Betaald demonstreren pro-Moskou

betaald-protesterenTerwijl in Kiev zondag opnieuw werd betoogd tegen de pro-Russische koers van de president, voerde de regering busladingen eigen demonstranten aan. De EU schort de gesprekken met Oekraïne op.

KIEV (16/12/2013) – Er zit amper honderd meter tussen. Rechts het Onafhankelijkheidsplein waar de vuren zijn aangewakkerd, de barricades nog hoger zijn opgetrokken en tienduizenden mensen al voor de derde week bivakkeren. Links het Europaplein, waar in alle haast een podium is opgetrokken en inmiddels ook tienduizenden Oekraïners staan. Bij het Onafhankelijkheidsplein zijn ze voor Europa, voor hervormingen en tegen president Viktor Janoekovitsj. Bij het andere plein zijn ze juist voor hun president, maar volgens de sprekers op het geïmproviseerde podium ook voor Europa en hervormingen.

Het verschil zit in de sfeer. De pro-Janoekovitsj-demonstranten worden met bussen aangevoerd uit allerlei steden en dorpen in Oekraïne. Wie er niet is uitgenodigd, heeft er niets te zoeken. Veel deelnemers zijn dronken, ze schoppen uit verveling tegen lege bierflesjes, of lopen doelloos rond. Fotografen en cameraploegen die bij ‘die andere demonstratie’ een kijkje willen nemen worden er hardhandig uitgewerkt.

Het is al jaren routine in Oekraïne dat demonstranten in harde valuta krijgen uitbetaald, maar bij de voorstanders van Janoekovitsj ligt het er duimendik bovenop. Reden tot argwaan op het Onafhankelijkheidsplein. Wanneer de overheid de dronken menigte op hen loslaat kan het wel eens verkeerd aflopen. Er zijn speciale wachttorens ingericht en bij de doorgangen tussen de barricades staan ‘portiers’, enkele tientallen potige kerels die een oogje in het zeil houden. Wie te veel gedronken heeft, mag niet naar binnen, zwervers en mogelijke provocateurs worden naar buiten begeleid. Een afzetting van politiebussen en een paar honderd agenten moeten de twee kampen bij elkaar vandaan houden.

Tussen de sprekers op het Onafhankelijkheidsplein klinken steeds meer buitenlandse gasten. Tussen het Oekraïens en Russisch door klinkt er afwisselend Grieks, Duits, Spaans en Nederlands op het plein, parlementariërs uit allerlei windstreken van Europa die de beweging een hart onder de riem willen steken. Een leuke bijkomstigheid, maar de menigte wacht vooral op de Amerikaanse sprekers. De democratische senator Chris Murphy, maar vooral de republikeinse hardliner en ex-presidentskandidaat John McCain zwepen de menigte op. ‘Dit is jullie moment, de vrije wereld is met jullie. Amerika is met jullie, ik ben met jullie!’ zegt McCain.

In een poging tot een handreiking richting de demonstranten ontsloeg president Janoekovitsj afgelopen weekend zijn veiligheidschef Volodimir Sivkovitsj en de burgemeester van Kiev, Oleksandr Popov. Zondagmiddag liet Eurocommissaris Stefan Füle via Twitter weten dat de EU de onderhandelingen met Oekraïne opschort tot het land duidelijk een signaal afgeeft dat het mee wil werken. President Janoekovitsj liet de onderhandelingen onder druk van de betogers hervatten, maar volgens veel analisten was dat slechts een manier om tijd te rekken. In plaats van met de Europese Unie worden door Janoekovitsj de handelsbanden juist met Rusland aangehaald. Aanstaande dinsdag wordt de Oekraïense president opnieuw in Moskou verwacht.

Felle discussies
Ondanks de grote aantallen in beide kampen blijft een handgemeen uit. Er wordt vooral gezwaaid, gelachen en soms geschreeuwd. Uit nieuwsgierigheid lopen deelnemers van beide protesten naar elkaar over. ‘Kom toch gezellig naar ons! Bij ons is het warmer!’ roepen de pro-Europa-demonstranten naar de overkant. ‘Rot toch op met je liberale waarden!’ roept de menigte terug. Er ontstaan felle discussies over Europese waarden, het Sovjet-verleden en macro-economie.

Niet iedereen bij de anti-demonstratie krijgt betaald. Aleksej Vlasenko (24) laat zijn lege portemonnee zien als bewijs. ‘Weet je wat het is, er moeten ook gewoon mensen werken. Wat willen ze nu, nog maanden daar op dat plein blijven zitten? Wie gaat er de pensioenen betalen? Moet ik twee keer zo hard werken omdat de helft van het volk het toevallig niet eens is met de koers van de overheid?’ Hier en daar worden telefoonnummers uitgewisseld. Demonstranten spreken af dat ze elkaar later treffen op het Onafhankelijkheidsplein wanneer de bekende band Okean Elzy een reünieconcert geeft. ‘We zijn geen vijanden van elkaar, we hebben gewoon een meningsverschil. Als deze politieagenten er nou niet zouden staan dan zouden we gewoon ergens een biertje gaan drinken en kwamen we er wel uit’, legt Vlasenko uit.

