There’s weird business and there’s weird business. Sometimes you don’t believe it actually exists, until you meet the guy doing it.

Alexei trades souvenirs. Not just matryoshkas and little replicas of St. Basil’s Cathedral – oh no. He deals in souvenirs from all over the world. For people who weren’t there, yet still want to impress their friends.

When I exchanged the Moscow heat for the cool breeze of Rio de Janeiro last week, I suddenly found a little souvenir that seemed very familiar. I’d seen the little wooden miniature of the enormous statue of Christ that hovers over Rio before – in Alexei’s crammed Moscow apartment.

“It sells for 1,700 rubles each. Brazil is far away and Aeroflot doesn’t fly there,” Alexei once told me, explaining why something that costs next to nothing can set you back quite a lot of money.

Little plastic Eiffel Towers are cheaper, and cost only 500 roubles, Alexei says. “Other sights and souvenirs for Europe are around that price – I buy most of it in China anyhow.” Wearing a cheap suit and dark shades, Alexei is the personification of the Russian word “biznesmen”. Only he pronounces it without any vowels at all, more like “bzznssmn”.

Some of his clients work so hard they don’t have time to travel, he says, while others forgot to buy souvenirs in places they visited. But by far the biggest number are people cheating on their loved ones.

“It’s easy. You say you’re on a business trip to France, while in fact you’re with your lover in a rented cottage outside of Moscow. The little Eiffel Tower is the perfect alibi,”
he says with a smirk.

To complete the tale, Alexei teams up with an international company selling and sending postcards from all over the world. You can order a blank postcard from any place on earth, fill it in and send it back. The recipient gets the card with a postmark from that country.

“In same cases it takes a bit too long for the cards to arrive, but in Russia you can always blame the slow postal service,” Alexei says, laughing.

It is, however, a business with risks. “Sometimes it gets out of hand,” says Alexei. “Once when I tried to buy a carpet from Iran, I transferred a lot of money to Tehran and never got anything back.”

“And what about the wrecked marriages?” I ask.

“Not really my business,” he says. “That’s the funny bit – once people start lying, they get hooked on the service. It’s almost impossible for them to stop. It’s honesty that kills my business.”

The hardest part is getting your hands on the souvenirs, it seems. “Capital cities are easy, but try getting something from deepest Africa or some remote Pacific Island,” he says.

But with the help of eBay and a network of people around the world involved in similar undertakings, he tries his best to deliver. And if there’s no other way, Alexei even gets on the plane himself.

“Last year somebody wanted coral from the Maldives, but I flew to Egypt to get it instead. It looks more or less the same,” he says. “I mean, if your bzznss is lies, it’s alright to employ a little dishonesty yourself once in a while.”

Illustration by Evgeni Vasiliev

De ongewone strandvakantie, deel [...]: De inwoners van Moskou noemen hun stad trots ‘de haven van vijf zeeën’, maar in werkelijkheid is de kust meer dan duizend kilometer verderop. Daarom zoeken veel Russen verkoeling bij de Moskva-rivier op plekken waar de vervuiling meevalt. Ondertussen laten Russische miljonairs zand uit de Maladieven overvliegen.

Sinds een enorme hittegolf Moskou in haar greep heeft komen Andrej en Svetlana iedere dag bij Serebrjani Bor, een zandstrand bij een flauwe bocht van de Moskva-rivier die hier de stad binnenstroomt. ,,Het is zo heet, wat moet je thuis? We staan op, poetsen onze tanden en gaan met de bus hier naartoe. Gewoon, een kleurtje krijgen, wat ontspannen, af en toe wat drinken. We zijn vandaag wat vroeger gekomen, dan kun je nog een baantje trekken”, legt Andrej uit. Met een literfles vodka, een pot augurken op zout water en drie pakjes goedkope sigaretten komen ze de dag door. Links en rechts zoeven de jetski’s voorbij, rondvaartboten navigeren moeizaam tussen de zwemmende badgasten en af en toe glijdt een straalwitte jacht voorbij. Duizenden Moskovieten trekken iedere zomer naar Serebrjani Bor, bussen rijden af en aan tussen het metrostration en de verschillende strandtentjes en deels opgespoten zandstranden. Tussen de naaldbomen zijn hangmatten te vinden en wie wil kan er volleyballen, salsa-dansen of tennissen. Serebrjani Bor is het enige punt in de stad waar het volgens de autoriteiten nog veilig is te zwemmen. De rest van de Moskva-river is ernstig vervuild en alle andere strandjes in de stad zijn opgekocht en zitten verscholen achter grote hekken.

