Een korte nieuwsbijdrage over de mislukte coup, en vooral hoe in Rusland twintig jaar na het einde van de Sovjet-Unie nostalgie toch nog de kop opsteekt. Camera- en montagewerk door Andrei Kharchenko en Anton Verstakov. Wie ook eens ‘Morskoi Boi’ wil spelen, breng een bezoek aan het Museum voor de Sovjet Speelautomaten.

De melodie van het volkslied is hetzelfde gebleven, vanaf de torens van het Kremlin stralen rode sterren en in de meeste dorpen en steden in Rusland staan de standbeelden van Lenin nog fier op hun sokkels. Waarom is er in Rusland nooit afgerekend met het verleden?

Tussen de schreeuwerige reclames van Nokia, Pepsi en Coca-Cola valt het majesteuze pand van het museum voor de hedendaagse geschiedenis aan de Tverskajastraat bijna niet meer op. De naburige winkel die iPads verkoopt trekt meer klandizie. Naast een enorme wapencollectie en een Goya-tentoonstelling heeft het museum een permanente expositie moderne geschiedenis. De pijpjes van Stalin, de accordion van Jeltsin en een videoscherm met Vladimir Poetin moet de bezoekers inzicht geven in de wonderbaarlijke transitie van de Sovjet-Unie naar het hyperkapitalistische Rusland van nu. ,,Onze politieke leiders zijn eigenlijk schrizofreen”, legt de jonge historicus Nikita Anikin uit. Hij maakt deel uit van het bestuur van het museum en onderzoekt de ervaring en beleving van die tijd. ,,Aan de ene kant zie je dat Rusland afstand heeft genomen van de Sovjet-tijd en de bijbehoordende symboliek, aan de andere kant zie je het nog overal. In de grote steden valt het nog mee, maar in de provincie worden de rode vlaggen nog uitgehangen en krijgt het Leninbeeld ieder jaar een schilderbeurt”, legt hij uit. ,,Ze hebben niets om op terug te vallen en een groot deel van de bevolking heeft goede herinneringen aan die tijd”.

In een speech in 2005 noemde toenmalig president Vladimir Poetin het einde van de Sovjet-Unie de ‘grootste tragedie van de vorige eeuw’. ,,Die gebeurtenis is voor het Russische volk een ware tragedie. Miljoenen landgenoten maakten plots geen deel meer uit van ons land, een epidemie die enorme gevolgen had”. Het was destijds voor Poetin een reden uit te halen naar het westen. “Rusland besluit zelf het tempo en de voorwaarden voor een overgang naar een democratie. We zijn een vrije natie en onze plek in de moderne wereldgeschiedenis zal worden bepaald door hoe succesvol en hoe sterk we zijn”. De Oost-Europese landen, de Baltische Staten en de Sovjetrepublieken konden de schuld van het Sovjetverleden op Moskou afschuiven. In Rusland zelf is nooit afgerekend met het verleden. ,,Dat kan eigenlijk ook niet anders”, legt Anikin uit. ,,We wonen nog altijd in Sovjethuizen, rijden in Sovjettreinen en vliegen met Sovjetvliegtuigen. Probeer in Rusland maar eens een snelweg te vinden die niet uit die tijd komt”. Toch was er twintig jaar geleden een beweging die korte metten wilde maken met de Sovjetgeschiedenis. ,,In het prille begin van de jaren ‘90 was alles wat uit het Westen kwam goed. Je hoeft je hier alleen de rijen voor de McDonalds maar in te denken. Er waren mensen die de communistische partij wilden verbieden, Lenin uit het mausoleum wilden weghalen. Dat is toen nooit gelukt, en daarmee is het momentum verdwenen. Om eerlijk te zijn, de mensen die nu nog willen dat de Leninbeelden worden weggehaald, dat zijn alleen freaks”.

De nostalgie naar de Sovjettijd is enorm. Het populaire televisiekanaal ‘Zvezda’ zendt iedere avond Sovjetfilms uit, een keur aan radiostations brengt alleen maar ‘de muziek van toen’. ,,Het is niet zozeer de nostalgie, mensen hebben het gevoel dat ze belazerd zijn”, legt Anikin uit. ,,Ze kregen een ideale, democratische samenleving beloofd, maar er kwam alleen maar crisis”. President Dimitri Medvedev heeft een iPad, zet sterk in op innovatie en probeert allerlei hervormingen door te drukken. Maar de samenleving is volgens de meeste analisten niet klaar voor. ,,Daarom is geschiedenis bij ons zo krampachtig”, legt Anikin uit. ,,We staan nog met een been in het verleden”.