‘Gewoon gaaf’
Jacques Monasch (PvdA) sprak zaterdagmorgen het Onafhankelijkheidsplein in Kiev toe. ‘Ik hoop en wens dat jullie hier dag in, dag uit blijven. Net zo lang tot de overheid naar jullie zal luisteren!’, galmde de stem van Monasch en zijn tolk over het plein.

‘Je voelt de spanning, je voelt dat je met een hoop mensen contact hebt’, vertelt hij later. ‘Gewoon gaaf’. Hoe de patstelling in Oekraïne afloopt weet ook hij niet. ‘Wat ik heb gezegd, is dat de demonstranten moeten blijven komen. Zolang Oekraïne in de schijnwerpers staat, moet er in Brussel wel iets in beweging komen.’ Toch kan het volgens Monasch, die eerder in Rusland en Oekraïne werkte, ook verkeerd afgelopen. ‘Er kan bloed vloeien. Of er komt gewoon een zakenkabinet tot er nieuwe verkiezingen zijn. De uitkomst zal daar wel ergens tussen liggen.’

Oost en West trekken aan Kiev

Terwijl de mensenmassa’s aanzwellen en de demonstraties op het Onafhankelijksplein in Kiev de derde week ingaan, lijkt het wel alsof er zich rond de protesten een mini-Koude Oorlog voltrekt. Niet alleen is het land intern verdeeld over de pro-Russische koers van president Viktor Janoekovitsj, ook de buitenlandse partners staan lijnrecht tegenover elkaar.

koy1koy2

KIEV (13/12/2013) – Het Europees Parlement riep donderdag op tot een bemiddelingsmissie die op het allerhoogste niveau ervoor zou moeten zorgen dat de oppositie en de overheid met elkaar om de tafel gaan. Het verklaarde zich solidair met de demonstranten in Oekraïne, en dringt aan op een vreedzame uitkomst. Ook hint het parlement voorzichtig dat het tijd is voor nieuwe verkiezingen in Oekraïne. ‘In iedere democratie kunnen verkiezingen worden gehouden wanneer er legitimiteit nodig is’, valt te lezen in de verklaring. Tientallen Europese volksvertegenwoordigers zwaaiden tijdens de plenaire sessie met Oekraïense en Europese vlaggen.

Catherine Ashton, de buitenlandcoördinator van de Europese Unie, bracht donderdagmorgen in Brussel het nieuws dat de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj alsnog zijn handtekening zou zetten onder het handels- en samenwerkingsakkoord met de Europese Unie. Eerder deed Janoekovitsj al soortgelijke toezeggingen, maar Ashton leek nu overtuigd. Een Oekraïense delegatie onder leiding van vicepremier Sergej Arboezov is in Brussel voor overleg.

In Moskou liet de Russische president Vladimir Poetin tijdens zijn jaarlijkse toespraak voor het parlement weten dat hij rekent op een politieke oplossing in Oekraïne en dat hij hoopt dat het buurland zich op termijn zal aansluiten bij de Eurazische douane-unie, een Russisch vehikel waar het land samenwerkt met andere voormalige Sovjet-staten, waaronder Kazachstan en Wit-Rusland. De Russische staatstelevisie trekt hard van leer over Oekraïne en ziet de hand van het Westen in de pro-Europese demonstraties.

De Amerikaanse buitenlandminister John Kerry noemde de poging van de politie de demonstranten van het plein te drijven eerder ‘walgelijk’. Zijn ministerie liet weten dat alle opties, inclusief sancties, mogelijk zijn.

Hard tegen hard, maar wel netjes

Als een agent valt, helpen de betogers hem weer overeind. ‘Het zijn ook gewoon mensen.’ Woensdag won de menigte in Kiev het van de oproerpolitie, maar wat gebeurt er morgen?

mooiste_reportage

KIEV (12/12/2013) – Terwijl de barricades met bulldozers worden afgebroken en duizenden Oekraïners zich met man en macht verzetten tegen de oproerpolitie verschijnt er een Orthodoxe priester op het podium. Het is vier uur ‘s nachts. Zijn zware stem buldert over het Onafhankelijkheidsplein. ‘Aan de machthebbers, de autoriteiten en speciaal voor de politie: wie nu zijn hand opsteekt en de kant van het volk kiest, is gezegend. En doet u dat niet, dan bent u gedoemd! Amen!’

De hele nacht is het onrustig in Kiev. Duizenden agenten omsingelen het Onafhankelijkheidsplein in het centrum van de stad en krijgen de opdracht het geheel schoon te vegen. Aan de andere kant van de barricades die de afgelopen weken zijn opgetrokken: duizenden mannen, vastbesloten geen centimeter van hun plein af te staan. Er wordt geduwd, getrokken en er vallen harde klappen, maar het geweld valt mee.