De meeste Moskovieten maken in de zomer dat ze wegkomen. De inwoners noemen hun stad graag ‘de haven van vijf zeeën’, maarin werkelijkheid is de kust meer dan duizend kilometer verderop. Veel mensen trekken naar hun datsja’s, vieren vakantie aan de Zwarte Zee of vliegen met goedkope chartervluchten naar Egypte, Turkije of Thailand. Wie geen datsja heeft en een buitenlandse vakantie niet kan betalen is aangewezen op Serebrjani Bor. ,,We hebben tegenwoordig onze kleren aan”, lacht Svetlana. ,,Ik ging met Andrej vroeger het liefst naar het naakstrand hier verderop, dat was altijd lekker vrij. Maar er is een slechte sfeer ontstaan. Er zijn te veel patsers”. De verschillende groepen nudisten op Serebrjani Bor hebben al jaren ruzie met elkaar, de ‘ideologische’ nudisten hebben een hekel aan de mensen die naakt rondlopen om met hun lichamen te pronken, en andersom. De politie is in zomeruniform aanwezig om een oogje in het zeil te houden. Jaarlijks verdrinken er tientallen mensen, vooral omdat ze dronken zijn en niet kunnen zwemmen. Volgens het Ministerie van Urgente Zaken zijn in heel Rusland vorige maand 1244 mensen verdronken.

De hittegolf blijft al weken aanhouden, het kwik komt overdag amper onder de 35 graden. Ventlitatoren en airco-systemen zijn uitverkocht en de ijsjes zijn niet aan te slepen. Het Kremlin annuleerde zelfs de wekelijkse parade van het bereden regiment op het Rode Plein. Op een jachtclub buiten de stad organiseerde de Millionair Fair een zomers evenement waarbij de elite van de stad kon genieten van fijn zeezand dat voor de gelegenheid speciaal uit de Maladieven werd overgevlogen. ,,Geef mij de winter maar”, lacht Roman, een 22-jarige student die met een paar vrienden in de schaduw van de naaldbomen bij Serebrjani Bor gitaar speelt. ,,Dit is een stad van extremen”, legt hij uit. ,,Je bent extreem rijk of straatarm, het is ijskoud of kokend warm. Maar saai is het in ieder geval niet”.

Ik val al door de mand wanneer ik me voorstel. ‘Olas? Olfa? Oleg?’, mijn naam is voor de meeste Russen aanvankelijk onuitspreekbaar. Maar de meest bijzondere Rus die ik ooit een hand gaf kon er alleen maar om lachen. ,,Ik ben Charlie”, zei hij. ,,Dat is pas gek”.

Het verhaal achter de naam is even tragisch als bijzonder. ,,Je weet toch dat ze in Letland vroeger allemaal Europese namen hadden?”, vraagt Charlie. ,,Mijn vader ontsnapte tijdens de Eerste Wereldoorlog samen met een Letse medegevangene uit een Duits krijgsgevangenenkamp. Alleen mijn vader overleefde het en kwam zijn belofte na. Ik was zijn eerste zoon en dus kreeg ik die naam, of dat nou kon of niet”. Ik weet er het fijne niet van, maar zo’n naam kan in de Sovjet-Unie alleen maar voor problemen hebben gezorgd. De inmiddels 80-jarige Charlie kan er nu alleen maar om lachen. ,,Ze vergeten je naam tenminste niet, dat is het belangrijkste”.

