De vrienden Lena, Stanislav en Roestem, jonge dertigers die net drie uur lang in een protestdemonstrantie hebben gereden, drinken tevreden een kop koffie in een café aan de Tuinenring. ,,Er waren zeker 3000 auto’s!” zegt Stanislav. ,,En de sfeer was geweldig. Iedereen zwaaide en toeterde naar elkaar”. In een enorme colonne trokken een paar duizend auto’s met witte lintjes en balonnen afgelopen zondag in een cirkel om de Moskouse ringweg. Wanneer Stanislav de officiële politiereactie op het protest voorleest wordt er hard gelachen. ,,Moet je luisteren!” roept hij. ,,Volgens berekeningen van de Moskouse politie waren er vandaag twintig auto’s op de ringweg die een verkeersopstopping veroorzaakten. Geen woord over het protest. Hoe durven ze!” Bij de koffie plannen ze de volgende protesten. Met iets meer dan een maand te gaan voor de presidentsverkiezingen is er haast geboden. De vrienden laten posters drukken, proberen een televisieprogramma te maken en zorgen er voor dat al hun vrienden en kennissen ook bij de grote demonstratie van aanstaande zaterdag aanwezig zullen zijn.

Terwijl in Moskou grote demonstraties worden toegestaan hebben de autoriteiten moeite met de creatieve uitlatingen van protest. Bij het autoprotest kon de politie niet veel meer doen dan de autopapieren van een paar deelnemers aan grondige inspectie onderwerpen. Steeds vaker duikt er in de stad graffiti op met oproepen tot protest. Ook de razend populaire t-shirts met een portret van premier Vladimir Poetin en de tekst ‘Tsaar. Gewoon Tsaar’, een verwijzing naar een bekende scène uit een Sovjetfilm over Ivan de Verschrikkelijke, zijn ondanks verschillende pogingen van de autoriteiten nog gewoon verkrijgbaar.

In de Zuid-Siberische stad Barnaul is al een week lang commotie over een ‘mini-demonstratie’. Omdat de oppositie geen toestemming kreeg om te demonstreren en het met een gemiddelde temperatuur van -25 te koud is om lang buiten te staan, werden er op het centrale plein van de stad een flink aantal lego-poppetjes, kinder-surprisefiguurtjes en teddybeertjes met mini-spandoeken neergezet. De speelgoedfiguren met borden als ‘Tijd voor eerlijke verkiezingen’ en ‘Weg met Poetin’ kregen landelijke bekendheid nadat er op YouTube een video opdook waarin de lokale politie de kleine banners en posters op ‘extremistische uitlatingen’ controleerden. Politiewoorvoerder Andrei Moelintsev liet tegenover een lokale internetpublicatie weten dat de mini-demonstratie simpelweg niet is toegestaan. ,,Het is een ongeautoriseerde publieke bijeenkomst. We hebben het verzamelde bewijs aan de Openbaar Aanklager doorgespeeld en verwachten dat de organisatoren zich hier binnenkort voor zullen moeten verantwoorden”.

‘De geboorteplaats van de Russische democratie maakt zijn naam waar’, kopt de lokale krant in Veliki Novgorod. In de stad waar in de twaalfde eeuw de handelslieden al vertegenwoordigers kozen zijn de eerste webcamera’s geïnstalleerd. Op de doorzichtige stembussen en boven de werktafel van de kiescommissie staan twee camera’s met een internetverbinding. Bij de verantwoordelijke stadsvertegenwoordiging wordt enthousiast de telefoon opgenomen. ,,Ze doen het hoor!”, zegt een secretaris van de kiescommissie. ,,We hebben vandaag journalisten van de staatstelevisie op bezoek gehad, die hebben alles nog eens getest. Nu kan de hele wereld meekijken”. Voor de presidentsverkiezingen op 4 maart moeten de meeste stembureau’s in Rusland worden uitgerust met webcams. De komende weken worden de eerste tests gedaan en krijgen de commissieleden training. In verschillende provinciesteden is er protest tegen de camera’s. Commissieleden voelen zich begluurd en zijn bang voor represailles.