De oproeragenten hebben de opdracht gekregen dat er geen excessief geweld mag worden gebruikt. ‘Zo lukt het godverdomme nooit’, klaagt een agent die na twee uur duwen op krachten moet komen. Ook de demonstranten, die eerder nog gewapend met stokken en knuppels surveilleerden, slaan niet terug. Het is duwen en geduwd worden. Wanneer de menigte tot achter de barricades is teruggewerkt, verschijnen er honderden straatvegers die de wegversperringen en tentenkampen moeten opruimen.

Vladimir, Viktor, Nikolai en Alexey, allemaal stevig gebouwde veertigers met knaloranje bouwhelmen, kijken tevreden toe hoe de politie zich van tijd tot tijd moet terugtrekken. ‘Het is een beetje als rugby’, zegt een van hen. ‘Het gaat hard tegen hard, maar we blijven netjes.’

‘We hebben ze geholpen, het zijn ook gewoon mensen’, zegt een ander. ‘Als die jongens zich niet goed voelden, lieten we ze teruglopen. Wanneer ze hun gummiknuppels of schilden kwijtraakten, gaven we die gewoon terug.’ De damp slaat van de menigte af. Agenten die in de menigte struikelen, worden door de demonstranten omhoog geholpen. ‘Lang leve Oekraïne! Leve de helden!’ klinkt het vanaf het podium waar de inmiddels schorre zangeres Ruslana iedere tien minuten het volkslied zingt.

Met groot materiaal worden de barricaden platgewalst. Priester Georgi Jankovski gaat voor een bulldozer staan, een houten kruis in zijn rechterhand. ‘Dit plein is volksbezit. Ze stelen onze tenten’, zegt hij uitgeput. Een geloofsgenoot komt een houten icoonschildering tegen tussen stukken gescheurd tentzeil. Een wonder. De priester valt op zijn knieën.

Bij het door de demonstranten gekraakte raadhuis geschiedt ook een wonder. De oproerpolitie staat met vier bussen voor de deur, maar krijgt een ijskoude douche van de demonstranten die de brandslangen in het gebouw vanaf de tweede verdieping op de politie richten. Het vriest 12 graden, de agenten kruipen rillend de bussen in. De betogers rammen tegen de bussen, schudden ze heen en weer.

Dan gaat de eerste langzaam in de achteruit. Het volk juicht, de beruchte paramilitaire Steenarend-divisie vertrekt met de staart tussen de benen. Terug op het Onafhankelijkheidsplein gebeurt hetzelfde: in een klein half uur zijn de duizenden politiemensen verdwenen. De menigte is uitzinnig. Ze hebben gewonnen.

President Viktor Janoekovitsj, die eerder weigerde in discussie te gaan met de demonstranten, nodigde vertegenwoordigers van de oppositie voor ‘nationale rondetafelgesprekken’. Premier Mykola Azarov liet met enig cynisme woensdag weten dat de aanvankelijke eis van de demonstranten, het tekenen van een Europees associatie- en vrijhandelsverdrag, alsnog gedaan kan worden mits Brussel met 20 miljard euro over de brug komt. ‘Wanneer we Rusland de rug toekeren, hebben we financiële hulp nodig.’

Zowel de premier als de president krijgt forse kritiek uit het buitenland. De Amerikaanse minister John Kerry van Buitenlandse Zaken liet in een felle verklaring weten dat hij walgt van de manier waarop de rechten van de vreedzame demonstranten worden geschonden. Zijn viceminister Victoria Nuland deelde later op de middag soep uit op het plein. EU-afgevaardigde Catherine Ashton kreeg dinsdag het onthaal van haar leven toen duizenden Oekraïeners minuten lang haar naam scandeerden.

Oppositieleider Arseni Jatsenjoek liet tijdens de schermutselingen dinsdagnacht aan de Volkskrant weten dat president Janoekovitsj zijn verstand verloren is. ‘Hij is gek geworden, je kunt niet zomaar vreedzame betogers aanvallen. Hij denkt dat dit Rusland is. Dit is Oekraïne. Afgelopen weekend hadden we een miljoen mensen op de straat, komend weekend zal dat aantal verdubbelen.’

In de loop van de ochtend trekt de oproerpolitie zich terug en is het Onafhankelijkheidsplein weer het domein van de demonstranten. De tenten worden weer opgezet, de veldkeukens opnieuw geïnstalleerd en zelfs zangeres Ruslana heeft haar stem terug. Overal in de buurt van het plein wordt sneeuw verzameld en in stevige zakken geschept. Hekwerken, lantarenpalen en prikkeldraad om de sneeuwwallen te verstevigen.

