De bijna 900.000 gevangenen in Rusland zitten niet in cellen maar in gezamelijke barakken. Volgens mensenrechtenorganisaties tiert het geweld, de corruptie en het drugsgebruik er welig. President Medvedev wil het systeem veranderen, maar volgens critici haalt dat weinig uit.

Ingezetenen van een gevangenis in Chabarovsk, 2004. Jurvetson, op Flickr

Zijn vrienden fluisteren het wanneer hij even de deur uit is om sigaretten te kopen. ‘Grisja’ heeft in de gevangenis gezeten. Voor de meeste Russen zegt het genoeg. Het verklaart zijn vreemde manier van doen, de tatoeages op zijn knuisten, zijn magere vijftig kilo en zijn bijzonder taalgebruik. Iedereen weet, wie eenmaal in de bak heeft gezeten komt er als een ander mens uit. Begin 2007 werd de destijds 24-jarige Grisja opgepakt omdat hij heroà¯ne op zak had. Maar naar eigen zeggen is hij daar pas verslaafd aan geraakt in de barakken van de penitentiaire inrichting in de Oost-Russische stad Chabarovsk. ,,Ze injecteren je met vanalles”, legt hij uit. ,,Ik heb door de stront moeten kruipen en nog veel erger. Nu probeer ik opnieuw een bestaan op te bouwen, maar het is allemaal wat zinloos geworden, het leven. Als je een aantal keer bent verkracht is zelfs seks niet meer zo interessant.” In de meeste Russische gevangenissen zijn geen cellen maar barakken te vinden. Daar geldt de wet van de sterkste. Corruptie, geweld, seksueel misbruik en drugs tieren er welig. De afgelopen weken is er een debat ontstaan over mogelijke hervormingen en verbeteringen aan het systeem.

Een paar weken geleden ontsloeg president Dimitri Medvedev de onderminister van Justititie Joeri Kalinin. Hij was verantwoordelijk voor het penitaire systeem waarbij honderden gedetineerden, van tasjesdieven tot meervoudige moordenaars, in barakken aan hun lot worden overgelaten. Om de orde te kunnen handhaven werden er op zijn initiatief ‘kapo’s aangesteld, gevangenen met privilèges die de bewaking assisteren. Nadat de bekende advocaat Sergej Magnitski afgelopen november in de gevangenis kwam te overlijden zwelde de roep om verandering aan. Ondertussen is de voormalig Tsjetsjeense president Aloe Alchanov aangesteld om die hervormingen te overzien. De Doema, het Russische parlement, was de afgelopen weken druk in de weer met een wetsvoorstel dat zo’n 300.000 gevangenen op 9 mei, de dag waarop Rusland de overwinning op Nazi-Duitsland viert, een general pardon zou geven. De Verenigd Rusland-partij werd echter teruggefloten door het Kremlin en het voorstel omvat nu slechts amnestie voor de enkele honderden oorlogsveteranen.

Volgens de bekende mensenrechtenactivist Evgeni Ichlov leveren de voorgestelde hervormingen niet veel op en zijn ze in sommige gevallen kort door de bocht. ,,Natuurlijk valt het toe te juichen dat er op korte termijn al minder barakken zijn, maar dan moeten er ondertussen wel cellenblokken beschikbaar zijn. Daar zijn er nu maar heel weinig van, en je ziet de absurde situatie dat gevangenen over het hele land worden getransporteerd omdat er in sommige regio’s gewoon geen ruimte is.” Ook vreest hij voor het lot van de recidivisten. ,,Die komen nu in speciale kampen terecht, daar zullen de autoriteiten harder handhaven en huishouden dan ooit te voren”, denkt hij. Veel mensenrechtenorganisaties zijn blij met de scheiding tussen recidivisten en mensen zonder strafblad, maar daar valt volgens Ichlov het een en ander bij aan te tekenen. ,,Daarmee komt er een einde aan een traditie die nog uit de Sovjet-Unie stamt, dat je mensen op karakter sorteert. Nu zitten de geweldadige hooligans nog niet opgesloten met de witteboordencrimineel. Binnenkort dus wel, en dat is zorgwekkend.” Ook Ichlov weet dat de huidige gevangenissctructuur zo wreed is dat er volgens hem ‘na vijf jaar geen normaal persoon meer vrijkomt’. Na de aanslagen van afgelopen maandag liggen de hervormingen alweer onder vuur. Verschillende politici roepen om zwaarder te straffen en willen dat de doodstraf terugkeert. Volgens de voorzitter van de Federatieraad, Sergej Mironov, mogen de daders wat hem betreft ‘een pijnlijke dood sterven en in de gevangenissen wegrotten’.