Om de demonstranten die sinds begin december op de been zijn tegemoet te komen beloofde premier Vladimir Poetin tijdens zijn jaarlijkse televisiemarathon een eerlijke stembusgang. Het is niet voor het eerst dat cameratoezicht de gemoederen moet bedaren. Na de desastreuze bosbranden in 2010 liet de overheid webcams installeren om op de herbouwing van verwoestte dorpen na te zien. De inwoners van het dorp Maslovka in de buurt van Voronezj noemden de camera’s het ‘oog van Poetin’. Malafide bouwbedrijven, clandestiene drankstokers en illegale gastarbeiders liepen met een grote boog om de camera’s heen. Analisten zijn sceptisch over het project. Breedband verbindingen zijn niet overal beschikbaar, en er zijn niet genoeg onafhankelijke waarnemers om de stroom aan informatie te verwerken. IT-experts waarschuwen bovendien dat het Russische internet niet genoeg capaciteit heeft om de live-streams van de ruim 200.000 stembureau’s te verwerken.

Aanvankelijk wilde het ministerie voor massa-communicatie alle stembureau’s van laptops van Russische makelij voorzien, maar de afgelopen weken werd duidelijk dat Rusland die niet op korte termijn kan produceren. Zeven gecharterde vrachtvliegtuigen moeten de computers uit China en Japan naar de Russische regio’s vervoeren. Oppositieleiders zien maar weinig in het project, dat naar schatting ruim 200 miljoen euro kost. Een woordvoerder van de Jabloko-partij, wiens leider Javlinksi vandaag van de kieslijst werd geschrapt, verklaart weinig heil in het project te zien. ,,Zolang er geen onafhankelijke kandidaten zijn is er geen sprake van een eerlijke stembusgang. Webcams lossen het probleem niet op. De uitslag wordt buiten het zicht van de camera’s alsnog vervalst”.

‘Bent u van NTV? Dat is propaganda uit de koker van Soerkov!’ Toen een cameraploeg van het federale televisiekanaal NTV een maand geleden een bliksembezoek bracht aan het kantoor van Golos, een organisatie die overtredingen van de kieswet in kaart brengt, kregen ze een koekje van eigen deeg. Ruim zes minuten lang blijft een Golos-medewerker het als een mantra herhalen. ‘U staat in dienst van Soerkov, NTV is propaganda van Soerkov’. Hij wordt zelden bij naam genoemd, en toch was Vladislav Soerkov als onderhoofd van de presidentiële administratie een van de belangrijkste politici in het land. Nadat de NTV-opnames op YouTube verschenen nam het een vlucht. Societyfiguren, journalisten en acteurs grappen al weken dat ze niet voor Soerkov werken, oppositiepolitici roepen luid om zijn aftreden. Bij de demonstraties de afgelopen weken waren tientallen jongeren te zien met borden als ‘Je bent zelf propaganda van Soerkov!’ De druk werd zo groot dat president Medvedev hem dinsdagavond een andere functie gaf. Als vice-premier moet hij de innovatie en modernisering overzien en zal hij zich niet langer bezighouden met binnenlandse politiek.

Volgens de meeste analisten is de 47-jarige ideoloog Soerkov na Vladimir Poetin de belangrijkste figuur in de Russische politiek. Hij is de spindokter achter de verkiezingscampagnes van Poetin, schetste het assertieve buitenlandse beleid en wordt vaak gezien als de curator van Nasji, de pro-Kremlin jeugdbeweging. Hij was ruim een decennium lang verantwoordelijk voor ‘personeelszaken’, het benoemen en ontslaan van politici en regionale leiders. De keiharde onderhandelaar publiceert onder een pseudoniem cynische romans en schrijft teksten voor Agatha Christie, een Russische rockband geliefd onder pubers. In zijn werkkamer in het Kremlin hangen tussen de foto’s van Poetin en Medvedev ook ingelijste portretten van Barack Obama, Che Guevara en de Amerikaanse rapper 2Pac.