Charlie woont met zijn tweede vrouw iets buiten Moskou. Hoewel hij af en toe klaagt over zijn leeftijd heeft hij de energie van een twintiger. Hij repareert auto’s, tilt zware motorblokken opzij en bouwt muziekinstrumenten. En hoewel hij me het liefst vertelt over ingewikkelde mechanica probeer ik hem uit te horen over de geschiedenis. De oorlog staat hem nog haarscherp voor de geest. Hij herinnert zich de honger, de reizen en vertelt af en toe over de overwinningsparade die in 1945 over het Rode Plein trok. ,,Ik ben over allerlei daken gesprokken om er goed naar te kunnen kijken, dat was niet zo moeilijk”, legt hij uit. ,,Maar uit handen van de politie blijven toen we daar weer vanaf kwamen, dat was pas lastig!”

Een paar maanden geleden vond ik de hoorns van een antilope bij hem op zolder, ik dacht aanvankelijk dat het een soort futuristische kapstok was. ,,Geschoten op de steppes in Kalmukkië”, vertelt Charlie. ,,Er vertrok een expeditie die kant op en ik mocht mee omdat ik goed auto’s kon repareren. Het was doodstil daar”, herinnert hij zich. ,,Natuurlijk is het doodstil op de steppe”, lacht zijn tweede vrouw. ,,Nee, je snapt het niet”, zucht Charlie. ,,Stalin was nog maar net overleden, alle Kalmukkiërs zaten nog in Kazachstan”.

Toen een jeugdvriend hem de onderdirecteur van een instrumentenfabriek maakte zat zijn Sovjet-bestaan geramd. ,,Ik hoefde alleen maar een paar keer per week een handtekening te zetten en het geld stroomde binnen. Niks aan. Ik ben eens gaan kijken in die werkplaats, zo moeilijk was dat helemaal niet, een balalaika maken”. Tot op latere leeftijd trok hij de wereld over met zijn handgemaakte muziekinstrumenten. Hij haalde prijzen op uit Latijns-Amerika, bouwde zijn eigen zeilboot en ruilde die vorige zomer nog in voor een nieuwe sportwagen. Het mag geen wonder heten, zijn kleindochters noemen hem de hooligan-grootvader.

En toch maak je je af en toe zorgen. Rebel of niet, toen we vorige week bijna van de weg gedrukt werden door de cortege van een lokale gouveneur gaf hij geen kick. Terwijl de geblindeerde Mercedes luid toeterde en de politieauto’s met zwaailichten de sportwagen omsingelden werd ik zenuwachtig. Zou er misschien toch iets zijn met zijn gehoor, of ziet hij niet zo veel? ,,Maak je geen zorgen Olas” zei grootvader. ,,Ik zie hem heus wel. Laat die klootzak maar even wachten”.

In Rusland en de landen van de voormalige Sovjet-Unie neemt het drugsgebruik nog altijd explosief toe. Vooral heroine sijpelt gemakkelijk door de poreuze grenzen van Centraal-Azie.

Even leek de Doema, het Russische parlement, op het Madame Tussauds-museum aan de Dam in Amsterdam. Om het publiek van de kwalijke gevolgen van drugsgebruik te overtuigen opende Viktor Ivanov, het hoofd van de Federale Narcoticadienst, twee weken geleden een tentoonstelling met wassen beelden van bekende drugsgebruikers. Naast rotte longen en lekgeprikte benen op sterk water waren er levensgrote beelden van onder andere Kurt Cobain en Freddy Mercury te vinden. Ivanov stelde voor oude Sovjet-wetgeving af te stoffen om de ‘epidemie’ van drugsgebruik tegen te gaan. De huidige gevangenisstraffen moeten flink omhoog, land waar marijuana groeit moet van de eigenaar geconfisceerd kunnen worden en als het aan de narcotcadienst ligt krijgen studenten zomerbaantjes waarbij ze oogsten komen vernietigen. Ook pleitte Ivanov ervoor het gebruik van drugs weer strafbaar te stellen. Op een internationale Aids-conferentie in Wenen aanstaande zondag pleiten verschillende organisaties en landen juist voor een einde aan de criminalisering van drugsgebruik.