Het vervallen Gorki-park aan de oever van de Moskou-rivier krijgt als het aan het gemeentebestuur van de Russische hoofdstad ligt een flinke facelift. Er zou een gloednieuw pretpark moeten komen dat niet onderdoet voor Disneyland in Parijs. En alles met een vaderlandslievende inslag.

Slechts een van de enorme poorten van het ‘Centraal Cultuur en Rustpark Maxim Gorki’ staat op een kiertje open. Een oude man leunt tegen een lichtblauw dranghek. ,,Je moet bij de kassa een kaartje kopen. Ik waarschuw je alvast maar, er valt maar weinig te beleven”. Bij de kassa vraagt men 80 roebel (twee euro) entree, en wie langs de poorten loopt ruikt direct de popcorn. Het Gorki-Park heeft nog het meest weg van een enorme kermis. Hier en daar staan schiettentjes, in de verte knallen botsauto’s op elkaar en aan de horizon zoeven gillende meisjes in een achtbaan voorbij. Op een weekdag is er weinig te beleven, maar in de weekenden komen Russen van heinde en ver voor een middagje vermaak in het centrum van Moskou. Mannen drinken liters bier uit plastic bekers, jonge vrouwen eten behending sushi en kinderen kijken vol bewondering naar de Boeran, de testmodule van de Sovjet-spaceshuttle die als een van de hoofdattracties prominent op het terrein staat.

Als het aan de gemeente Moskou ligt maakt het park plaats voor een gloednieuw attractiecentrum. ‘De hele geschiedenis van Rusland moet er te vinden zijn, alles moet herinneren aan Rusland en ook de eettentjes zullen typisch Russisch eten serveren’, legt Michail Choeboetija bij het radiostation Vesti FM uit. Hij staat aan het hoofd van de onderzoeksraad die bekijkt waar de stad Moskou de komende jaren moet investeren. ‘Het gaat een soort klein Rusland worden, de bezoekers kunnen de grote gastvrijheid van dit land ervaren en het zal zeker een van de mooiste parken van Europa worden. De Russische pers doopte het project snel tot een ‘vaderlandslievend Disneyland’ en berekende dat er zeker 776 met de renovatie en bouw gemoeid zal zijn. Volgens directeur Vjatsjeslav Korol zal dat bedrag zich zeker terugbetalen. Hij laat via zijn woordvoerder weten dat de unieke Sovjet-architectuur bewaard zal blijven en dat het juist niet op Disneyland zal lijken. ‘Er komen concerten, lezingen en tentoonstellingen, alles met een Russisch tintje’.

Het Oezbeekse restaurant in de linker deurpoort, de kleine pizzaria’s en de Duitse biertentjes moeten dus plaatsmaken voor een groot Russisch attractiepark. Het amusementspark uit de prille dagen van de Sovjet-Unie is in 1923 aangelegd en is altijd een van de belangrijkste stadsgezichten geweest. Gorki-Park is in het westen bekend geworden na de gelijknamige Hollywoodthriller uit 1983. In 1990 scoorde de Duitse rockband The Scorpions een wereldhit met ‘Winds of Change’, waar het amusementspark symbool staat voor het einde van de Sovjet-Unie. Een aantal jaar geleden sloot de overheid een aantal van de attracties inclusief het enorme reuzenrad dat onveilig zou zijn. De directie hoopt dat de bouw volgend jaar kan beginnen en dat er jaarlijks tenminste zes miljoen mensen op het nieuwe Gorki-park af zullen komen.

Terwijl de dure nachtclubs, modeboetiekjes en zelfs de Starbucks langzaam het centrum van Moskou overnemen zijn ze hier en daar nog te vinden, ouderwetse Tsjeboeretsjnaja’s. Veel meer dan een paar tafels met wat asbakken is er niet. Het lekt op het toilet, koken doen ze met de magnetron. Bier komt uit een fles of lauw uit een druppelende tap, thee komt in plastic glazen.

