Wat de dag van de nationale eenheid moet zijn loopt in Moskou de laatste jaren uit op een grote demonstratie van nationalisten, neo-nazi’s en skinheads. Rusland is alleen voor de Russen, vinden ze, een slogan die bij een steeds groter deel van de bevolking aanslaat. Het Kremlin geeft de nationalisten ruim baan.

,,Recht voor je uitkijken”, roept de voorman. ,,Ik roep eerst ‘Rusland voor de Russen’, dan jullie. Goed je banner vasthouden, niet met die kutjournalisten praten en pas wanneer ik zeg ‘mars!’ mogen jullie een stap zetten”. De voorman kijkt om zich heen en overlegt met een portofoon over de coördinatie. ,,Rusland voor de Russen! Moskou voor de Moskovieten! Europa voor de blanken!”, roept hij. ,,Mars!” Met bivakmutsen, mondkapjes, zonnebrillen of capuchons trekken duizenden kwade Russen tijdens de ‘Russische Mars’ door een Moskouse buitenwijk. Een jaarlijks terugkerend protest op de ‘Dag van de Nationale Eenheid’. Daar moeten de demonstranten juist niets van hebben, ze zijn tegen migranten, tegen het Kremlin, tegen de pers en tegen Israël. De politie geeft de organisatie alle ruimte. Oppositiebewegingen of politieke partijen mogen nergens demonstreren, voor de nationalisten heeft de overheid de boulevards tussen twee metrostations afgezet, moet iedereen door metaaldetectors en werd het geheel met een helikopter in de gaten gehouden. Wanneer zijn voorman niet kijkt wil de 18-jarige student Vladimir toch praten. ,,Ik ben een Rus, wij hebben het historisch voorrecht op onze grond”, legt hij uit. ,,Er zijn hier te veel Kaukasiërs, te veel migranten uit Centraal-Azië, te veel niet-Slavische volkeren. Ze nemen onze banen in, ze stelen onze meisjes. Ik wil dat ze oprotten”.

Het Kremlin heeft een moeilijke verstandhouding met de nationalisten. Officieel is Rusland een federatie waar meer dan 160 verschillende etniciteiten samenwonen, maar de laatste jaren is het nationalisme in opmars. Er wordt steeds harder opgetreden tegen illegale migranten, sommige nationalisten en ex-skinheads hebben officiële posities gekregen, en onder druk van de publieke opinie zijn de subsidies voor de regio’s waar overwegend moslims wonen tijdelijk stopgezet. Een van de organisatoren dit jaar is Aleksej Navalny, de anti-corruptieblogger een paar weken geleden nog te gast was bij premier Mark Rutte tijdens zijn staatsbezoek aan Rusland. Navalny heeft geen moeite met de slogans. ,,Jullie hebben in Nederland ook nationalistische bewegingen, alleen zijn ze verboden. Hier mag het in alle openheid. En omdat de oppositie hier geen kans krijgt komen de nationalisten met standpunten die je bijna democratisch kunt noemen. Ze zijn tegen de corruptie, voor de Russen. Daar hoeft niemand bang voor te zijn. Natuurlijk zijn er veel scholieren met maskers die domme dingen roepen, maar de corrupte bende in het Kremlin gaat zonder maskers over straat, die zijn nog veel enger”.

Onderzoeker Aleksander Verchovski van het Centrum tegen Xenofobie was ook bij de demonstratie, maar moest halverwege rennen voor zijn leven. Volgens hem groeit de beweging. ,,Nu waren er zo’n 7000 mensen aanwezig, een paar jaar geleden was het veel kleiner. Je ziet bovendien dat het niet alleen maar kwade mannen van middelbare leeftijd zijn, er komen ook steeds meer jongeren en pensioengerechtigden”. Zijn onderzoek brengt racistisch geweld in kaart, het afgelopen jaar zijn er volgens hem zeker 19 mensen om het leven gebracht, en honderden ernstig gewond geraakt. ,,Er zijn geen officiële gegevens beschikbaar, we verzamelen deze cijfers met behulp van de slachtoffers en familieleden. Ik werkelijkheid zal het nog veel groter zijn”. Een shaurmaverkoper heeft uit voorzorg zijn zaakje gesloten, hij staat verbaasd te kijken naar grote groepen demonstranten die af en toe de Hitlergroet brengen. ,,Ze hebben een monster gecreëerd”, zegt hij. ,,Het Kremlin geeft ze alle vrijheid, nu zijn ze niet meer te stoppen”.