Wie wil weten hoe serieus het drugsprobleem in Rusland is hoeft alleen maar een apotheek in de grote steden in de Oeral, Siberie of het Verre Oosten binnen te lopen. Verkochten de kioskjes vroeger vooral veel schoonmaakalcohol en spiritus aan drankverslaafden, tegenwoordig zijn injectienaalden overal de items die het best verkopen. De cijfers zijn schokkend. Er zijn zo’n 2,5 miljoen verslaafden in Rusland en dagelijks komen er bijna 100 gebruikers om het leven. Evgeni Maljonkin van de stichting ‘Stad Tegen Drugs’ in Jekaterinburg heeft een radicale oplossing. ,,Ik roep het al jaren, ze moeten gewoon de grenzen op slot zetten. Bijna niemand kan de grens met Finland over, maar onze grenzen met Centraal-Azie zijn open voor iedereen”, legt hij uit. Drugssmokkelaars met Russische paspoorten kunnen vrij reizen door de voormalige Sovjet-staten waar grensposten en controlepunten op een hand te tellen zijn. De Federale Narcoticadienst becijferde dat sinds de oorlog in Afghanistan de hoeveelheid Afghaanse heroine in Rusland maarliefst 44 keer hoger is. De Russen proberen met de Amerikanen en de NAVO-landen samen te werken om het probleem ter plaatse aan te pakken.

Volgens het Aids-fonds gaat het in Oost-Europa en Centraal-Azie bij 80 procent van alle HIV-geinfecteerden om mensen die drugs spuiten. Vooral in gevangenissen zijn naalden schaars en worden nieuwkomers tegen hun wil geinjecteerd met heroine door hun medegevangenen. De narcoticadienst krijgt van de overheid dit jaar extra budget om de problemen aan te pakken. Op de conferentie in Wenen zeggen de Latijns-Amerikaanse deelnemers juist dat de vele miljarden die zijn geinvesteerd in de strijd tegen drugs een averechts effect hebben. Door drugs te verbieden hebben regeringen de gebruikers ervan ondergronds gedreven en zijn ze onbereikbaar voor hulpverlening. Politiediensten in Rusland laten junks liever op straat liggen en zelfs ziekenhuizen houden de deuren voor verslaafden gesloten. ,,In Jekaterinburg werken we aardig samen met de lokale overheid, maar het gaat moeizaam”, legt Maljonkin uit. ,,De programma’s die jullie in Nederland hebben zijn effectief, heroinejunks worden opgevangen en krijgen verzorging van de staat. Wij hebben maar beperkte opvang en zien een eindeloze stroom verslaafden toekomen. En dat zijn, treurig genoeg, vooral kinderen.”

“Olas? Olad? Oleg?’’ It’s always hard to introduce myself in Russia – but one man could only laugh.

“My name is even funnier,” he told me when we first met, years ago. “I’m Charlie, nice to meet you.”

It goes without saying that “Charlie” is a hard-to-come-by name around here, especially when you’re Russian and not British or American, like most Charlies.

The story of Charlie’s name is as tragic as it is beautiful. Charlie’s father was imprisoned by the Germans during the First World War. He managed to run away and get caught several times, eventually teaming up with a Latvian inmate by the name of Charlie on his last escape. Running from gunfire, that Charlie got shot and passed away in the woods. My Charlie’s father survived – and named his son after his fallen friend.

The stories 80-year-old Charlie tells are better than fiction. I once found the horns of a saiga, a type of steppe antelope, lying around in his house. I thought the little ribbed horns were a weird fashion item, but it turned out that Charlie shot the antelope in the 1950s. “Somebody took me along in a car as a mechanic, and we went hunting in Kalmykia. It was very quiet there.”

I laughed. Obviously, it’s quiet in the steppes. “You don’t get it,” he said. “The Kalmyks were forcibly relocated; there was nobody there.”

Charlie is a piece of living history. Though what he mostly likes to explain to me is complicated mechanics, I try to get him to talk about the past. He remembers the Second World War – how he jumped different trains between Moscow and Sverdlovsk, how food was in short supply and how he managed to climb a network of roofs to get a panoramic glimpse of the original Victory parade. “It was a good view,” he laughs. “But the hardest thing was not getting arrested while getting there.”