Terwijl winkelcentra en markten geplunderd werden riep de Kirgizische oppositie donderdagmorgen een nieuwe regering uit. De Kirgizische president Bakijev lijkt spoorloos maar liet over de radio weten ‘geen enkele reden’ te zien op te stappen. Amper twee dagen na het begin van de gewelddadige protesten lijkt de machtswisseling in Kirgizià« een feit.

,,Noem het een revolutie, noem het een volksopstand. Het is hoe dan ook onze manier om duidelijk te maken dat we democratie en rechtvaardigheid willen”, liet de nieuwe zelfbenoemde Kirgizische premier Roza Otoenbajeva (59) weten tijdens een chaotische persconferentie woensdagnacht in het parlementsgebouw dat eerder die dag nog aan puin geslagen werd. De oppositie liet weten dat er een tijdelijke regering op poten is gezet die zes maanden het land zal besturen. President Koermanbek Bakijev is spoorloos, maar liet donderdagmiddag nog tegenover een Russisch radiostation weten ‘geen enkele reden’ te zien om op te stappen. Activisten sloegen eerder de minister van Binnenlandse Zaken Moldomoesa Kongantijev en Vice-Premier Akylbek Zjaparov het ziekenhuis in. Het was Vladimir Poetin die donderdagmorgen in een telefoongesprek met Otoenbajeva de machtswisseling erkende. Volgens de persdienst van de Russische premier garandeerde Otoenbajeva Poetin dat ‘de volksgerering de situatie in Kirgizià« volledig onder controle heeft’ en verzocht Rusland om economische steun. Rusland is de belangrijkste handelspartner en de financiele suikeroom van het straatarme Kirgizià«. Gedurende de nacht werden verschillende winkelcentra in de stad leeggehaald en braken hier en daar rellen uit. Volgens ooggetuigen heerst er complete anarchie in de hoofdstad. Volgens de laatste tellingen kwamen er bij het geweld de afgelopen dagen zeker 68 mensen om het leven en raakten er nog eens 400 gewond.

De geweldadige machtswisseling begon dinsdagmiddag in de noord-westelijke stad Talas toen een woedende menigte het presidentià«le gebouw binnendrong. De Kirgizià«rs zijn kwaad over de almaar stijgende kosten voor het levensonderhoud. De energieprijzen zijn de afgelopen maanden fors omhoog gegaan en in de winter zaten grote delen van het land lange tijd zonder gas of elektra. Ook beschuldigt men president Bakijev van corruptie en machtsmisbruik. De protesten sloegen snel over naar de hoofdstad, waar de ordetroepen het vuur openende. De betogers namen de wapens op, veroverden het parlement, de staatstelevisie en andere publieke gebouwen en wisten snel de juiste oppositieleiders bij elkaar te brengen. Het was merkwaardig genoeg ook de Russische premier Vladimir Poetin die een goede analyse gaf van wat er fout is gegaan in Kirgizià«. ,,Toen president Bakijev aan de macht kwam trok hij hard van leer tegen de gevallen president vanwege machtsmisbruik en vriendjespolitiek. Ik heb het idee dat hij in de kuil is gevallen die hij zelf gegraven heeft”, liet hij tijdens een persconferentie weten. De gevluchte president kwam vijf jaar geleden aan de macht na de zogenaamde ‘tulpenrevoltuie’, een vreedzame opstand analoog aan de eerste machtswisselingen in Oekraà¯ne en Georgià«. Ook in Kirgizià« werden de democratische hervormingen niet doorgevoerd en kwam er weinig tot niets van de verkiezingsbeloftes. In juni werd Bakijev nog met 78 procent van de stemmen herkozen in verkiezingen die volgens internationale waarnemers een aanfluiting waren.

De nieuwe ‘volksregering’ staat voor de uitdaging op korte termijn de orde in het land te herstellen en het vertrouwen van zowel Rusland als de Verenigde Staten te winnen. Beide landen hebben belangrijke militaire bases in het land. Rusland liet al weten zo’n 150 extra militairen te sturen om haar eigen burgers te beschermen. De Amerikaanse legerbasis nabij de Noordelijke stad Manas is een van de belangrijkste logestieke knooppunten voor de NAVO-troepen in Afghanistan. Ook moet de overheid alles in het werk stellen om energietekorten te voorkomen. Kirgizià« trok de afgelopen jaren herhaaldelijk aan het kortste eind in een regionale machtsstrijd om beperkte energieleveranties. In verschillende delen van Kirgizià« instaleren oppositiegroeperingen hun eigen mensen als burgemeesters, gouveneurs en lokale machthebbers. Volgens de nieuwe regering zijn door het hele land groepen vrijwilligers op pad om de orde te bewaken.