De etnische spanningen in Rusland nemen toe nadat duizenden nationalisten, voetbalhooligans en opgeschoten jongeren de afgelopen dagen de straat op gingen. De menigten hebben het voorzien op de verschillende volkeren uit de Kaukasus en gastarbeiders uit Centraal-Azië. De politie grijpt hard in en ook de overheid laat van zich horen.

Ilya Varlamov volgde de rellen op de voet. Zijn website, portfolio en twitter.

‘Rusland voor de Russen, Moskou voor Moskovieten’, riep de menigte van gewapende hooligans en aangeschoten jongeren woensdagavond in de buurt van een groot treinstation. Om de onrust de kop in te drukken was de oproerpolitie massaal uitgerukt en werden er naar schatting zo’n 800 mensen opgepakt. Uit voorzorg ging een groot winkelcentrum op slot en werden passanten gefouilleerd. Zakken vol keukenmessen, schroevendraaiers, scheermesjes en luchtdrukpistolen werden in beslag genomen. Afgelopen weekend gebeurde hetzelfde aan de poorten van het Kremlin. Duizenden voetbalhooligans en nationalisten brachten daar de Hitlergroet en organiseerden een ware heksenjacht naar nietsvermoedende gastarbeiders of jongeren met donker haar en donkere ogen. De menigte trok een enorme kerstboom omver, ging op de vuist met de politie en sloeg enkele tientallen slachtoffers het ziekenhuis in. De Russische president Dimitri Medvedev noemde het op Twitter een ‘pogrom’ en beloofde de daders te zullen straffen. Rusland is een multi-etnische lappendeken aan verschillende volkeren en nationaliteiten, en in Moskou wonen de ‘etnische Russen’ in een precair evenwicht met gastarbeiders en de overwegend islamitische migranten uit de Kaukasus.

De overheid hield zich de afgelopen dagen stil, maar in een strak geregiseerde televisieshow met premier Vladimir Poetin kwam het donderdagmiddag al snel op de toenemende etnische spanningen. ‘Extremisme moet aan alle kanten de kop worden ingedrukt’, zei Poetin. ‘De politie is er om het volk te beschermen, en dat zouden onze zogenaamd liberale demonstranten ook eens moeten weten’, zei hij in een sneer naar de Russische oppositie die bij iedere demonstratie met de oproerpolitie te maken krijgt. ‘We mogen de politie dan ook niet zwartmaken’, waarschuwde Poetin. ‘Anders zouden de intellectuelen hun dunne baardjes moeten afscheren, helmen opzetten en zelf op de pleinen met de extremisten op de vuist gaan’. Verder prees hij het multi-etnische aspect van de Russische samenleving en legde hij uit dat het Rusissch Orthodox geloof misschien nog wel dichter bij de Islam staat dan bij het Katholieke geloof. ‘We moeten af van onze angst voor migranten. We zijn burgers van één land en mensen uit de Kaukasus mogen in Moskou de straat op zo goed als Russen niet bang hoeven zijn om in de Kaukasus te wonen’.

Toch komt het etnische geweld niet uit de lucht vallen. De volkswoede keert zich wel vaker tegen moslim-migranten en gelukszoekers uit de voormalige Sovjet-Unie, die volgens de Russen hun baantjes inpikken. Volgens politiek-analisten sympathiseren enkele hooggeplaatste figuren binnen de overheid met de nationalisten en krijgen dergelijke organisaties ruim baan. Voetbalhooligans en nationalistische jongeren worden door de politie af en toe ingehuurd om te provoceren tijdens oppositiebijeenkomsten. Overal in de metro hingen woensdagavond racistische vluchtschriften en stickers. ‘Je bent een slavische Rus, verdedig je moederland!’ of ‘Neem wraak op de zwartkonten!’ De volgende ochtend waren de meeste leuzen alweer verdwenen. Een oudere vrouw met een sopje en een plamuurmes bikte de laatste hardnekkige stickers weg. ,,Ik ben opgegroeid in de Sovjet-Unie”, vertelde ze. ,,Het is treurig te zien hoe dit land uit elkaar valt. Wij hebben altijd geleerd dat alle volkeren van elkaar horen te houden”.

