De Russische mensenrechtenactivist Gregori Sjvedov krijgt morgen in Vlaardingen de prestigieuze Geuzenpenning uitgereikt voor zijn werk als hoofdredacteur van de onafhankelijke nieuwssite Kaukasische Knoop.

In een klein cafe aan een zijstraat van de drukke Moskouse Tuinenring is Gregori Sjvedov een vaste klant. Wanneer hij met zijn laptop via Skype redactievergaderingen voorzit schuift het personeel een binnenwand dicht en heeft hij een eigen kamer. Hij is verheugd over de toenemende interesse in zijn werk. ,,We krijgen steeds meer lezers, er is meer interesse in de Kaukasus. De etnische spanning in dit land neemt toe, er zijn steeds meer mensen die willen begrijpen hoe het zit met de moslim-extremisten, met de corruptie en het nationalisme”.

De ‘Kaukasische Knoop’ is ruim tien jaar geleden begonnen als een e-maillijst binnen Memorial, de mensenrechtenorganisatie waar Sjvedov in het bestuur zit. Inmiddels is de site feitelijk het enige onafhankelijke medium in de onrustige regio. Met ruim vijftig plaatselijke journalisten brengt Sjvedov 24 uur per dag het laatste nieuws, van de bouwwerkzaamheden voor de Olympische Spelen in Sotsji tot incidenten bij het leger in de Armeens-Azerbeidzjaanse conflictzone Nagorno-Karabach. ,,Wij proberen ons op de kleine verhalen te richten, de verhalen die buiten het ‘grote nieuws’ vallen. In Rusland gaat het vooral over bureaucratie, over zakelijk succes of moord. Wij nemen de tijd voor klein leed, en zoeken uit wat er achter een verhaal zit”. Het is vechten tegen de bierkaai. ,,Hoe vaak lees je niet als nieuwskop ‘twee terroristen gedood’? Niemand zoekt uit wie die mensen waren, wat er precies aan de hand was. De waarheid is vaak veel complexer”, zucht Sjvedov. ,,In de rest van Rusland doet men de volken van de Kaukasus vaak gewoon af als terroristen. Wij maken het verhaal achter het verhaal”.

En dat is niet zonder risico. ,,Er zijn een hoop invloedrijke mensen die haten wat wij doen. Ze houden alles in de gaten, ze lezen alles wat we publiceren op de letter nauwkeurig”. Een jonge journaliste van de website was niet lang geleden betrokken in een ernstig auto-ongeluk, Sjvedov denkt dat ze is aangereden. Andere medewerkers zijn de afgelopen jaren bedreigd en in elkaar geslagen. ,,Maar als je het niet erg vind, ik heb het liever niet over de zwarte kant van het werk. Je ziet dat heel vaak in kringen van mensenrechtenactivisten, ze zoeken de slachtofferrol. Daar moet je altijd voor waken. Je moet gewoon je werk doen”.

Sjvedov laat een deel van de site vertalen naar het Engels. ,,Niet zozeer voor gewone lezers, vooral voor buitenlandse journalisten. Zo krijg je een verhaal naar buiten, de quotes die wij optekenen worden overgenomen door grote nieuwsmedia als de BBC, de New York Times, het persbureau Reuters – ga zo maar door”. Met de prijs probeert Sjvedov de aandacht te vestigen op zelfcensuur. ,,Niet zozeer van onze journalisten, maar de zelfcensuur van onze lezers. We hebben in Rusland gelukkig nog altijd vrij internet. Alle informatie is beschikbaar, je moet het alleen maar willen vinden. En juist daar ligt het probleem. Mensen beschermen zichzelf. Men verwacht dat informatie wel hun kant op komt. Ik hoop van harte dat met deze prijs mensen geprikkeld worden. Dat ze zelf op zoek gaan naar informatie, naar de verhalen achter de krantenkoppen. En dat ze dan op onze site terechtkomen”.

‘Zorg dat je uitgeslapen bent, neem genoeg proviand mee en vergeet je telefoon niet van te voren op te laden’, staat er in een brochure voor verkiezingswaarnemers. Duizenden Russen door het hele land maken zich op voor de presidentsverkiezingen alsof het een bokswedstrijd is. Voor het eerst is niet het oordeel van de internationale, maar vooral van de lokale waarnemers doorslaggevend.