Een door president Medvedev in het leven geroepen denktank stelt dat Rusland op lange termijn lid van de NAVO en de Europese Unie zou moeten worden en dat alleen pijnlijke democratische hervormingen het land er weer bovenop kunnen helpen. Hoewel veel analisten het rapport als een PR-stunt afdoen weten anderen dat hervormingen in Rusland onontkoombaar zijn.

Nikolaj Petrov op de 7e verdieping van het Carnegie-centrum. Hij glimlacht.

Rusland moet het leger halveren, eerlijke verkiezienhouden, de geheime dienst afschaffen en zou op termijn zelfs moesten streven naar lidmaatschap van de Europese Unie èn de NAVO. Het zijn de aanbevelingen van INSOR, een Russsiche denktank waar niemand minder dan president Dimitri Medvedev zelf de voorzitter van de Raad van Advies is. In het rapport wordt aangegeven dat de Russische overheid langzaam terug moet naar de politieke vrijheden onder president Boris Jeltsin. De aanbevelingen staan haaks op de autoritaire ontwikkelingen in Rusland die zijn ingezet onder president Vladimir Poetin. Het rapport werd deze week dan ook met veel kritiek ontvangen. Volgens parlementslid Sergej Markov van de almachtige ‘Verenigd Rusland’-partij ‘verheerlijkt het rapport de chaos van de jaren ‘90′. In de Moscow Times liet de onafhankelijke politiek analist Stanislav Belkovski weten dat hele onderzoeksinstituut volgens hem niet veel meer was dan een ‘op het Westen gemunte PR-stunt’.

Maar volgens Nikolaj Petrov, een onderzoeker van het Carnegie Centrum in Moskou, zit er een kern van waarheid in de aanbevelingen. Volgens hem ontsnapt het Kremlin vanwege de crisis niet aan democratische hervormingen. ,,Rusland heeft niet alleen last van de mondiale crisis, het is vooral de lange termijnplanning van de overheid die niet werkt. Onder Poetin werden er een bijna Stalin-achtige jarenplannen opgezet voor bepaalde economische sectoren. Maar vanwege de crisis en de val van de prijzen voor olie- en gas werkt die aanpak niet meer. Daarmee is het ‘contract’ met de bevolking verbroken. Wanneer de welvaart stilletjes aan zou blijven groeien kwamen er geen protesten over de stevige grip van de overheid. Dat is voorbij. Vorige week nog gingen er in Kaliningrad 12.000 mensen de straat op.” Volgens Petrov voelen Russen zich sinds kort weer verantwoordelijk voor hun overheid, iets wat hij een ‘gunstig neveneffect’ van de crisis noemt. ,,Je moet je realiseren dat slecht een klein deel van de bevolking hier belasting betaalt. De staat voedt zichzelf met de inkomsten uit de olie- en gassector en verdeelt dat mondjesmaat onder de bevolking, als een soort suikeroom. Maar Moskou kan zich die paternalistische houding niet langer veroorloven. Ik denk dus inderdaad dat er een langzame restauratie van de mechanismen uit het verleden komt, die van voor de tijd van Poetin.

Volgens Petrov is het huidige politeke systeem te symplistisch. ,,Dat zien we vooral in de regio’s, daar hebben ze geen flauw idee wie ze moeten aanschrijven, president Medvedev of toch premier Vladimir Poetin. Dit land is zo groot, het Kremlin kan niet voor eeuwig iedere beslissing zelf nemen. Dus zullen de regio’s meer vrijheid krijgen, keren de directe verkiezingen voor gouveneurs weer terug en krijgen we misschien wel weer vrije en eerlijke verkiezingen”. Volgens Petrov zijn de hervormingen ‘onontkoombaar’. ,,Alleen komen ze niet als een groot plan of met een mooie namen. Ze komen van onderop, burgers nemen hun eigen vrijheid en de overheid zal daar op inspelen.” Arkadi Dvorkovitsj, de economisch adviseur van de president, liet tegenover de zakenkrant Vedemosti weten dat Medvedev het rapport enkele weken geleden gelezen had en ‘binnenkort’ zou reageren.

