Toen de partij tijdens de parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet haalde trok Gajdar zich terug en richtte hij zich op economisch onderzoek en publiceerde een aantal boeken. In 2006 kwam hij in het nieuws doordat hij in het Verenigd Koninkrijk vergiftigd zou zijn, amper een week nadat de overgelopen spion Aleksander Litvinenko onder myserieuze omstandigheden om het leven kwam. Gajdar heeft zijn hervormingen altijd ‘noodzakelijk’ genoemd en heeft volgens zijn tegenstanders ‘nooit zijn excuses aangeboden’. Jegor Gajdar is 53 jaar geworden en laat een vrouw en drie kinderen na, waaronder de bekende activste Maria Gajdar.

Er gaat geen week voorbij of de Russische president Dimitri Medvedev verklaart wel ergens de oorlog aan. Van corruptie bij de overheid tot de afhankelijkheid van olie en gas, van een ‘oorlog tegen alcoholisme’ tot het aanpakken van corruptie. Er zit een patroon in, tijdens conferenties of speciale gelegenheden laat Medvedev in harde bewoordingen weten dat hij flinke maatregelen zal nemen om bijvoorbeeld drugsverslaving aan te pakken. Of de georganiseerde misdaad, de bucreaucratie, de gezondheidszorg, de kwakkelende infrastructuur, het legale nihilisme of zelfs geschiedvervalsing. Vorige week kondigde hij een strijd aan tegen de onveiligheid op de Russische wegen. Ieder jaar komen er meer dan 21.000 mensen om het leven in verkeersongevallen, een probleem wat volgens Medvedev ‘even urgent is als de economische recessie’. Ook liet hij deze week tijdens een congres van regeringspartij ‘Verenigd Rusland’ weten dat de partij de democratische regels van het spel moest leren spelen, door sommige commentatoren uitgelegd als een ‘oorlog tegen verkiezingsfraude’.

Af en toe lijkt het alsof president Medvedev en zijn voorganger, de huidige premier Vladimir Poetin, elkaar tegenspreken. De grote plannen van Medvedev staan haaks op de uitvoerende besluiten van premier Poetin. Terwijl Medvedev afgelopen week ‘Verenigd Rusland’ de oren kwam wassen loofde Poetin dezelfde dag nog de partij als het vehikel voor vooruitgang. Die tegenspraak is slechts schijn, weet Maksim Troedoljoebov, columnist bij de Russische zakenkrant Vedemosti. In een opiniestuk legde hij deze week uit dat premier Poetin en president Medvedev beide een ander publiek hebben. ,,Het publiek van Poetin bestaat uit de lagere- en de middeninkomens die afhankelijk zijn van de regering. Het zijn de ouderen, mensen die een groot deel van hun leven in de Sovjet-Unie hebben doorgebracht. Mensen die TV kijken. Het publiek van Medvedev bestaat vooral uit de jongere generatie, ze wonen in steden, reizen naar het buitenland en zijn niet afhankelijk van de staat voor hun inkomen.” Volgens Troedoljoebov is president Medvedev bedoeld voor de jongere, nieuwe generatie en voor buitenlandse consumptie. Premier Poetin, zelfs wanneer die in het buitenland uitspraken doet, preekt voor eigen parochie. Volgens Troedoljoebov zijn de plannen van Medvedev eerder proefballonnetjes, het Kremlin geeft een signaal en kijkt hoe het volk daarop reageert. Alleen de plannen die goed vallen worden opgepakt, en meestal door Poetin.

Ondanks de vele beloftes daalt de populariteit van de Russische leiders langzaam. Volgens een recente peiling van een openbaar onderzoeksinstituut is het vooral de economische crisis en de toegenomen werkeloosheid die het vertrouwen van de Russische bevolking in haar leiders schaadt. Nog maar 52 procent van de bevolking gelooft in president Medvedev. Zeker 65 procent van de bevolking ziet premier Poetin nog altijd als een sterke leider, maar ook zijn populariteit is de afgelopen maanden naar beneden gegaan. Volgens verschillende analisten worden er allerlei maatregelen genomen om te voorkomen dat Medvedev populairder zou kunnen worden dan Poetin. Iedere keer wanneer president Medvedev in het nieuws is duikt Poetin op een bijzondere plek op. Afgelopen week werden er nieuwsuitzendingen onderbroken om live over te schakelen naar een hip-hopfestival waar premier Poetin een prijsuitreiking bijwoonde. ,,Vladimir Poetin is voor alle jongeren een voorbeeld, een echte held”, liet de winnaar van de wedstrijd weten. ,,Ik zou bijzonder graag een ‘track’ met hem op willen nemen”. Wanneer de populaiteit van de premier daalt onder jongeren zal dat nummer niet lang op zich laten wachten.