Tegenover persbureau Interfax liet Soerkov weten toe te zijn aan een nieuwe uitdaging. Zijn herbenoeming lijkt een gebaar tegenover de demonstranten die in Moskou al weken lang op de been zijn. In een interview met de Russische krant Izvestia liet Soerkov vorige week weten zelfs met ze te sympathiseren. ‘Het zijn de beste mensen in onze samenleving. Ze moeten gehoord worden’. Maar in zijn plaats komt Vjatsjeslav Volodin, een wissel waarmee volgens waarnemers Poetin op dit moment ‘al zijn mensen’ op de juiste plaats heeft zitten. Michail Prochorov, de miljardair met presidentiële ambitie die afgelopen september om het ontslag van Soerkov riep, ziet geen wezenlijk verschil. Middels zijn woordvoerder vertelt hij dat de herbenoeming niets meer is dan het heen en weer schuiven van het ene naar het andere kantoor. ‘Met dit soort verschuivingen zal er voorlopig niets veranderen’.

Foto:  AFP

‘Ik ben Ksenia Sobtsjak’, zei ze. De Sacharov-prospekt stond vol met demonstranten. Nog nooit sinds de val van de Sovjet-Unie waren er zoveel mensen op de been. Ze aarzelde geen seconde. ‘Ik ben Ksenia Sobtsjak en ik heb iets te verliezen’.

Dat heeft ze zeker. Ksenia Sobtsjak is in feite de Russische Paris Hilton, al is ze een stuk slimmer. Net als de Hilton-erfgename komt de Russische TV-presentatrice van een goede familie. Haar vader was Anatoli Sobtsjak, de eerste burgemeester van Sint-Petersburg, en vooral de man die de kleine corrupte ambtenaar Vladimir Poetin een carriere gaf.

Huilen

Poetin smokkelde zijn leermeester het land uit toen die bij het Kremlin uit de gratie viel. Een paar jaar later overleed hij, Poetin huilde op zijn begrafenis. Laat ik dat herhalen. Poetin huilde op zijn begrafenis.

Ksenia presenteerde later de ranzige Russische versie van Big Brother, knalde Porsches aan flarden en was een duurbetaalde gast in decadente nachtclubs. Ze was covergirl van het Kremlin, het mooie blonde gezicht van het extravagante nieuwe Rusland.

Tot vorige week. Bijna niemand hoorde het, maar op het podium tussen de boze mannen riep de kleine Sobtsjak om nieuwe verkiezingen en nieuwe oppositieleiders. Een paar dagen later was ze te gast op de redactie van een TV-programma. In amper een maand tijd is ze van een giechelende show-girl een activiste geworden. Ze heeft genoeg van de leegte en rekent af nu met de politieke vriend van haar vader.

Westerse pers

‘Poetin is geen slecht mens’, zei ze. ‘Hij is op dit moment gewoon een slecht politicus’. We konden rustig praten in de coulissen. ‘Weet je wat het probleem is? Iedereen probeert de nieuwe Poetin te vinden. Maar ze moeten het systeem veranderen, we hebben een systeem nodig waarin geen Poetin bestaat’.

Ze is een van de weinigen die Poetin goed kent en hem durft te beoordelen. ‘Er is geen weg meer terug’, legt ze uit. ‘Iedereen weet al dat ik aan de kant van de demonstranten sta. De Westerse pers zal wel schrijven dat het een teken aan de wand is dat zelfs een societymeisje als ik ben overgelopen. Dan kan het vast niet meer lang duren’.

Bij deze.