When he told me he exercised daily to stay in shape, I expected early-morning Soviet-style gymnastics. But Charlie is a fan of a Tibetan fitness regime, and I frankly wouldn’t be surprised to find him standing on his head one day. He still repairs cars, easily moves blocks of concrete around; he can fix everything that could possibly get broken in your house and was once observed single-handedly pulling a car out of a ditch. Needless to say, his granddaughters call him “the hooligan grandfather.”

When a friend named Charlie the deputy director of a firm that made musical instruments, Charlie found the ideal Soviet job – one in which he only had to sign papers to make a living. “It was boring,” he tells me. “So I asked them to show me how to make a balalaika. It’s not that hard, anyhow.” Soon, he was traveling the world with his hand-made instruments and even winning awards for them. When he saw me gazing at a map of the Atlantic Ocean some time ago, he said: “It’s a nice place, I once sailed over there.” In fact, he swapped his self-made boat for a new car last summer.

Last winter, when he was driving me in said new car on a busy road outside Moscow, a Mercedes began flashing its lights behind us. When we didn’t move over, the driver started honking and shouting all manner of obscenities through a built-in megaphone. Charlie kept it cool and didn’t give an inch. I, however, started to worry. Charlie is 80, after all – maybe his eyes and ears were failing him.

“I see him, don’t worry,” said the hooligan grandfather when I started freaking out as the Mercedes threatened to run us off the road.

“I see him,” he repeated. “Let’s keep the fucker waiting.”

Het wereldberoemde Bolsjoi-theater in Moskou staat al sinds 2005 in de steigers. De datum van oplevering blijft maar opschuiven en er zijn met verschillende bouwbedrijven miljoenen verdwenen. De nieuwe projectontwikkelaar zweert dat het gebouw in de herfst van 2011 weer open kan.

,,Ze hebben het in de pers over 2013 of zelfs 2015 als uiteindelijke opening. Onzin! Ik kan je garanderen dat het theater in de herfst van 2011 open gaat”, zegt Michail Siderov van Soemma Kapital. Hij ziet er met krullig haar en een fijngesneden Italiaans pak eerder uit als een dirigent dan een opzichter bij het bouwbedrijf. Zijn investerings-maatschappij heeft vorig jaar de verbouwing van het Bolsjoi overgenomen nadat bekend werd dat het vorige bouwbedrijf door het Russische Openbaar Ministerie buiten spel is gezet. ,,Toen we hier net kwamen waren er misschien 400 mensen aan het werk, nu zijn dat er al 2500. En hoe dichter we bij de deadline komen, hoe meer mensen er hier aan de slag gaan”. De bouwvakkers lopen voorzichtig en met eerbied door het gebouw dat al sinds 1824 op z’n plek vlak tegenover het Rode Plein staat. De renovatie gaat voornamelijk handmatig, gelduldige restaurateurs proberen de orginele papier-mâchélaag los te krijgen en leggen op de verschillende balkons lagen met bladgoud aan.

De verbouwing was in 2005 bepaald geen overbodige luxe. Het theater stond grotendeels op instorten en de vloer was zo slecht dat ballerina’s bang waren er tijdens een voorstelling doorheen te zakken. Maar tijdens de bouw ontstonden er allerlei problemen. Volgens het Openbaar Ministerie speelden bouwbedrijf Kurortproekt en het Russisch Directoraat voor Bouw en Restauratie onder een hoedje. Terwijl het contract uit 2003 om 2,3 miljoen euro ging betaalde de overheid bijna 23 miljoen euro uit, waarvan meer dan de helft voor papierwerk. Tot overmaat van ramp kwam tijdens de restauratie een ondergronds riviertje dat al decennia gedempt was plots weer bovenborrelen. ,Je komt hier iedere dag iets anders tegen”, legt Siderov uit. ,,De antieke spijkers uit de Tsarentijd zijn ondertussen een eigen leven geen leiden, dat moeten we allemaal vervangen. En tijdens een snelle Sovjet-renovatie in 1956 is de akoestiek een stuk minder geworden, nu hebben we een Nederlands bedrijf die dat weer in oude glorie herstelt”.