Noem het maar de slag om eerlijke verkiezingen Moskou”, legt Georgy Alboerov uit. ,,Wat hier op 4 december tijdens de parlementsverkiezingen gebeurde was een aanfluiting, je mag het onder geen beding verkiezingen noemen. We wilden toen al iets doen, maar we hadden de middelen niet. Nu hebben we precies 17.209 waarnemers geregistreerd, waarvan zeker 5000 in Moskou. In opdracht van Aleksej Navalny, de bekende anti-corruptie activist, runt Alboerov ‘RosVybory.org‘, een website waar gewone burgers zich kunnen aanmelden om de verkiezingen in hun eigen stembureau’s legaal waar te nemen. ,,Wij werken met twee politieke partijen. Kandidaat Michail Prochorov heeft ons het mandaat gegeven om namens zijn partij waar te nemen in Moskou, met de communisten hebben we een deal dat we namens hen in de rest van Rusland formeel aan het proces deelnemen”. Via allerlei kanalen hebben de afgelopen maand tienduizenden Russen zich aangemeld als waarnemer, dagen voor de verkiezingen gaan de verplichte trainingen iedere dag tot diep in de nacht door.

Bij het kantoor van de Jabloko-partij aan de Pjatnitskajastraat staan de burger-waarnemers buiten de zaal nog te luisteren. Partijleider Grigory Javlinski werd door de kiescommissie van het stembiljet geschrapt, maar de partij heeft een list gevonden. Omdat journalisten ook het recht hebben de stembusgang in de gaten te houden krijgen alle waarnemers een perskaart en een officiële verklaring dat ze voor de Jabloko-partijkrant werken. Het Kremlin heeft probeert de tienduizenden burgerwaarnemers in de weg te zitten. Premier Vladimir Poetin liet deze week weten dat zijn tegenstanders alles in het werk stellen om de verkiezingen te vervalsen. ‘Ze proppen de stembussen zelf vol met valse stembiljetten en gaan daar vervolgens over klagen’, liet hij tegenover persbureau Interfax weten. Bij Golos, een organisatie die trainingen geeft en overtredingen van de kieswet in kaart brengt, legt Lilja Sjibanova uit dat de druk enorm is. ,,We zijn vorige week al ons kantoor uitgezet, het internet ligt er uit de geheime dienst zit ons op de hielen.

Ook SP-senator Tiny Kox, die voor de Raad van Europa de internationale waarnemingsmissie leidt, merkt op dat de bemoeienis veel groter is, en dat steeds meer jonge mensen zich opgeven als waarnemer. ,,Dat is een stuk beter dan bij de parlementsverkiezingen, daar zaten vooral waarnemers die gewoon wat roebels bijverdienden, maar geen oog hadden voor wat er gebeurde. Ik ben zelf op een stembureau geweest waar ik constateerde dat er toch extra extra stembiljetten in de bus geduwd waren, maar de waarnemers zagen niets gebeuren” Volgens Kox is het belangrijk dat de burgerwaarnemers en de internationale delegatie ‘min of meer’ tot een gezamenlijke conclusie komen. Hij staat onder strikte controle de overheid, die nauwlettend in de gaten houdt of de buitenlandse waarnemers hun boekje niet te buiten gaan. ,,Het zijn uiteindelijk dan ook Russische verkiezingen. Waarnemen is onze taak, het is aan de Russen om er zelf iets van te maken”.

Ze mogen gerust mijn telefoon afluisteren, ze mogen interviews verstoren. Ze mogen me ’s ochtends vroeg wakker bellen en zelfs hinderlijk volgen. Maar van mijn stamkroeg blijven ze af.

Ze hebben weinig tot niets met elkaar gemeen, de losse alliantie van kwade jongeren, felle nationalisten, oude communisten en oppositiefiguren. Behalve één ding dan: ze zitten allemaal in dezelfde cafés. Ik kom er al jaren, de bistro’s van Jean-Jacques, Majak of John Donn aan de Nikitski-boulevard. Ze zijn vierentwintig uur per dag open, je kunt er ver na middernacht nog een zware maaltijd nuttigen en er zijn altijd wel vrienden of bekenden te vinden. Vroeger ging het in de cafés over van alles, behalve politiek. Het was altijd een onderwerp dat zo zwaar, zo cynisch en zo ingewikkeld was dat je het bij een paar glazen wijn maar beter over iets anders kon hebben.