Het plein is een fort geworden. Een lasser die met behulp van een aggregaat druk bezig is wegversperringen te maken, schetst twee scenario’s. ‘Of Janoekovitsj stuurt het leger op ons af, of hij maakt zijn aftreden bekend. Alleen in dat laatste geval ga ik hier weg.

‘Deze president moet weg. Iedereen denkt daar zo over’

Vier presidenten, vier revoluties, vier betogers. Over hun overtuiging en hun volharding. ‘Als onze eisen niet worden ingewilligd, blijf ik staan.’

KIEV (11/12/2013) _ President Leonid Kravtsjoek staat bekend als de man die de Sovjet-Unie begroef. Na een mislukte staatsgreep in Moskou verklaarde hij Oekraïne tot een onafhankelijke staat, en werd hij de eerste president. Een revolutie. De kunstenaar Lev Skop (1954) uit de West-Oekraïense stad Lviv ging toen ook al de straat op. ‘We marcheerden over de straten, recht naar het parlement. De Sovjet-Unie heeft zo veel slechts betekend, over de hele wereld.’ Met de heersende nostalgie over die tijd heeft hij niets. ‘Een mens met een gezond verstand mist die tijd niet. Het zijn de leugenaars en oplichters die die tijd missen, de mensen die toen al het leven van de eerlijke man onmogelijk maakten.’ Nu staat hij er weer. Al drie weken bivakkeert Skop in een tent op het Majdanplein, hartje centrum Kiev. ‘De mensen die nu aan de macht zijn, dat zijn dezelfde mensen als uit die tijd. Dit kan simpelweg niet langer.’

Tegen president Viktor Janoekovitsj wordt al jaren fanatiek betoogd, met name door de medestanders van ex-premier Joelia Timosjenko die zeven jaar cel kreeg voor fraude. Nadat hij weigerde het EU handels- en associatieverdrag te tekenen kwamen er duizenden mensen op de been. Ook de student Roman (1994), die met vrienden van allerlei faculteiten dagelijks naar het Majdanplein marcheert. ‘Eerst demonstreerden we voor euro-integratie, omdat Europa de enige juiste richting is voor dit land. Maar toen mijn medestudenten keihard in elkaar geslagen zijn door de oproerpolitie, is dat hele idee overgewaaid. Mijn vrienden zijn met ijzeren staven geslagen. Deze president moet weg. Geloof me, iedereen denkt daar zo over. Bij ons op de universiteit zijn alle collegezalen leeg.’

President Viktor Joesjtsjenko kwam in 2005 aan de macht na de Oranjerevolutie. Maandenlang bezetten tienduizenden Oekraïners de centrale straten en pleinen in verschillende steden in het land na fraude bij de presidentsverkiezingen. ‘Het is zo jammer dat het toen niet is gelukt om van dit land een normaal land te maken’, vertelt Maria Edoeardevna (1958) vanaf een mobiele veldkeuken op het centrale plein in Kiev. ‘Noem me maar gewoon tante Masja, net als iedereen. Niemand had gedacht dat we na de benoeming van Joesjtsjenko nog een keer hier op dit plein zouden staan. Maar zo gaat dat, daar zitten we weer!’ Met een grote pollepel schept ze soep in plastic bekers voor iedereen die het hebben wil. Al ruim twee weken bivakkeert de 55-jarige vrouw uit het provinciestadje Priloekje in de hoofdstad. ‘Mensen brengen eten, wij koken het. Zolang onze eisen niet worden ingewilligd, blijf ik hier gewoon staan.’

President Leonid Koetsjma had als enige president zonder revolutie zijn twee ambtstermijnen kunnen voltooien, tot hij met de moord op de kritische journalist Gregori Gongadze in verband werd gebracht. Het plan om zijn tweede man, Viktor Janoekovitsj, in het zadel te helpen mislukte in 2004. ‘Ik doe dit voor mijn eer, ik ben een trotste Oekraïense’, legt Olja Datsjoek (1986) uit. Ik ben destijds ook tegen Koetsjma de straat op gegaan. Nu zit er weer een president die we niet willen hebben.’ Op de centrale Chresjatikstraat praat Datsjoek lang met de oproeragenten die er strategisch staan opgesteld. De sfeer is goed. De agenten flirten met de meisjes, er wordt druk gediscussieerd. ‘Ik verwacht geen oplossing. President Janoekovitsj luistert nu naar andere oplossingen, maar hij moet naar de oppositie luisteren.’

protest_kiev_4presidenten

Janoekovitsj doet eerste handreiking aan betogers
In een handreiking aan de demonstranten die al weken bivakkeren op pleinen en straten in de Oekraïense hoofdstad Kiev, heeft president Viktor Janoekovitsj laten weten dat hij bereid is een deel van de eerder opgepakte betogers vrij te laten. In een eerste crisisberaad met als doel de politieke patstelling te doorbreken sprak de Oekraïense president met zijn drie voorgangers, de ex-presidenten Leonid Kravtsjoek, Leonik Koetsjma en Viktor Joesjtsjenko.