Het zijn EU-burgers, maar ze hebben niet dezelfde rechten als hun landgenoten. De Russisch-sprekende ‘non-burgers’ in de Baltische Staten mogen sinds kort wel binnen de EU reizen, maar nog altijd niet werken. Ze hebben geen stemrecht en zijn feitelijk stateloos. ‘Ests leren of naar Rusland verhuizen’, is de boodschap.

Uithangborden, waarschuwingen, bewegwijzering en bijna alle signalisatie in de Estse hoofdstad Tallinn is tweetalig. In het Ests en Engels krijgen bewoners en toeristen de richtingen aangewezen in de stad. Dat gaat niet op voor wat er niet mag. De stickers en bordjes met ‘Verboden te roken’, ‘Geen vuil dumpen’ en ‘Niet betetalen voor de tram? 600 kronen boete’ zijn in het Ests èn in het Russisch. Het is een van de voorbeelden waar de Russisch sprekende minderheid in Estland dagelijks mee te maken heeft. ,,Die bordjes maken me niet zoveel uit”, zegt de radio-technicus Nikolai Vladetsin (60). ,,Het gaat erom wat er in je paspoort staat. Ik heb een grijs paspoort, maar de laatste jaren kun je daar steeds meer mee. Je hoeft alleen maar een taaltest te doen, die is niet eens zo ingewikkeld. Ik had dat paspoort al tien keer kunnen krijgen. Maar dan kan ik niet meer naar Rusland. Het is een vreselijk moeielijke keuze, ik ben er nog altijd niet uit.”

Estland wordt vanwege het discriminerende minderhedenbeleid regelmatig op de vingers getikt door allerlei internationale instanties. Deze week nog riep een speciale commissie van de Raad van Europa het land tot de orde, een rapport haalt uit naar de Estse autoriteiten die te weinig doen om de Russisch-sprekende minderheid te integreren. Het Russisch-talige onderwijs is onder de maat, de regels om burgerschap te krijgen zijn te strikt en de werkeloosheid onder het Russisch-sprekende deel van de bevolking is twee keer hoger dan in de rest van de samenleving. Het land bestaat voor een kwart uit etnische Russen, volgens officià«le cijfers is nog altijd zo’n acht procent van de bevolking stateloos.

De spanningen tussen de bevolking kwam in 2006 tot een hoogtepunt. Toen de regering besloot een Sovjet-monument uit het centrum van de stad Tallinn te verplaatsen gingen duizenden etnische Russen de straat op. Er waren rellen met de politie, delen van het centrum werden geplunderd en er onstond een diplomatieke rel met Rusland. Vladetsin is daar nog kwaad over. ,,Mijn vader vocht in de oorlog ook tegen de facsisten, en dan krijg je dit als dank terug. Mijn familie verhuisde na de oorlog naar Estland omdat het Sovjet-bewind hier wat losser was. Alleen omdat mijn gezin hier was toen de Sovjet-Unie in duigen viel hoor ik plots tot dit land. Eigenlijk puur toeval”, legt hij uit. Toch maakt het volgens hem niet heel veel uit of je nu wel of niet Ests staatsburger bent. ,,Je mag gewoon werken, een lening afsluiten en sinds anderhalf jaar ook door Europa reizen. Alleen mag je niet stemmen, maar wat maakt dat nou uit. En niet werken in de Schengen-landen, maar daar ben ik toch al te oud voor”. Rusland heeft speciale wetgeving voor de houders van grijze paspoorten in de Baltische Staten, ze mogen zonder visum naar Rusland reizen. Wie een Ests paspoort heeft moet uren in de rij staan en allerlei documenten overleggen bij het Russische consulaat in Tallinn om een visum te bemachten.

De jongere generatie heeft er minder moeite mee. ,,Mijn moeder is Russisch”, legt Jaan uit, een 18-jarige scholier die op vrijdagmiddag in een besneeuwd park met een paar vrienden sigaretten rookt. ,,Maar ik heb vorige maand mooi een blauw, Ests paspoort opgehaald. Je wilt toch geen halve burger zijn? Bovendien, als je zo nodig Russisch wilt zijn kun je wat mij betreft beter in Rusland gaan wonen”. Zijn vrienden zijn het roerend met hem eens. ,,Er zijn maar 1,3 miljoen mensen in dit land. Als de helft daarvan ook nog eens Russisch blijft spreken kunnen we de boel net zo goed opdoeken”.