Maar na de massale fraude bij de parlementsverkiezingen afgelopen december sloeg de sfeer om. Plots had iedereen het over politiek. Een paar tafels verderop besprak de oppositie de tactiek. Op servetten en bierviltjes werden plannen gemaakt. De dag daarna zouden duizenden mensen de straat op gaan. Het lukte, en sinds begin december zijn de stamgasten permanent dronken. Van revolte en dure wijn. De sfeer is bijzonder, er hangt een gemeenschappelijk gevoel dat het allemaal morgen voorbij kan zijn. En dus moet er gedronken worden. Toen aan de vooravond van het eerste protest het Kremlin de stad liet belegeren was de stemming in Majak euforisch. ‘We moeten van elkaar houden, morgen worden we doodgeschoten!, riep een bekende filmregisseur. De champagnekurken vlogen in de rondte, op het toilet werden kinderen verwekt.

Het Kremlin heeft ondertussen de tegenaanval geopend. Een aantal hooggeplaatste ambtenaren lieten in de media weten dat de zittende macht niet hoefde te luisteren naar de eisen van ‘die paar dronkelappen in Jean-Jacques’. Een paar dagen geleden liep het uit de hand. Vrienden belden in paniek. ‘Olaf! Nasji heeft de Nikitski-boulevard bezet! We kunnen de cafés niet in!’ Ik heb de afgelopen jaren genoeg te maken gehad met Nasji, de jeugdige knokploeg van Poetin. Ze verstoren je interviews, bellen je midden in de nacht of vallen je op andere manieren lastig. Maar dat ze alle tafels in Jean-Jacques, Majak en John-Donn zouden reserveren, dat had niemand gedacht. Uit alle delen van Moskou kwamen de oppositiefiguren, de schrijvers, acteurs en journalisten naar de cafés om hun tafels terug te claimen. Nasji had al de benen genomen. ‘Ze mogen alles flikken’, zei de filmregisseur. ‘Ze mogen mijn stem frauderen, ze mogen mijn vrienden oppakken en al mijn vrijheden afnemen’, zei de filmregisseur. ‘Maar van mijn stamkroeg blijven ze af’. En zo is het.

De steenrijke oligarch Michail Prochorov moet zich van zijn beste kant laten zien, en dat gaat hem niet makkelijk af. Op campagne komt hij houterig over en hij wil, zelfs daags voor de presidentsverkiezingen, liever niet over politiek praten. Toch is hij optimistisch. ‘Ik win altijd op zakelijk vlak, dus ga ik dit vroeg of laat ook winnen’. Steeds meer Russen twijfelen aan zijn oprechtheid.

In het dorpje Kreksjino, vlak buiten Moskou, staan vooral luxe buitenhuizen. In de vroege morgen komen de satellietwagens van de Russische televisiekanalen het erf van boer Aleksej Boerkov opgereden. Zijn dure terreinwagen, het twintigmeterbad en zijn grote woonhuis verraden dat hij eigenlijk hobbyboer is, van vijftien koeien kan iemand niet leven. Toch heeft hij grote plannen, en die dag krijgt hij hoog bezoek. Met nog minder dan een week op de agenda komt de oligarch en enige onafhankelijke presidentskandidaat Michal Prochorov in Kreksjino campagne voeren. Een uur van te voren nemen de bodyguards en PR-adviseurs van Prochorov het terrein onder controle. ,,We gaan laten zien hoe wij de Nederlanders binnenkort kunnen gaan adviseren over landbouw”, grapt Prochorov wanneer hij uit zijn auto stapt. ,,Bij jullie gaan de oogsten onderuit. Ik zal jullie laten zien hoe je dat goed moet doen”.

De 48-jarige Michail Prochorov maakte fortuin in het begin van de jaren ‘90. Overdag zat hij in de collegebanken, ’s nachts handelde hij in wagonladingen ijzerets en goederen uit Siberië. Met zijn eerste fortuin begon hij een bank, later wist hij van het logge staatsbedrijf Norilsk Nikkel een winstgevende organisatie te maken. De laatste jaren was Prochorov, met een geschat vermogen van zo’n 13 miljard euro, vooral controversieel in het nieuws. In 2007 werd hij met een groot aantal prostituees opgepakt in het Franse ski-resort Courchevel, al werd hij later vrijgesproken en kreeg hij excuses van de Franse politie. In 2009 kocht hij samen met rapper Jay-Z de Amerikaanse basketbalploeg New Jersey Nets. Zijn verkiezingscampagne loopt stroef. De boomlange Prochorov komt houterig over, aait in Kreksjino met moeite een konijntje en houdt onwennig de handen van de jonge dochters van boer Boerkov vast.