Bij opstootjes en rellen anderhalve week geleden werden tientallen demonstranten opgepakt. Het Openbaar Ministerie sprak van een poging tot straatsgreep en stelde forse celstraffen in het vooruitzicht. Janoekovitsj gaf toe dat er fouten zijn gemaakt en beloofde nog dezelfde dag een oplossing te zoeken. Ook zegde hij toe een delegatie naar Brussel te sturen om opnieuw te onderhandelen over een associatie- en handelsverdrag. De protesten braken uit toen Janoekovitsj e onder Russische druk weigerde het verdrag te tekenen.

De oppositie wil niet onderhandelen met president Janoekovitsj zolang hij premier Mykola Azarov niet de wacht aanzegt. Volgens de oppositieleiders is hij de boosdoener in het conflict. Hij liet de demonstraties hard neerslaan en staat volgens de oppositie achter aanvallen op onafhankelijke mediaorganisaties en oppositiebewegingen.

De ex-presidenten lieten voorzichtig doorschemeren dat het ontslaan van de premier een stap in de goede richting zou zijn. ‘Het volk wacht op een gebaar van de president’, zei Kravtsjoek na afloop van de bijeenkomst.

Behalve met zijn voorgangers sprak president Janoekovitsj dinsdag ook met EU-buitenlandchef Catherine Ashton en Victoria Nuland, de Amerikaanse viceminister voor Buitenlandse Zaken. Janoekovitsj leek niet onder de indruk van de pressie die aan alle kanten op hem wordt uitgeoefend.

Aanvoerder verzet is zwaargewicht die zelden verliest

De 42-jarige Klitsjko kan bogen op het fabelachtige knock-outpercentage van 87,23. ‘Deze regering moet aftreden’, zegt hij.

KIEV (04/12/2013) – Voor het Oekraïense parlementsgebouw is hij moeilijk te missen. De boomlange bokser en oppositieleider Vitali Klitsjko torent anderhalve kop boven de menigte uit. Hij loopt tussen de demonstranten door alsof hij op weg is naar de boksring. Zelfverzekerd, met een grote glimlach en high-fivend met zijn medestanders. Wanneer Klitsjko voorbij gaat luistert niemand meer naar die andere oppositieleider, Arseni Jatsenjoek, die boven op een busje staat en om het aftreden van de regering roept.

‘We krijgen de regering op de knieën’, zegt Klitsjko – in het Engels – tegen de BBC. Een paar woorden, dan loopt hij door. Het is beter op zijn gemak bij de Duitstalige pers. Na jaren trainen in Duitsland spreekt hij de taal nagenoeg vloeiend. ‘Kijk maar eens naar al deze mensen, ze zijn kwaad, voelen zich bedrogen. Wij willen in een Europees land wonen. Deze regering maakt dat onmogelijk. Ze moet aftreden.’

De opgetrommelde oproerpolitie maakt ruim baan voor de ex-wereldkampioen. De jonge oproeragenten stoten elkaar aan. Was dat hem echt? Ja, dat was hem echt. Behalve een liefdadigheidsfonds en een strak trainingsregime runt Klitsjko ook nog de Oekraïense Democratische Alliantie voor Hervorming. De naam van de politieke partij mag direct vergeten worden, de afkorting – Russisch voor ‘stoot’ – blijft hangen. De zwaargewicht met zijn stootpartij. Met veertig zetels is de partij de op twee na grootste in het huis van de Oekraïense volksvertegenwoordiging.

De 42-jarige Klitsjko kan bogen op een fabelachtig knock-outpercentage: 87,23. Zelden verliest hij een wedstrijd. Maar vanmiddag overleeft premier Michola Azarov de motie van wantrouwen in het parlement. Even strijdbaar stapt Klitsjko weer naar buiten. Hij roept zijn medestanders op te blijven demonstreren. ‘Misschien moeten we hier nog een dag blijven staan, misschien nog een week. Ik ga in ieder geval nergens heen. Ik blijf.’ Gejuich en high-fives.

Vitali en zijn jongere broer Vladimir Klitsjko droegen negen jaar geleden al hun boksoverwinningen op aan Viktor Joesjtsjenko, de oppositieleider die in 2004 dankzij straatprotesten de presidentsverkiezingen alsnog van Viktor Janoekovitsj won.

Later deden de broers een gooi naar het burgemeesterschap van Kiev en groeide de ‘stootpartij’ uit tot een brede, pro-Europese beweging. Volgens politiek analisten heeft de partij door het charisma van de oudere Klitsjko een goede kans uit te groeien tot de belangrijkste oppositiepartij.

Op het Maidanplein in het centrum van Kiev, waar de demonstraties tegen president Janoekovitsj doorgaan, zijn de tenten van de stootpartij van Klitsjko het best uitgerust. Timmerlieden hebben er zitbanken gemaakt, er zijn terraswarmers en ligstoelen. Slapen doen Klitsjko’s medestanders niet op het plein maar in een naburig hotel, waarvan een complete verdieping is gehuurd.