De bouwvakkers genieten met een kleine transitorradio op het podium van het overweldigende geluid van de Dire Straits en zijn er inmiddels aan gewend dat ze op op sommige plekken elkaar letterlijk kunnen verstaan terwijl ze aan de tientallen meters van elkaar verwijderd zijn. De renovatie van het Bolsjoi is een belangrijk Russisch prestigeproject. Toen overheid deze zomer een herbereking doorvoerde die gunstig uitpakte voor het federale budget besloot Minister van Financien Aleksej Koedrin de uitgaven met drie procent te verhogen. Premier Poetin liet het geld in de pensioenfondsen te storten, kocht huisvesting voor oorlogsveteranen en maakte de rest over ten behoeve van de renovatie van het Bolsjoi.

Op een uitbouw op de negende verdieping werkt de bijna-gepensioneerde meester-restaurateur Vladimir Nikiforov aan Apollo en zijn vierspan, het enorme beeldhouwwerk pointificaal op het 100 roebelbiljet staat afgebeeld maar de afgelopen vijf jaar achter een façade van stijgers is verdwenen. Apollo krijgt een kleurtje, de paarden zitten nog in het plastic en zelfs de wagen zit er fonkelnieuw uit. Hij krijgt van Nikiforov, anders dan in de oudheid en de meeste Europese afbeeldingen, een wijnblad voor zijn genitaliën. ,,Niet omdat we plots preuts zijn geworden, maar zo heeft ‘ie er altijd bijgestaan”, legt hij uit. ,,Unisex!”, grapt projectontwikkelaar Siderov. ,,We zijn dan wel het Bolsjoi-theater, je moet toch een beetje met je tijd meegaan”.

Sinds 2005 staat het Bolsjoi-theater in de steigers. Ondertussen zijn alle opleveringsdata ver overschreden en duiken berichten van miljoenenfraude steeds weer de kop op. De nieuwe bouwmeester zweert dat het theater in de herfst van 2011 weer open gaat. Fotoserie ter voorbereiding op verhaal.

De afgelopen jaren waren de zomerkampen van Nasji, de Kremlin-jeugdbeweging, omgeven door schandalen. De organisatie pakte het dit jaar anders aan en kwam met een internationaal forum. Toch voelen de Nederlandse deelnemers zich ongemakkelijk. Iedere ochtend horen ze het Russische volkslied en staan ze oog in oog met een enorme poster van premier Vladimir Poetin.

Foto: Redmer van Delden

Dit jaar waren er geen varkens verkleed als politici, bleven de politiek-activisten thuis en waren er geen speciale tentenkampen ingericht voor pas-getrouwde stelletjes die daar ‘aan de toekomst van Rusland’ moesten werken. Een paar honderd kilometer ten noorden van Moskou, aan de oevers van het idyllische Seligermeer, organiseert de Kremlin-loyale jeugdbeweging Nasji ieder jaar een zomerkamp. Na golven van kritiek is het evenement dit jaar omgedoopt tot een ‘internationaal forum’ met gasten uit alle hoeken van de wereld. Onder de hoede van de Russische autoriteiten maken duizenden internationale gasten kennis met wat volgens de website van de organisatie ‘Ruslands meest getalenteerde jongeren’ zijn.

Vijf jaar geleden werd de Nasji-kampeerplaats ingericht als trainingskamp. Een nieuwe generatie vaderlandslievende jongeren moest het vaderland leren beschermen tegen kwade invloeden. Het leverde Nasji al snel de bijnaam van ‘Putin-Jugend’ op. Mensenrechtenactivisten werden door de jongeren lastig gevallen, ambassades belegerd of demonstraties met enorme massa’s Nasji-jongeren de kop in gedrukt. Maar de randjes zijn d’r af, de afgelopen jaren is de nadruk gaan liggen op de zakelijke toekomst van Rusland. Op het forum staan dit jaar onderwerpen als ‘Investeren in Rusland’ en ‘Niet-Westerse Democratiën’ op de agenda. Net als voorgaande jaren is alcohol taboe en worden er geen sigaretten verkocht. ,,Dat handhaven ze vrij streng”, legt Redmer van Delden (27) uit. ,,Er lopen hier een soort paramilitaire beveiligers die mensen die toch drinken het terrein afsmijten.” Net als veel andere internationale deelnemers is hij op het evenement afgekomen met een interesse in duurzame ontwikkeling, een van de thema’s van dit jaar. ,,Er zitten wel een aantal gezaghebbende figuren tussen, maar het niveau is niet bijster hoog. Men spreekt hier slecht Engels en veel Russische professoren zijn absoluut niet te volgen”, legt hij per telefoon uit. Het is afzien op kamp Seliger. ,,We zitten in kleine tentjes, de voorzieningen zijn verschrikkelijk. Er zijn wat provisorische douches en een paar plastic toiletten”, vertelt van Delden.