Zelfs daags voor de verkiezingen wil hij het liever niet over politiek hebben. Wanneer de tamme Russische pers voorzichtig een paar vragen stelt keert hij zich geirriteerd om. ,,Laten we niet vervallen in politieke agitatie”, zegt hij. ,,We hebben nog een paar dagen tot de verkiezingen en dat is als je het wel bekijkt een hoop tijd”. Hij probeert zich te profileren als de kandidaat van de demonstranten die de afgelopen maanden de straat op zijn gegaan. Toch is er veel wantrouwen. Russen stemmen niet graag op oligarchen, en veel mensen zien hem als een afleidingsmanoeuvre van het Kremlin – iets wat Prochorov zelf met kracht ontkent. In de peilingen krijgt hij amper zes procent van de stemmen. Toch ziet hij het optimistisch. ,,Mijn peilingen groeien. Ik win altijd op zakelijk vlak, dus zal ik dit vroeg of laat ook wel winnen”.

De sleutels uit je broekzak halen, je auto herstarten of even een raampje open doen. Het is allemaal onmogelijk in het Siberische Jakoetsk. Overdag is het er -35, ’s avonds daalt het kwik tot bijna vijftig graden onder nul.

In het centrum van Oost-Siberische stad Jakoetsk heeft het stadhuis twee glijbanen laten aanleggen. Een simpele houten constructie met een paar planken en een flinke laag ijs is groot vermaak voor de kinderen. Ze rennen de houten ladders op, zwaaien naar hun ouders en glijen nog een heel stuk door over het toch al spekgladde Leninplein. Boven het stadhuis knippert een informatiebord. Het is -36 graden onder nul. ,,Valt eigenlijk best mee”, zegt Aleksej Maksimov, een van de ouders bij de glijbaan. ,,De kinderen hebben helemaal nergens last van, die bewegen genoeg om warm te blijven”. Met een dubbele shawl, een pelsjas en ‘oenty’ – tradionele bontschoenen – heeft hij nergens last van. ,,Een paar weken geleden was het veel kouder. Mijn thermometer gaat tot 50 graden onder nul, die gaf al niets meer aan”.

Jakoetsk is een van de koudste steden op aarde. In de eerste maanden van het jaar komt het kwik gemiddeld niet boven 30 graden onder nul. Een paar honderd kilometer naar het noorden is bij het dorpje Verchojansk de koudste continentale temperatuur gemeten. Daar daalde het kwik tot -67,8 graden Celcius, een record dat de lokale overheid een paar jaar geleden officieel liet vastleggen. Egor Makarov, een lokale ondernemer, ziet brood in de kou. Hij organiseert voor buitenlandse avonturiers reizen naar Verchojansk en andere afgelegen gebieden. ,,De taiga is een prachtig stuk natuur, vooral in de winter”, legt Makarov uit. ,,Je voelt je eigen lichaam vechten met de kou, dat is prachtig om mee te maken”.

Met speciale handschoenen en een emmer vol lijm lopen de drie studenten Sergej, Andrej en Maksim door een buitenwijk. Ze plakken posters voor Ajsen Nikolajev, een van de kandidaten voor de burgemeesterspost in de stad. In Jakoetsk mogen de inwoners volgende week niet alleen een nieuwe president, maar ook een nieuwe burgemeester kiezen. ,,We plakken een half uur, dan weer een half uur naar binnen om op te warmen”, legt Maksim uit.

In sommige delen van Jakoetië, een gebied zo groot als West-Europa, mogen de bewoners van de afgelegen gebieden al stemmen. Met vliegtuigen, helikopters en desnoods per arrenslee zijn de kiescommissie’s met mobiele stembureau’s onderweg. Een hele logistieke onderneming, volgens de kieswet heeft iedereen het recht om te stemmen, ook de bewoners van de geïsoleerde gebieden. Marina Algirjan is uitgeput na een rit van 17 uur over de hobbelige taiga, waar ze bij een bizonfokkerij twee stemmen ophaalde. ,,Halverwege dacht ik, we gaan naar huis. Zelfs in de auto was de temperatuur flink onder nul. Maar de wet is de wet”.

Bijna alle gebouwen in de stad staan op betonnen palen een halve meter boven de grond. De gas- en waterleidingen lopen bovengronds en worden goed ingepakt met isolatiemateriaal. Op parkeerplaatsen draaien geparkeerde auto’s dag en nacht stationair. ,,Het moet wel”, lacht Arkadi Michejev. ,,Wanneer je de auto uitschakelt kun je de volgende ochtend nergens heen. Vroeger had ik een Lada Niva, daar hebben we soms vuurtjes onder moeten stoken om ‘m weer aan de praat te krijgen”.