De medestanders zijn vooral forsgebouwde mannen. ‘Vitali is een echte kerel, daarom steun ik hem’, zegt Gennadi Morozov, een metaalwerker die uit het zuiden van het land is gekomen om te protesteren. ‘Vroeger had ik niet zo veel met politiek, maar Klitsjko is de enige die iedereen knock-out kan slaan.’ Hij lacht om zijn eigen woordgrap. ‘Zonder gekheid, ik denk dat Klitsjko president moet worden. Hij heeft er in ieder geval het uithoudingsvermogen voor.’

Lenin komt ten val in opstandig Kiev

Screen Shot 2014-01-13 at 23.42.18Het is het ultieme symbool van een twijfelachtige erfenis. Dwars door de voormalige Sovjet-Unie heen zijn er honderden, misschien wel duizenden Leninbeelden te vinden. Loodzware, bombastische bouwwerken op eenzame pleinen.

MOSKOU (09/12/2013) – De wind en sneeuw slaat je om de oren, Lenin kijkt altijd dapper vooruit. Wie voor het eerst in een Russische provinciestad komt, kan het best naar de Leninstraat vragen. De cafés, de winkeltjes en het hotel – het kan nooit ver van Lenin zijn. Al ruim twintig jaar de gietijzeren herinnering van een tijd die niet vergeten, en eigenlijk niet voorbij is.

Maar wel in de Oekraïense hoofdstad Kiev. Zondag trekken honderdduizenden boze Oekraïners door het centrum van de hoofdstad. Al weken wordt er gedemonstreerd tegen president Viktor Janoekovitsj omdat hij – onder druk van Rusland – weigert de banden met de EU aan te halen. Maar nu is er een plan.

De menigte van een paar honderd man omsingelt het beeld, uit het niets verschijnt een brandweerladder. Minutieus worden er stalen kabels om de schouders van de voorman gelegd. Dan is het trekken geblazen.

Het bovenste gedeelte van de sokkel wrikt los, de menigte joelt. Steeds verder leunt het naar voren, tot het valt. Head first. Het kale hoofd van de Sovjetleider staat een flink gat in de stoeptegels van het parkje. De menigte is euforisch. Eindelijk.

Een handjevol politieagenten kijkt machteloos toe. Tegen een uitzinnige menigte gewapend met adrenaline, wilskracht en sloophamers begin je niets. Bovendien: de geschiedenis moet zijn beloop hebben.

Nooit is in Rusland noch in Oekraïne met de eigen Sovjetgeschiedenis afgerekend. De overblijfselen van een regime dat miljoenen mensen de dood in jaagde, bestaat nog altijd. De instanties hebben andere namen, de bureaucratie andere formulieren. Het communisme is kapitalisme geworden, maar het wezen en de aard van de Sovjetmacht is nooit veranderd. Het is simpelweg doorgegeven aan een andere generatie. Tegenstellingen zijn slechts schijn. Aan de Leninstraat zit een McDonalds. Je kunt een vurig communist zijn en toch een iPhone hebben. De overheid kan Olympische Spelen of het EK-voetbal organiseren, je blijft als burger een irrelevante factor in een groot meerjarenplan. Tot laat in de avond wordt het standbeeld aan stukken gehakt. De menigte duwt. Iedereen wil met de hamer slaan. Nog liever; een stukje mee naar huis nemen.

Een parlementariër van de oppositie twittert: ‘Vaarwel, communistische erfenis’. Premier Mykola Azarov spreekt van een ‘barbaarse’ daad, die hij vergelijkt met het verwoesten van de boeddhabeelden van Bamiyan in Afghanistan. De pro-Europese betogers op het Onafhankelijkheidsplein hebben hun eigen symbool: een enorm portret van ex-premier Joelia Timosjenko, aartsvijand van Janoekovitsj.

Timosjenko toch naar gevangenis

De Oekraïense ex-premier Joelia Timosjenko moet toch de gevangenis in. Een rechtbank in Kiev oordeelde dat ze schuldig is aan machtsmisbruik en veroordeelde haar tot zeven jaar gevangenisstraf. Verschillende internationale organisaties noemen het vonnis onacceptabel, en zowel in Brussel als in Moskou staat de relatie met Oekraïne op het spel.