Tijdens het spitsuur vonden er deze morgen in de Moskouse metro twee achtereenvolgende zelfmoordaanslagen plaats. Volgens de laatste cijfers zijn er 38 mensen om het leven gekomen. Op een aantal incidenten na blijft paniek in de Russische hoofdstad uit, zelfs de metrostations die het doelwit waren zijn inmiddels al weer open.

Een paar uur na de aanslagen is Koeznetksi Most, een station met een overstap naar Loebjanka waar vanmorgen de eerste aanslag plaatsvond, gewoon open. Er is geen teken van paniek. Terwijl achterin het station politieagenten lijkkisten met de stoffelijke overschotten wegdragen lossen wachtende passagiers gewoon kruiswoordpuzzels op. Een politieagent belt familieleden om te zeggen dat hij ongedeerd is gebleven. Het is stiller dan normaal, mensen kijken angstig op wanneer iemand vlak na het fluitsignaal nog de deuren van een wagon inspringt. ,,Iedereen kijkt naar me” zegt Arthoer Atrosijan, een 42-jarige Armenier die al twintig jaar in Moskou woont en voor zijn werk dag en nacht met de metro rijdt. ,,Ik heb een donker tintje en flinke baardgroei, ze denken dat ik een terrorist ben. Mensen stappen uit als ik binnenstap.” Artrosijan werkt voor een bezorgdienst die met de metro pizza’s bij mensen thuisbrengt. ,,Dat is gewoon sneller”, legt hij uit. ,,Maar als dit zo doorgaat moet ik maar een ander baantje zoeken of ergens in de provincie gaan wonen”, verzucht hij. Volgens politieberichten waren er in verschillende delen van Moskou vandaag incidenten, een vrouw met een hoofddoekje werd van een roltrap geslagen.

Volgens de geheime dienst FSB zijn de bomaanslagen de aanslagen het werk van vrouwelijke zelfmoordterroristen. Volgens Openbaar aanklager Vladimir Markin gaat het om zogenaamde ‘zwarte weduwen’, vrouwen met bomgordels die zichzelf opbliezen. Later op de morgen werd nog een derde, onontplofte bomgordel in de metro gevonden. President Medvedev liet tijdens een persconferentie weten dat hij opdracht heeft gegeven de anti-terroristische operatie in de Kaukasus ‘zonder aarzeling en tot het eind’ door te zetten. Premier Poetin liet vanuit de Siberische stad Krasnojarsk weten de terroristen ‘te zullen vernietigen’. De Moskouse politie kondigde ondertussen een ’speciaal regime’ af in de hoofdstad. Op luchthavens, treinstation en in de metro zijn speurhonden aanwezig en hier en daar worden passagiers gefouilleerd. Volgens de laatste cijfers zijn bij de aanslagen 38 mensen om het leven gekomen en raakten 102 mensen zwaargewond, tot op heden konden slechts 22 omgekomen passagiers geidentificeerd worden. De Nederlandse Ambassade in Moskou liet weten dat zich onder de slachtoffers geen Nederlanders bevonden. Reisorganisaties melden dat er in deze tijd van het jaar weinig toeristen naar Rusland komen.

Toch gelooft niet iedereen dat de aanslagen het werk zijn van Tsjetsjeense terroristen. Sergej Lebedev, een 34-jarige handelaar, weet zeker dat de aanslagen het werk zijn van de geheime diensten zelf. ,,Leg de puzzelstukjes maar naast elkaar. De populariteit van premier Poetin daalt vanwege de crisis en dus flikken ze ons dit om binnenkort met harde hand terug te slaan”, zegt hij. ,,Zo is hij immers ook aan de macht gekomen. Bij mij op het werk heeft iedereen het er over”, voegt hij daar aan toe. In de herfst van 1999 vonden in Rusland een serie bomaanslagen plaats, Vladimir Poetin won destijds aan populariteit omdat hij destijds ook beloofde de terroristen uit te roeien. Tegen het einde van de middag gingen zelfs de metrostations die het doelwit waren van de aanslagen weer open. Mensen leggen bloemen en laten briefjes of pluche teddyberen achter. De inwoners van de stad blijven koel maar maken zich toch zorgen. ,,Het lijkt wel alsof we tien jaar terug de tijd in gaan”, zegt de gepensioneerde Natalia Andrejevna. ,,En de afgelopen tien jaar hebben we het al zo moeilijk gehad. Ik ben vandaag voor het eerst in jaren weer naar de kerk gegaan. Wie weet helpt het.”