Majoor Aleksej Dimoski blijft recht in de camera kijken. Ruim zes minuten lang vertelt hij in politieuniform een emotioneel verhaal. ,,Ik hou van mijn werk, maar ik kan er niet meer tegen. Ik wil niet langer misdaad oplossen die niet bestaat, ik wil niet langer onschulidge mensen de bak inslingeren. Ik werk alle zaterdagen en alle feestdagen zonder betaald te krijgen. Ik krijg geen behandeling in het ziekenhuis. Van links tot rechts heeft iedereen het over de aanpak van corruptie. Maar hoe kunnen wij daar iets aan doen als onze bazen ons daar toe dwingen? Vladimir Poetin, ik richt me ook tot u. We moeten ons schamen voor corruptie. Ik ben niet bang mijn naam te noemen. Ik ben Aleksej Aleksandrovitsj Dimovski en ik zal mijn baan verliezen. Laten we allemaal opstaan en zeggen dat we hier niet langer aan meewerken.”

Dimovski (32) is in dienst bij het anti-drugsafdeling van de Zuid-Russische havenstad Novorossisk. Donderdagnacht plaatste hij de video’s op zijn persoonlijke website, dymovskiy.ru. Hij refereert meerdere malen aan het eervolle karakter van zijn werk en legt uit dat hij al ruim 10 jaar in dienst is. De video’s werden afgelopen weekend een internetsensatie en zijn op verschillende sites onderhand al meer dan een half miljoen keer bekeken. Volgens het Russische persbureau Interfax werd Dimovski afgelopen zondag wegens smaad ontslagen. De minister van Binnenlandse Zaken, Rashid Noergalijev kondigde een onderzoek aan. In een telefoongesprek met een radiostation liet Dimovski zondag weten dat hij voor zijn leven vreest en zijn familie ter bescherming naar Moskou heeft laten vertrekken.

,,Ik werk dertig dagen per maand en krijg een salaris van 14.000 roebel [325 euro]. Ik werk al tien jaar voor het vaderland. Niet lang geleden kreeg ik pijn in mijn linkerarm, die kon ik niet meer bewegen. Ik ging naar het ziekenhuis en kreeg daar te horen dat ik niet behandeld kon worden”, vertelt Dimovski in zijn videobericht. Het ziekenhuis had instructies gekregen dat agenten die ‘niet genoeg misdaden oplossen’ geen behandeling krijgen en niet op verlof mogen. Ook vertelt Dimovski dat hij vanwege zijn werktijden al twee keer is gescheiden. De Russische politiediensten zijn al langer in opspraak. In april van dit jaar bracht de Moskouse agent Denis Jevsjoekov drie mensen om het leven een supermarkt. Volgens het onderzoek had de agent eerder op de dag een gesprek met zijn vrouw en schoonvader in een cafe nadat zijn vrouw klaagde dat hij te weinig thuis was. Jevsjoekov ging naar huis, trok zijn uniform aan en schoot met zijn dienspistool twee cassieres en een taxichauffeur dood. Zes anderen raakten zwaargewond.

Corruptie is een groot probleem binnen de Russische politiediensten. Agenten klagen dat er quota bestaan voor het uitschrijven van boetes en bekeuringen. Afhankelijk van het vergrijp worden bekeuringen vaak ontweken door het betalen van steekpenningen. Lagergeplaatste agenten moeten die geldsommen afstaan aan hogergeplaatste officeren, een systeem dat volgens verschillende Moskouse politieagenten ‘tot in de hoogste regionen van de macht’ zo werkt. Zowel premier Poetin als president Medvedev hebben de afgelopen jaren allerlei maatregelen aangekondigd om corruptie tegen te gaan. Volgens openbaar aanklager Joeri Tsjaika zijn er in 2009 zeker 764 agenten veroordeeld. In zijn oproep laat Dimovski aan premier Poetin weten dat hij graag een onderzoeksteam wil leiden dat corruptie met wortel en tak uit zal roeien. ,,Ik ben niet bang, ik moet hier iets aan doen. Laten we uw woorden over de strijd tegen corruptie serieus nemen en hier iets aan doen.”

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.