In een chaotische rechtszaal las de 31-jarige rechter Rodion Kirejev het vonnis monotoom voor. ‘Ze gebruikte haar administratieve macht met criminele doeleinden, handelde bewust en misbruikte haar macht met grote gevolgen’, oordeelde rechter. Onder toeziend oog van de wereldpers en fans van de 50-jarige ex-premier Joelia Timosjenko veroordeelde de rechtbank haar vanwege machtsmisbruik. Timosjenko moet een boete van bijna 140 miljoen euro betalen, mag de komende drie jaar geen ambtelijke functie hebben en krijg zeven jaar gevangenisschap opgelegd. De controverse gaat over een deal uit 2009 tussen Rusland en Oekraïne. Na jaren van conflict over energieleveranties tekende premier Timosjenko een tienjarige deal met Rusland. Volgens de rechter loopt het land daarmee een fortuin mis. ‘Lang leve Oekraïne!’ riep Timosjenko tijdens het vonnis. ‘Lang leven de helden!’ riepen haar supporters. ‘Het jaar 1937 is teruggekeerd’, liet ze later weten, een referentie naar het jaar waarin Sovjetleider Jozef Stalin een massale repressie begon. ‘Ik zal mijn goede naam tot in het Europese Hof verdedigen’, verklaarde ze. ‘Wanneer we ons Oekraïne niet verdedigen gaat onze grote macht en het hele overheidssysteem verloren’. Met haar man en dochter aan haar zijde betichtte ze de rechtbank er van partijdig te zijn en verklaarde ze het slachtoffer te zijn van een complot uit de koker van president Viktor Janoekovitsj.

Joelia Timosjenko kwam tijdens de Oranje Revolutie van 2004 aan de macht als premier onder de hervormingsgezinde en pro-Europese president Viktor Joesjtsjenko. Het tweetal kreeg ruzie, en na jaren van politiek gestegel won aartsrivaal Viktor Janoekovitsj vorig jaar de presidentsverkiezingen. Hij kondigde aan af te zullen rekenen met de politieke wanorde en beloofde betere relaties met Moskou. Ze staat bekend als de ‘gasprinses’ en maakte in de jaren ’90 fortuin met de handel in energie. In 2001 is ze al eens veroordeeld voor fraude, en zat ze een maand in een cel, dezelfde cel waar ze eerder deze maand werd vastgehouden. Ondanks tal van politieke blunders geniet Timosjenko een hoge mate van populariteit. Ze liet de pensioenen verhogen, had een pragmatische pro-Europese koers en wordt vanwege haar charismatische voorkomen en harde lijn vaak ‘de enige man’ in de Oekraïne politiek genoemd.

‘Dit is maar een voorbeeld van hoe slecht en politiek de juridische staat van zaken is. Het imago van Oekraïne als een pro-Europees land heeft een flinke deuk opgelopen’, liet het Poolse ministerie van Buitenlandse Zaken, momenteel EU-voorzitter, in een verklaring weten. De chef-buitenland van de Europese Unie, Catherine Ashton, liet weten geschokt te zijn en kondigde aan het beleid ten opzichte van het buurland te zullen herzien. Ook de Russische premier Vladimir Poetin, die de verdragen met Timosjenko in 2009 tekende, liet zich bij de aanvang van zijn staatsbezoek aan China kritisch uit over het proces. ‘Ik begrijp helemaal niet waarom ze die zeven jaar in de gevangenis moet zitten’, liet hij weten. ‘Deze uitspraak is gevaarlijk en contra-productief. Het trekt onze verstandhouding in twijfel’. Meer
dan 2000 demonstranten waren bij de rechtbank op de been. Ook radicaal-feministische actiegroep FEMEN protesteerde, ondanks de barre temperaturen, topless op het dak van een winkelcentrum tegenover de rechtbank. ‘Het is tijd om na te denken!’ riepen de meisjes.

Oekraine draait Oranje-Revolutie terug

De meeste Oekraïners hebben hun buik vol van de politieke onrust die het land de afgelopen jaren in haar greep hield. President Viktor Janoekovitsj staat inmiddels al weer een half jaar aan het roer. Hij werkt hard om de economie vooruit te helpen, maar draait de politieke vrijheiden van de oranje-revolutie resoluut terug.

Zomerdag III

Voor het eerst in jaren is het Maidan-plein in het centrum van Kiev eens niet het toneel van politieke protesten. Terwijl ook Oekraïne zucht onder een hittegolf zoeken inwoners en toeristen verkoeling op het plein dat voor de gelegenheid deels onder water is gezet. Jonge moeders met hun kroost, studenten en oudere vrouwen komen pootjebaaien om af te koelen. Studente Svetlana Blyznjoek (22) studeert politicologie en legt uit dat zelfs bij haar op de faculteit men het sinds het aantreden van Janoekovitsj minder over politiek heeft. ,,We hebben de afgelopen jaren onze reputatie om zeep geholpen. We worden zowel in Moskou als in Brussel uitgelachen. Het enige wat we nu kunnen doen is zorgen dat de economische motor weer draait”, legt ze uit. Viktor Janoekovitsj won in Februari de presidentiele verkiezingen van aartsrivaal Joelia Timosjenko. Hij beloofde betere relaties met Rusland en zou de economie uit het slob trekken na jaren van politiek gestuntel van de pro-Europese president Viktor Joesjtsjenko.