Vorige maand sloot de Russische overheid de enorme Tsjerkizovski-markt, volgens de officiele lezing een broeinest van illegale waar en sanitaire problemen. Het zorgde zelfs voor een diplomatieke rel met China. Ondertussen verkopen de Tsjerkizovski-verkopers hun goederen op andere markten in de stad.

Een ‘Pokia E73 of een ‘Akkle iPhone’, ze liggen breed uitgestalt in de verschillende kraampjes van de Moskvoretski-markt in het zuiden van de stad. Een 18-jarige Russische jongen met een bril toont de nieuwste piratenmodellen. ,,Je kunt bij mij ook de echte kopen, maar die zijn drie keer duurder”, legt hij uit. De Moskvoretski-markt is een van de vele enorme marktplaatsen in Rusland, ergens hebben ze iets weg van een oosterse bazaar. Je kunt het zo gek niet bedenken of het is er te koop. Van moertjes en boutjes voor Sovjet-radio’s tot bromfietsen en vers rundvlees uit Dagastan. De prijzen zijn er vele malen lager dan in de winkelcentra en supermarkten in de stad.

De verkopers op de Moskouse markten hebben alle reden zich zorgen te maken. Vorige maand draaide de overheid de Tsjerkizovski-markt op slot, de grootste markt in heel het land. Volgens de overheid verkochten de veelal illegale verkopers er allerlei smokkelwaar. Eigenaren moeten documenten laten zien wanneer ze weer toegang willen krijgen tot hun winkeltjes. De schade loopt in de miljarden. Volgens Chineze cijfers gingen alleen al verkopers uit de stad Wenzjou voor ruim 600 miljoen euro het schip in. Een Chineze diplomatieke delegatie probeert wanhopig te voorkomen dat op 1 september de bulldozer over het complex gaat.

De Tsjerkizovski-markt staat onder contrle van Telman Ismailov, een steenrijke zakenman uit Azerbeidzjan. Hij liet eerder dit jaar een enorme luxe-hotel aan de Turkse kust optrekken. Dat kwam hem op kritiek van premier Vladimir Poetin te staan. ‘Zulke hotels kun je beter in Sotsji laten bouwen’, meende hij. Hij kreeg van Ismailov repliek die niet ver van de waarheid staat. ‘Wanneer ik zo’n hotel zou laten bouwen bij Sotsji zou ik drie keer zoveel kwijt zijn aan corruptie en omkoping’. Niet veel later verschenen de eerste controles op de de markt.

Ook racisme speelt een rol in de strijd om de marktplaatsen. De afgelopen jaren hebben vooral migranten uit de Kaukasus en Centraal-Azie de verkoop onder controle gekregen. Het Kremlin voerde twee jaar geleden een wet in die alleen Russische staatsburgers het recht gaf om op markten te staan. Hoewel er de afgelopen jaren meer Russische verkopers te vinden waren waren de meeste verkopers nog altijd Azerbeidzjani’s, Armenen, Kirgiziers, Tadzjieken, Oezbeken en Kazachen. Op een aantal markten in Moskou is het de afgelopen tijd tot een handgemeen gekomen tussen verschillende etniciteiten. De Russische overheid wil de migranten het werk moeilijker maken en hoopt dat er daarmee meer baantjes vrijkomen voor Russische staatsburgers. Een tactiek die volgens analisten een averechts effect zal hebben.

Op de Moskvoretski-markt laten de Russische en de Azerbeidzjaanse koopmannen elkaar met rust. Ze maken zich meer zorgen om de nieuwe concurrentie uit de gesloten Tsjerkizovski. ,,Die Chinezen en Vietnamezen, die moeten we hier niet hebben!” schreeuwt Dzjamir. Hij verkoopt leren jassen. ,,Als iemand een klacht heeft dan krijgt hij van mij altijd een nieuwe jas. Probeer dat maar eens met een Chinees!” De illegale verkopers proberen hun waar elders aan de man te brengen. Bij metrostation Vychino staat een kleine vrachtwagen waar de jurkjes en t-shirts voor iets meer dan twee euro per stuk in rap tempo worden verkocht. ‘100 roebel, nieuwe jurk, prima prijs!’ roept een man in gebroken Russisch. Binnen een kwartiertje is zijn complete vracht verkocht.