Dit jaar waren de deuren van het kamp voor journalisten gesloten. ,,Het is wel even schrikken. We krijgen iedere dag om acht uur ’s ochtends het Russissche volkslied te horen”, legt van Delden uit. ,,En nog allerlei andere propganda-liedjes, maar gelukkig verstaan we die niet. Vooral de jongeren uit andere voormalige Sovjet-staten hebben vlaggen meegenomen. Het ziet er toch allemaal een beetje vreemd uit. En wanneer iets niet mag krijg je strafpunten. Met je voeten in het water zitten is verboden, dat krijg je een gaatje in je badge”. Iedere ochtend moeten alle deelnemers op een groot veld verschijnen voor een ‘ochtendritueel’ en gymnastiek. Links en rechts van het podium hangen de metershoge portretten van premier Vladimir Poetin en president Dimitri Medvedev. Die laatste wordt woensdag verwacht, maar volgens de organisatie is er ‘niets zeker tot de helicopter in zicht is’. Van Delden en andere Nederlandse bezoekers hadden de eerste dagen een slecht gevoel bij het evenement. ,,We vroegen ons af wat we hier in hemelsnaam deden, we mochten geen stap zetten zonder begeleiding. Maar de organisatie is coulanter geworden, men spreekt na klachten wat meer Engels. We zitten het hier wel uit.”

Na de ontmaskering van het spionagenetwerk in de Verenigde Staten is duidelijk dat Rusland nog overal ter wereld een oogje in het zeil probeert te houden. Ook in Europa zijn er talloze Russen onzichtbaar actief.

Je herkent ze uit duizenden. Bij recepties, prijsuitreikingen of zelfs op de Koninginnedagvieringen van de Nederlandse ambassade in Moskou zijn er altijd wel een paar te vinden: spionnen in wording. Twintigers die in een pak dat net te groot is wat onwenning om zich heen kijken. Hoogopgeleide jongeren die in sommige gevallen zelfs Nederlands moeten leren. Wie vraagt naar hun achtergrond krijgt altijd een zelfde soort antwoord. Ze werken in de PR-sector, aan universiteiten of als onafhankelijk politiek analist. Maar vaak werken zo ook nog voor het Kremlin. In de Verenigde Staten zorgde de arrestatie van een omvangrijke spionagenetwerk voor opschudding. Elf verdachten in verschillende steden hebben jarenlang onder een valse identiteit in Amerika gewerkt. Volgens de aanklacht kreeg de groep de opdracht zo veel mogelijk te ‘amerikaniseren’ en op die manier belangrijke kringen te infiltreren.

De 27-jarige Olga, die in werkelijkheid een andere naam heeft, werkt al een aantal jaar voor de Russische inlichtingendiensten. Haar opdrachtgever is niet de buitenlandse spionnendienst SVR, maar de Moskouse overheid. In verschillende delen van Europa legt ze haar vinger op de pols bij jeugdorganisaties en eens in de zoveel tijd brengt ze naar Moskou verslag uit. Omdat bij de Oranje Revolutie van 2004 allerlei jongerenorganisaties betrokken waren probeert Rusland van alles te doen om een dergelijk scenario te voorkomen. Olga heeft naar eigen zeggen geen dubbelleven. ,,Ik heb gewoon mijn eigen leven. Ik studeer, werk en verdien af en toe wat bij door informatie door te spelen.” Dat gaat niet met een netwerk aan informanten, beveiligde computernetwerken of onzichtbare inkt, maar gewoon per e-mail. ,,Eigenlijk zie ik er weinig kwaads in. Ik stuur wat informatie op over dingen die ik hier hoor en zie. Daar is toch niets mis mee?”