De winnaar van de Russische presidentsverkiezingen volgende week zondag is eigenlijk al bekend. Premier Vladimir Poetin zal weer plaatsnemen op het presidentenpluche dat Medvedev vier jaar lang voor hem warm hield.

Maar de steun voor Poetin in Rusland brokkelt af. Na frauduleuze parlementsverkiezingen in december gingen tienduizenden Russen al drie keer de straat op. Sinds de val van de Sovjet-Unie zijn er niet meer zulke massale demonstraties geweest. Internet en sociale media spelen daarbij een grote rol.

Veel mensen demonstreren voor het eerst. En soms ze riskeren daarmee hun baan. Zoals journalist Roestem Davydoff, die bij de staatsomroep Het Eerste Kanaal werkt. ‘ s Avonds kruipt hij achter zijn thuiscomputer en beheert hij Facebookpagina’s van de protestbeweging.

Verslaggever Katy Sherriff en correspondent Olaf Koens volgen Roestem in aanloop naar de verkiezingen. Ze gingen onder andere mee naar de laatste grote demonstratie, begin februari, in een winters Moskou.

‘Wij veranderen voor u’ is de laatste slogan van de Russische spoorwegen, het enorme, logge en vooral ouderwetse staatsbedrijf dat sinds een paar jaar ook hogesnelheidstreinen opereert. Een ding zal nooit veranderen: de wonderbaarlijke punctualiteit. In een land waar infrastructuur te wensen overlaat zijn de spoorwegen de meest betrouwbare factor. Treinen rijden altijd op tijd. Met militaire precisie vertrekken passagierstreinen en vrachtwagons op de seconde nauwkeurig en komen ze – soms dagen later – weer op de seconde nauwkeurig aan. Grote delen van Rusland zetten er de klok op gelijk en veel mensen kijken bij een spoorwegovergang alleen op een horloge, niet rechts of links. Volgens analisten zijn er amper vertragingen door de ‘ijzeren mentaliteit’ bij het bedrijf, en kan er met de oude diesellocomotieven maar weinig fout gaan. Spoorwegovergangen en veel wissels in het enorme land zijn vierentwintig uur per dag bemand. Met ongeveer een miljoen werknemers is het bedrijf de grootste werkgever van het land. Er ligt 85.200 kilometer spoor in Rusland, en vorig jaar vervoerde de monopolist ruim 992 miljoen passagiers. Het bedrijf is ook een belangrijke politieke kracht, President Vladimir Jakoenin heeft meer invloed dan een gemiddelde minister. De politieke beweging ‘Poetin’s Front’ kreeg vorig jaar een impuls toen de miljoen werknemers van de spoorwegen allemaal verplicht lid werden. De Russische NS draagt voor 1,9 procent bij aan de totale Russische economie.

Afgelopen zondag, toen de stembussen in Rusland sloten en de schoolmeesters, ziekenhuisdirecteuren en raadsleden de laatste valse stembiljetten in de stembussen moffelden, stond Dimitri rustig tussen de oproerpolitie op het Triomfplein in Moskou.

Foto:  Novum

Het waren dezelfde demonstranten die altijd de straat op gaan, een kleine groep van hooguit 200 activisten.

‘Eerlijke verkiezingen!’ schreeuwde hij plots. Hij hield de telefoon waar hij druk mee in de weer was als een vuist in de lucht. ‘Ik wil eerlijke verkiezingen. Eerlijke verkiezingen, verdomme!’
De oproerpolitie duwde ons in een hoek. ‘Ik doe dit voor mijn eigen veiligheid’, legde Dimitri uit.

Een paar activisten vochten terug, langzaam werden we naar de roltrappen van de metro gedrukt. ‘Het is een live-cast, er kijken nu 200 mensen mee. En die kijken ook wanneer ze me straks oppakken’. De beelden van zijn telefoon gaan rechtstreeks online. Een paar minuten later kreeg hij een klap van een agent en smeten ze hem ondersteboven in een arrestantenbus.

iPhone-generatie

Niet alleen de boomlange Dimitri moest het ontgelden. Ook de pers, de waarnemers en zelfs toevallige voorbijgangers waren de klos. Toen bijna iedereen was opgepakt ben ik in een sushi-restaurant gaan zitten. De Oezbeekse ober nam gewoon op, met zijn pen schreef ik op de achterkant van een kassabon de opzet voor een reportage.