In het licht van de recente klachten over de corrupte Russische politiediensten wil president Dimitri Medvedev vergaande hervormingen doorvoeren. Binnen twee jaar krijgt 20 procent van het korps ontslag, voor de rest gaan de salarissen omhoog. Volgens critici stellen de maatregelen weinig voor.

Het was de verrassing van het ‘eindejaarsinterview’ van de Russische president met de drie grote publieke omroepen. ,,Burgers hebben een hoop klachten over het werk van de politiediensten”, zei Medvedev. ,,Vandaag zal ik een decreet uitvaardigen dat het werk van het ministerie van Binnenlandse Zaken grondig zal verbeteren”. Een paar uur later verscheen de nieuwe maatregel op de website van het Kremin. De komende jaren moet 20 procent van het politiepersoneel de laan uit en krijgen de overgebleven agenten een beter honorarium in een poging de diepgewortelde corruptie binnen de politiediensten aan te pakken.

,,Het volk wil een betrouwbare politiedienst. Ik ben er zeker van dat we zo’n structuur kunnen creà«ren”, zei Medvedev. Hij kondigde aan vooral het aantal hogere officieren in de regio’s te willen verminderen en het politiewerk aantrekkelijker te willen maken voor jonge rekruten. Ook moeten er twee politiedepartementen gesloten worden en moet het ministie van Binnenlandse Zaken, waar de politie onder valt, vanaf volgend jaar volledig worden betaalt uit de zak van de Russiche overheid. Nu zijn het nog de verschillende regio’s, waaronder de stad Moskou, die een groot deel van politiebudget voor hun rekening nemen. De overheid krijgt twee jaar de tijd om de hervormingen door te voeren. Bovendien moet de minister van Binnenlandse Zaken, Rasjid Noergalijev, binnen drie maanden met een evaluatie en een concreet pakket aan anti-corruptiemaatregelen komen.

De kritiek op de voorgestelde wetgeving laait nu al op. ,,Het hoofd van de meest corruptie organisatie in het land vragen om een pakket aan anti-corruptiemaatreglelen samen te stellen, dat is natuurlijk een slecht idee”, laat de bekende mensenrechtenadvocaat Igor Troenov weten tegenover de Moscow Times. ,,De president zou een publiek orgaan moeten instellen dat de werkwijze van het ministerie van binnenlandse zaken onderzoekt. Dit is niet meer dan een herschudding van de kaarten”, denkt Troenov. Andere analisten wijzen erop dat de maatregelen ondoorzichtig zijn. Zo kunnen de politiediensten het personeelsbestand op peil houden door de komende jaren veel nieuw personeel in dienst te nemen en over twee jaar de pensioengerechtigde leeftijd te verlagen. Er werken op momenteel ruim 1,4 miljoen mensen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Medvedev reageert met de maatregelen op aanhoudende kritiek. Begin November werd een videoboodschap van politiefunctionaris Aleksej Dimovski een ware internetsensatie. Hij beklaagde zich over de corruptie en legt uit hoe hij op last van zijn superieuren onschuldigde mensen gevangen moest zetten. Ook de dood van advocaat Sergej Magnitski, die vorige maand in een Moskouse gevangenis onder myserieuse omstandigheden de dood vond, kwam het Kremlin op een hoop kritiek te staan. President Medvedev, zelf een jurist, portreteert zichzelf als een hervormer en heeft meerdere malen aangegeven het ‘juridische nihilisme’ in Rusland aan te zullen pakken. Maar volgens veel Russen is er sinds zijn aantreden in de lente van 2008 weinig veranderd.