In Rusland is het spionnendebat losgebarsten. Expers en analisten spreken elkaar tegen, volgens sommigen is het schandaal een provocatie om de relatie tussen Amerika en Rusland te frustreren, anderen denken dat dit slecht het topje van de ijsberg is. In het jaarrapport 2009 van de AIVD staat dat de Russische inlichtingendiensten in belangrijke mate ‘heimelijk actief’ zijn in Europa en Nederland. ‘Belangrijke doelwitten voor de Russische inlichtingendiensten zijn de NAVO, de technisch wetenschappelijke sector, de defensie- industrie en de energiesector’, schrijft het rapport. Ook is er volgens de AIVD een onverminderde interesse in ‘Nederlanders die een rol (gaan) spelen binnen beleids- en besluitvormingsprocessen die raken aan de Russische belangen’. Olga denkt dat er ‘enkele honderden’ spionnen op verschillende manieren in Europa aan de slag zijn. ,,Het is een prestige-aangelegenheid, je doet het voor je land en tegelijkertijd kun je rustig in Europa wonen en er carriere maken terwijl je tegelijkertijd in Moskou carriere maakt. Ik had een jeugdvriendin wiens latere man bij de inlichtingendienst FSB werkte. Hij kwam iedere avond in vol uniform naar huis, dat was adembenemend. Zo wilde ik ook voor mijn land aan de slag. Ik heb dan wel geen uniform, maar ik draag toch mijn steentje bij.”

The only time I’d get into bad arguments with Vitaly was on the railway crossing next to his dacha.

I could bear his stubbornness, alcoholism, hooliganism and excessive use of drugs, but crossing a railway line in your car blindly just by telling the time from your watch – that’s too much for me.

“Don’t whine, I know the timetable in this place,” he would say. In his little Oka, the Soviet version of the unbeatable Fiat Panda, I felt as if we were driving in our coffin. At any given moment a Moscow-bound train could kill both of us, but Vitaly somehow managed to avoid this by checking the timetable with his cheap Chinese wristwatch.

He’s a weird fellow anyhow. His friends moved him out of town after he once again shot the windows out of his little apartment on Kutuzovsky.

By day, Vitaly heads a small but tough PR agency. By night, Vitaly is high on Moscow’s nightlife. He’s a tall, blond and handsome young man who, despite using all drugs available on the market and drinking more than a gang of sailors put together, still looks in great shape. He bursts with energy, sleeps three hours a day and is the type of person who manages to get married and divorced again over the course of a weekend.

At his old dacha, however, he cools his energy down by repairing the roof, floor and walls and building a banya. Like most Russian men, by dint of DNA, he’s able to build the house of his dreams with his bare hands.

“Most importantly, I can do whatever I want here,” Vitaly explains. He runs around naked in the fields and just last week brought an old motorcycle back to life. Using mobile Internet, he somehow still manages to run the PR firm.

It’s bizarre, but in a country where nothing really works, trains actually run on time. Not only do they depart on the very second they’re scheduled to, but they arrive with the same punctuality. Like a perfect clockwork in a ruined house.

When I once stopped in an idyllic little village not far from Murmansk, I asked the driver of the train how long we’d stay. “Ninety seconds,” he said. “You’ve got 85 left.”

The view was amazing: further down the road were a couple of little wooden barracks, and I think I even saw a herd of moose running by.

“Can’t we stay a bit longer?” I asked.

“Are you mad?’ he shouted at me. “Can you imagine what happens when we run late?”

I never could. In the most of the western world, trains run hours late (in Italy, for example, I once managed to get on a train that was delayed 37 hours). It’s acceptable to say you’re late on a meeting “due to public transport”.

But when you board a train in Murmansk, your friends in Moscow know exactly when to pick you up – even though its two days later.

So now, whenever Vitaly and I cross a railway line, I close my eyes for a second and think of the 1.2 million employees of Russian Railways. Vitaly, Moscow and in fact this whole country depends on them.

Illustration by Evgeni Vasiliev