De iPhone-generatie demonstreert alleen online, ze kijken liever naar live-casts dan dat ze daadwerkelijk komen protesteren. Een decennium Poetin heeft ze cynisch gemaakt en vooral in politieke zin murw geslagen.

Paniek

Maar de volgende dag gebeurde er iets bijzonders. Zo’n 10.000 mensen verzamelden zich op een plein. Het waren allemaal mensen als Dimitri. Jong, hoogopgeleid, en vooral – niet langer bang. De nieuwe generatie Russen waarvan iedereen dacht dat ze nooit in opstand zouden komen.

De macht in het Kremlin raakt in paniek. Tienduizenden ordetroepen bewaken de straten, nieuwssites worden uit de lucht gehaald en de staatstelevisie opent het nieuws met het onthaal van het Russische volleybal-team.

‘Geen Twitter-revolutie in Rusland’, schreef ik die zondagavond achterop de rekening van het sushi-restaurant. Wist ik veel dat ze ‘m zouden live-casten.

,,Ze worden steeds grover, die jongeren”, verzucht Valentina Aleksejevna, mijn 92-jarige buurvrouw. Ze schuifelt met een looprekje langs de kris-kras geparkeerde auto’s naar de bushalte. Voor ze de moeizame vijftig meter heeft afgelegd passeert ze een stapel politieke krantjes, een groot portret van Vladimir Poetin, het billboard met Dimitri Medvedev en drie affiches van Verenigd Rusland. Het portret van Poetin heeft een snorretje gekregen, naast het logo van de regerende partij hangen stickers: ‘Weg met de schurken en dieven’. De politieke kranten verdwijnen steevast in de prullenmand en zelfs onder het witte aankondigingsbord staat in koeienletters ‘hoer’ geschreven. ‘Geef ze maar eens ongelijk’, zegt mijn buurvrouw serieus. Ze knijpt me in mijn arm. ,,Je moet niet denken dat wij allemaal zo gelukkig zijn met die boevenbende. We zijn nooit als vrij geweest. En toch stem ik op ‘m, die Poetin. Wat moet je anders?”

Steeds meer mensen hebben het gehad met Verenigd Rusland. De partij is het vehikel van de macht geworden en het Kremlin oefent steeds meer druk uit om er voor te zorgen dat een ruime meerderheid van de Russen op de juiste plek een kruisje zet. Omdat het Kremlin de ruimte niet geeft verplaatst het debat zich naar de straat. Het vluchtig neerkladden van een klein snorretje is een politieke verzetsdaad in het land waar bij de enige oppositie – op een paar splinterpartijen na – uit stokoude communisten bestaat. En de beweging is enorm. Twee weken geleden dook er een groot billboard op dat sprekend op de affiche van Verenigd Rusland leek. Alleen waren de mensen op de achtergrond ratten geworden en stond er in plaats van ‘Stem voor Rusland, stem voor de toekomst’ heel venijnig, en in hetzelfde lettertype: ‘U ziet het verschil toch niet’.

Een van de drijvende krachten achter het artistieke protest is mijn vriend Michail, die zich ‘Make’ noemt. Hij hing de afgelopen maanden op allerlei plaatsen in Moskou verkeersborden op. ‘Kijk uit, hier steelt men geld’ stond er tegenover de Doema. Bij het Kremlin plaatste hij midden in de nacht een ander bord dat binnen een half uur alweer verwijderd was. ‘Opgepast! Tandem!’ stond er, een sneer naar de dubbelact waarin nu Poetin het roer weer overneemt van Medvedev. De kunstenaars radicaliseren. Een paar jaar geleden liet het beruchte gezelschap ‘Voina’ een enorm doodshoofd op het parlement projecteren, en vorige zomer geleden kalkte de organisatie een enorme fallus onder een ophaalbrug tegenover het hoofdkwartier van de geheime dienst. ,,Noem het maar een partizanendaad”, stottert de pas afgestudeerde Make. Hij heeft een wat schuchter voorkomen, maar is alles behalve bang. Komend weekend hangt hij weer een reeks borden op. ,,Of ze verdwijnen binnen een paar minuten, of ze blijven soms dagen hangen”, legt hij uit. Het billboard met de ratten hangt er nog steeds. Ze zien het verschil toch niet.