,,Heeft u al een wit lintje? Welk deel van Moskou woont u? Neem dan een stapel stickers en een poster mee!” Bij de grote zaal van het populaire Moskouse theatercafé Masterskaja heeft de beveiliging plaatsgemaakt voor een groep jonge activisten. Ze delen witte lintjes uit, zamelen geld in om nieuwe posters te laten drukken en houden op lijsten bij wie welke vreemde talen spreekt. Het is één grote chaos. Tussen de drumstellen op het podium proberen Sergej Porchomenko en Masja Gessen, twee bekende Russische journalisten, de vrijwilligers van de beweging te coördineren. Iedereen die iets wil zeggen moet het op een A4′tje schrijven, goede suggesties worden op een schoolbord overgenomen. Iedereen schreeuwt dwars door elkaar heen. ‘We moeten de sprekers van zaterdag gaan trainen!’ De Geheime Dienst leest al onze berichten op Facebook! We moeten zorgen dat CNN de demonstratie goed kan filmen!’ Bij Porchomenko zakt de moed in de schoenen. ,,Als we niet eens een paar simpele doelstellingen kunnen formuleren, hoe kunnen we dat ooit dit land veranderen?”

Zaterdag gaan tienduizenden Russen opnieuw de straat op. Ze zijn nog steeds boos over de gefalsificeerde verkiezingsuitslag eerder deze maand. Het Kremlin probeert de demonstranten met politieke hervormingen tegemoet te treden, al lijkt dat niet te werken. De onvrede is groter dan ooit, en de verschillende bewegingen zijn het over één ding eens; Rusland moet verder zonder Poetin. De oppositie is tot op het bot verdeeld, maar probeert met ronde-tafelgesprekken premature plannen te maken. De sensatiesite lifenews.ru gooide olie op het vuur door ruim acht uur aan ziedende telefoongesprekken van oppositieleider Boris Nemtsov te publiceren. Behalve Nemtsov en de razendpopulaire activist Aleksej Navalny is de verwachting dat ook oud Sovjet-president Michail Gorbatsjov zaterdag de menigte toe zal spreken.

In een andere zaal van Masterskaja zit Roestem Davidov, een vriendelijke dertiger. Hij heeft de laatste weken een dubbelleven. Overdag draagt hij maatpakken en is hij uitvoerend producent bij een goed bekeken show op de staatstelevisie. ’s Avonds is hij activist. ,,Het is een smerig programma”, legt hij uit. ,,Wij plegen karaktermoord op verschillende oppositiefiguren. Maar ’s avonds ben ik iemand anders. Ik werk tot diep in de nacht op Facebook”. Hij probeert regionale protesten de coördineren, laat posters van Vaclav Havel drukken en zorgt er voor dat activisten uit Sint-Petersburg na afloop van de protesten in Moskou een plek om te slapen hebben. ,,Niemand weet hoe dit afloopt”, legt hij uit. ,,En eigenlijk gaat het daar ook niet om. Er heeft een mentaliteitsverandering plaatsgevonden. Als dit doorzet is het voor de zittende macht afgelopen. Dit is het begin van het einde”.

De witte paleiszaal van het Kremlin wachtte in spanning af. De jaarlijkse presidentiële toespraak is het platform om veranderingen en koerswijzigingen aan te kondigen, en de 450 nieuwgekozen leden van de Russische Doema zaten zichtbaar zenuwachtig op het pluche. Premier Vladimir Poetin betrad de zaal met Patriarch Kirill, de belangrijkste Russisch-Orthodoxe geestelijke. Het eerste half uur stak de president de loftrompet. ,,Nog nooit was de inflatie in ons land zo laag, we hebben geen valutacrisis en er zijn maar twee miljoen werklozen in Rusland, een van de beste rapportcijfers ter wereld. We zijn dit jaar lid geworden van de WHO en de corruptie wordt keihard aangepakt”. Terwijl een deel van de zaal al zat te knikkebollen greep Medvedev halverwege het katheder vast. ,,Ik stel een complexe hervorming van het politiek systeem voor”, zei hij. ,,Ik hoor de mensen die roepen om verandering, ik begrijp ze. We moeten burgers actiever betrekken in de politiek. Op zeer korte termijn komen er een aantal ingrijpende veranderingen”.