Op zijn datsja vlak buiten Moskou is woensdagochtend de Russische staatsman en econoom Jegor Gajdar overleden. In korte tijd overzag hij de transitie van de Sovjet planeconomie naar de vrije markt, een hervorming die het land op de rand van de afgrond bracht. De voormalige vice-premier en minister van Economische Zaken onder president Boris Jeltsin werd aan alle kanten geprezen maar is voor de meeste Russen nog altijd de man die ‘al het spaargeld deed verdwijnen’.

,,Jegor Gajdar heeft in de prille jaren ‘90 Rusland kunnen redden van de honger, wist een burgeroorlog te voorkomen en heeft ervoor gezorgd dat dit land niet uit elkaar is gevallen”, met die woorden herinnert goede vriend en politiek medestander Anatoly Tsjoebais zich Gajdar op zijn persoonlijke blog. Gajdar stond aan de tekentafel van het moderne Rusland en wist in zeer korte tijd een pakket aan hervormingen door te voeren dat inmiddels bekend staat als de ’schock therapy’, ten koste van enorme inflate was het communistische en centraal gestuurde Rusland plots aan de harde regels van de vrije markt overgelaten.

Gajdar werd geboren in een Joods-Russisch gezin als kleinzoon van een bekend kinderboekenschrijver. Zijn vader was oorlogscorrespondent bij partijkrant Pravda, waar Jegor Gajdar na zijn afstuderen zelf ook korte tijd als economisch journalist aan de slag ging. Hij benoemde zichzelf eind jaren ‘80 tot liberaal en sloot zich aan bij de hervormingsgezinde en roekeloze brigade van Boris Jeltsin. In november 1991 trad hij aan als minister van economische hervorming. Terwijl de Sovjet-Unie uiteen viel wist hij met steun van een leger aan Westerse adviseurs verstrekkende markthervormingen door te voeren. Prijzen werden niet langer van bovenaf opgelegd maar waren afhankelijk van de enorme vraag en het beperkte aanbod. De roebel stortte in, salarissen en pensioenen waren niets meer waard en al spaargeld van de Sovjet-Unie verdween als sneeuw voor de zon. In het buitenland oogstte zijn daadkrachtige optreden en weergaloze hervormingen veel lof. Hij wist veel buitenland krediet respect. Het leverde Rusland veel buitenlands krediet en investeringen op.

In Rusland zelf werd Gajdar een controversieel figuur. Vooral toenmalig president Vladimir Poetin voerde lang campagne tegen de ‘westerse maatstaven’ die aan de wieg van de roebelcrisis in 1992 en later in 1998. Poetin beloofde stabiliteit ‘wars van Westerse adviseurs’ en keerde veel van Gajdars hervormingen later terug. In een telegram aan de familie laat Poetin weten dat Gajdar volgens hem ‘een echte patriot, een man van sterke wil en een talentvol wetenschapper’ was. ,,Niet ieder publiek figuur durft de moeilijke taak van hervorming aan te pakken in een kritieke fase van de geschiedenis. Gajdar deed dat op een dappere en eeerlijke manier”, schrijft hij. Ook president Dimitri Medvedev stuurde een telegram. ,,We hebben een eervol wetenschapper en staatsman verloren wiens naam altijd verbonden blijft met de noodzakelijke hervormingen en de eerste stappen van de vrije markt’, schrijft Medvedev volgens de persdienst van het Kremlin. ,,Hij nam de verantwoordelijkheid voor onpopulaire maar noodzakelijke maatregelen”.

Tot 2003 zat Gajdar voor een oppositiepartij die hij zelf mede heeft opgericht in de Doema, de Russische Tweede Kamer. Toen de partij tijdens de parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet haalde trok Gajdar zich terug en richtte hij zich op economisch onderzoek en publiceerde een aantal boeken. In 2006 kwam hij in het nieuws doordat hij in het Verenigd Koninkrijk vergiftigd zou zijn, amper een week nadat de overgelopen spion Aleksander Litvinenko onder myserieuze omstandigheden om het leven kwam. Gajdar heeft zijn hervormingen altijd ‘noodzakelijk’ genoemd en heeft volgens zijn tegenstanders ‘nooit zijn excuses aangeboden’. Jegor Gajdar is 53 jaar geworden en laat een vrouw en drie kinderen na, waaronder de bekende activste Maria Gajdar.