In Rusland keek men twinting jaar geleden hoopvol naar de televisie. De val van de muur luidde het einde van de Sovjet-Unie in, maar anders dan in Duitsland is de democratische beweging in Rusland nooit op gang gekomen. ,,De belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”.

,,Dat was een prachtige tijd!” Irina Petrovna glundert er nog van. ,,We zaten allemaal tot diep in de nacht voor de televise.” De directrice van het Sacharov-museum in Moskou denkt weemoedig terug aan de herfst van 1989. ,,Er was zoveel hoop die tijd, we zouden naar het Westen toegroeien. Die belofte is niet waargemaakt, het is allemaal anders gelopen”, weet Petrovna. Het Sacharov-museum in Moskou is een democratisch baken in het in toenemende mate autoritaire Rusland. Behalve permantene tentoonstellingen over het leven van dissident en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov en het leven in de Sovjet-strafkampen rouleren er fototentoonstellingen over Tsjetsjenie en organiseert men er discussieavonden. In een hoekje van het museum is een herdenkingsmuur ingericht voor Natalia Estemirova, de Tsjetsjeense activiste die eerder die jaar ontvoerd en vermoord werd.

Zoals tienduizenden Moskouvieten loopt Irina Petrovna iedere dag langs het stukje Berlijnse muur dat als kunstwerk in de tuin van het museum staat. Een cadeau van het Berlijnse muurmuseum dat later werd bewerkt door een Russische kunstenaar. Ook de graffiti op de muren van het museum komt uit Berlijn. Vooral het levensgrote ‘Andrej Sacharov, bedankt!’ maakt nog altijd indruk op voorbijgangers. Toch bleek uit een recente peiling dat ruim 52 procent van de Russen geen idee heeft waarom de muur gevallen is. Vooral jongeren en inwoners van kleine steden hebben volgens het onderzoek een ‘alarmerend gebrek aan historisch besef’.

Iemand die zich die tijd nog goed bijstaat was de jonge KGB-agent Vladimir Poetin, destijds gelegerd in het Oost-Duitse Dresden. In zijn autobiografie ‘Eerste Persoon’ geeft hij een weergave van de gebeurtenissen. Weken na de val van de muur bestormde een woedende menigte het gebouw van de oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, en wilde het later het naburige KGB-gebouw bestormen. Met getrokken pistool sprak Poetin de menigte toe en wist hen te overtuigen hun woede niet op het militaire Sovjet-gebouw te richten. Hij belde naar het Russische hoofdkwartier voor ondersteuning, maar in Moskou werd niet opgenomen. ‘Moskou was stil’, schrijft Poetin. Hij begreep dat de laatste dagen van de Sovjet-Unie waren geteld, en die frustratie heeft hij lang meegedragen. Als president zou hij jaren later opmerken dat het einde van de Sovjet-Unie ‘de grootste tragedie van de 21e eeuw’ zou zijn. Vandaag wordt op de Russsische televisie een documentaire uitgezonden over die maanden in 1989 waarin ook Poetin aan het woord komt.

Burgers die voor de veiligheidsdiensten werkten werden in Oost-Duitsland lange tijd aan de schandpaal genageld. ,,Er is geen specifieke wetgeving voor”, legt Steffen Mayer van het Duitse historisch-instituut voor de DDR-veiligheidsdiensten uit. ,,Maar in de reunificatieverdragen van 1990 staat wel specifiek vermeldt dat het mogelijk is voormalige Stasi-agenten en informanten ‘per direct’ te ontslaan. In veel gevallen werden er in steden en districten commissie’s opgezet die individuele gevallen behandelden”, legt hij uit. Dat proces heeft in Rusland nooit plaatsgevonden. De geheime dienst KGB liep naadloos over in de FSB, de nog altijd oppermachtige veiligheidsdiensten van het moderne Rusland. Een jaar voor zijn aantreden als president stond Poetin aan het hoofd van de de dienst. Niet alleen geniet de dienst een hoog aanzien, oud-functionarissen zijn juist verzekerd van goede connecties en officiele functies. Rusland heeft haar eigen Sovjet-geschiedenis nooit willen verwerken.