De machtigste zwarte man van de wereld wordt dezer dagen met alle égards ontvangen in Moskou. Die beleefdheid geldt niet voor alle in Moskou woonachtige kleurlingen: ze zijn mikpunt van spot, geweld en racisme. Voor de meeste Afrikanen is het een kwestie van overleven.

De 23-jarige Emanuel Animoke uit Nigeria is pas een maand in Moskou, maar wil nu al zo snel mogelijk weer naar huis. ,,Het is hier verschrikkelijk. Er zijn te veel problemen, al mijn vrienden beamen het. Zodra we de kans krijgen zijn we vertrokken.” Animoke heeft genoeg van de denigrerende blikken van de Moskovieten en het altijd aanwezige risico op straat in elkaar geslagen te worden. ,,Ik heb de kans gekregen om hier te gaan studeren, maar moet ook werk vinden om rond te komen. Dat lukt me niet. Niemand is aardig hier.”

Racisme is een enorm probleem in Rusland. Hoewel het land bestaat uit een lappendeken aan verschillende etnische volkeren zijn de ‘blanke Russen’ in de ruime meerderheid. De afgelopen jaren is de immigratie naar Rusland, en vooral naar de hoofdstad Moskou explosief toegenomen. De wrok van een klein deel van de bevolking keert zich vooral tegen migranten uit de Kaukasus en Centraal-Azià«. Volgens onofficiele gegevens zijn er zeker 9 tot 10 miljoen gastarbeiders in Rusland.

Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de zoektocht naar de Russische identiteit en de toenemende werkloosheid onder jongeren de ideale voedingsbodem voor racistisch geweld. Verschillende groepen skinheads en neo-nazi’s hadden tot voorkort vrij spel in Rusland, pas sinds vorig jaar heeft de regering de eerste stappen genomen het probleem serieus aan te pakken. Behalve gastarbeiders uit de voormalige Sovjet-staten moeten ook Afrikanen het ontgelden. De Cameroense voetballer Andre Bikej, die enkele jaren voor Lokomotiv Moskou speelde, ging niet zonder pistool over straat. Volgens het COVA, een organisatie die racisme in Rusland in kaart brengt, waren er vorige maand zeker 23 mensen het slachtoffer van racistisch geweld. Vier mensen kwamen om het leven.

De xenofobische uitspattingen staan in schril contrast met de ‘vriendschap der volkeren’-ideologie die gemeengoed was tijdens de Sovjet-Unie. Gasten uit bevriende Afrikaanse landen waren altijd welkom in Rusland. Naar Patrice Lumumba, de eerste democratisch gekozen premier van Congo, werd in Moskou zelfs een universiteit vernoemd. Hoewel de universiteit inmiddels van naam veranderd is komt nog altijd een groot deel van de studenten uit Afrika. Ze hebben een moeilijk bestaan in de Russische hoofdstad. Afrikaanse studenten gaan zelden alleen de straat op en vermijden ’s avonds buitenwijken, ondergrondse passages en lege metrowagons.

Sommige Afrikanen hebben echter geen problemen met de xenofobische uitwassen. Sinds een paar jaar zijn er in het centrum van Moskou een aantal te vinden met grote reclameborden. ‘Bezoek het solarium en krijg een kleurtje!’, staat er op. Ook Platinee, een 24-jarige Congolees die al twee jaar in Moskou woont, deelt zulke foldertjes uit. Volgens hem valt het allemaal wel mee in Rusland. ,,Ik heb het hier goed naar mijn zin. Ik hoef maar drie uur te werken om rond te komen. Natuurlijk is het niet altijd even gemakkelijk, maar toen ik een jaar in Frankrijk woonde was dat het ook niet.” Zelfs de uitbaters van de zonnebank-centra spelen in op de komst van Obama. Ze hebben hun borden aangepast: ‘Krijg een kleurtje en word President van Amerika!’