Voor het eerst reageert het Kremlin inhoudelijk op de massale protesten van de afgelopen weken. Medvedev wil dat gouverneurs weer worden verkozen, zal de registratie van politieke partijen makkelijker maken, eist dat verkiezingen eerlijker verlopen en voorspelt dat er binnenkort een nieuw, onafhankelijk televisiekanaal komt. Of dat allemaal lukt is nog maar de vraag, het politieke lot van Medvedev is na de verkiezingen in maart onduidelijk. Poetin keert terug als president, en Medvedev moet bij de stoelendans premier worden, al is dat laatste niet zeker. Veel analisten voorspellen dat het met de liberale koers van Medvedev na de verkiezingen snel gedaan kan zijn. Volgens Arkady Dvorkovitsj, een belangrijke presidentiële adviseur, worden de hervormingen dan ook nog ‘voor het einde van het jaar’ doorgevoerd.

Nog maar weinig mensen geloven de mooie woorden van Medvedev. Op de radiozender Kommersant FM legt anti-corruptiestrijder Jelena Panfilova uit dat ze al jaren hoort dat de strijd tegen de corruptie nu pas echt begint. ,,Na vijf jaar wil men nu eindelijk wetgeving introduceren die de bankrekeningen van ambtenaren controleert. Maar inmiddels hebben alle hooggeplaatste functionarissen buitenlandse bankrekeningen”. Met de hervormingsagenda wil het Kremlin de jongere generatie tegemoet komen in de hoop verdere protesten voor te zijn. ,,Ik zag vanmiddag iets bijzonders op TV”, schrijft Viktoria, een van de 39.000 Moskovieten die op Facebook belooft zaterdag te gaan demonstreren. ,,Het ging over een land waar geen arme mensen wonen, steeds meer kinderen geboren worden en dat zonder kleerscheuren de crisis doorkomt. Kan iemand me vertellen waar dat land precies is?”

Twee weken geleden was ik in Sterrenstad te gast bij André Kuipers. Het trainingscentrum net buiten Moskou lijkt nog het meest op een filmset uit de jaren ‘70.

Er staan modules, halve installaties en enorme computers. Overal knipperen lampjes, alles piept en kraakt. Je bent de hele tijd op je hoede omdat ieder moment James Bond uit een capsule kan springen.

‘Het ziet er oud uit, maar dat wil niet zeggen dat er aan de binnenkant niets veranderd is’, legt Kuipers uit. Hij is juist gerust dat de oude systemen ook nog werken. ‘Zelfs al zouden alle computers uitvallen, dan hebben we nog een heel robuust systeem om toch nog mee te kunnen manoeuvreren. Met een Sojoez kom je altijd thuis’.

Blokken

Ondanks zijn vreemde blauwe pak en het truttig gestikte Nederlandse vlaggetje is de boomlange Kuipers een indrukwekkende verschijning. Zijn Amsterdamse tongval, en vooral zijn enthousiasme werkt aanstekelijk. ‘Ik wilde altijd nog een keer terug, en dat ga ik nu eindelijk doen’.

Hij mag inmiddels zelf een hoop kinderen hebben, zijn ogen fonkelen bij de gedachte nu voor een half jaar in een baan om de aarde te cirkelen. Al is het afzien. ‘Ik moet allerlei testen doen en examens afleggen. Dan ben je 53 en zit je nog steeds nerveus te blokken voor een examen’.

Kamperen

Bovendien heeft het internationaal ruimtestation ISS één groot nadeel. Het stinkt een uur in de wind. ‘Ga maar na’, legt André uit. ‘Het oudste deel is in 1998 gelanceerd. Het is natuurlijk nooit echt goed schoongemaakt. We proberen het wel, toch groeit er schimmel. Ik zeg het maar, het stinkt er gewoon’.

Gelukkig zit zijn portie meegebrachte oude kaas luchtdicht verpakt. ‘Net als de stroopwafels, de Verkade-koekjes en de Haagse Hopjes’, lacht André. Eigenlijk kom je in de ruimte niets te kort’.

‘Ach weet je’, zegt ‘ie. ‘Het is eigenlijk gewoon een half jaar kamperen’.