Vooralsnog krijgt Janoekovitsj het voordeel van de twijfel. Om aan de strenge eisen van de wereldbank te voldoen met het land een aantal pijnlijke hervormingen doorvoeren. Deze week nog stuurde de regering een wetsvoorstel naar het parlement waarin de pensioengerechtigde leeftijd voor vrouwen naar 60 jaar wordt opgerekt. De inefficiënte lokale gemeentebesturen gaan op de schop en in april zijn de consumentenprijzen voor aardgas met meer dan de helft omhoog gegaan. De betalingen voor Russisch gas zijn de achillespees van de Oekraïnse economie, Rusland schroefde in 2005 de prijzen naar het buurland enorm omhoog waardoor het budget en zelfs de gasdoorvoer naar Europa in het geding kwam. President Janoekovitsj wist met de Russische president Dimitri Medvedev een deal te onderhandelen. De Russische marine mag tot 2042 in de Oekraïnse haven Sevastopol aanmeren wanneer Rusland een flinke korting op de gasleveranties geeft. In alle gevallen pakken de hervormingen goed uit, internationale banken schroeven de rating voor het land voorzichtig een tandje hoger. Janoekovitsj houdt zich aan zijn belofte de ‘oranje revolutie terug te draaien’. Volgens analisten hebben de veiligheidsdiensten ruimer spel en worden mensenrechtenactivisten, NGO’s en politieke tegenstanders steeds vaker tegengewerkt. In juni werd de omroepvergunning van het liberale Kanaal 5 ingetrokken en Janoekovitsj wil de ‘temnyky’, een verplichte gedragscode voor journalisten, opnieuw invoeren.

Tegen het einde van de werkdag staan vier mannen met hun blote voeten in het water op het Maidanplein. Ze drinken bier uit plastic glazen. ,,Natuurlijk stonden wij hier ook, vijf jaar geleden tijdens die Oranje Revolutie”, zegt een van hen. ,,Maar beter is het er niet op geworden. We vielen in een diepe crisis en nu is die crimineel van een Janoekovitsj aan de macht. Natuurlijk zijn we daar niet gelukkig mee, maar het is tenminste rustig”, legt Pavel uit. De vier vrienden werken bij een bank die onlangs is opgekocht door de Russen. Het grootste probleem is volgens hen nog altijd de corruptie. ‘Niks aan veranderd sinds de verkiezingen, het is nu alleen een andere kliek die het geld opstrijkt’, zeggen de mannen. De vier collega’s zijn het er over eens dat politieke rust het belangrijkste is. ,,Maar maak je geen zorgen”, lacht Pavel. ,,Ik de herfst komen er in Kiev burgemeestersverkiezingen, dan barst het hele circus weer los!”

Gapend gat

‘Onduidelijke regels, dat neem ik ze kwalijk’

Afgelopen woensdag diskwalificeerde de organisatie van de World Press Photo in Amsterdam de Oekraà¯nse fotograaf Stepan Rudik (27). Hij zou een ‘element’ uit zijn winnende foto hebben weggepoetst. Volgens de fotograaf zelf gaat het om ‘een kleinigheid’ en zijn de regels onduidelijk. Hij denkt dat er opzet in het spel is.

Original

Orgineel (c) Stepan Rudik

Hij baalt. ,,Vooral van het feit dat mijn reputatie als professioneel fotograaf nu in het geding komt. Ik ga niet tegen het besluit van de jury in, dat is zinloos. Maar ik wil wel mijn reputatie redden”, legt Rudik uit per telefoon vanuit Polen, waar hij op dit moment een cursus volgt. ,,Ik heb de afgelopen uren allerlei kranten en blogs aangeschreven, als het goed is trekt zelfs de New York Times op haar fotoblog de berichtgeving recht. Wanneer je de foto’s naast elkaar legt valt het allemaal wel mee”. Rudik won dit jaar de derde prijs in de categorie sport met een fotoserie uit 2007. Het is een fotoverslag van een groep jongeren in Kiev die vrijwillig met elkaar op de vuist gaan. De beelden zijn korrelig en zwart-wit, hier en daar is bloed te zien. Op de website van de World Press Photo zijn de foto’s verdwenen, ‘disqualified‘ staat er nog.

,,De foto waar het om gaat is een detailopname van een jongen die zijn vuisten laat verbinden. Daar zat een storend element in, een wazige voet van een man die meters achter hem stond”, vertelt Rudik. Uit de orginele kleurenfoto blijkt inderdaad dat er meer mensen in de buurt staan, waaronder een man op flinke afstand van de jongen. Zelfs in het orgineel is de voet van de man moeilijk te zien. ,,In de ingezonden foto heb ik dat geretoucheerd, en volgens de regels mag dat ook gewoon. Zo’n retouchering stelt niets voor, het is echt klein bier. Bovendien doet het niks wezenlijks af aan de essentie van de foto, legt Rudik uit. De jury van de World Press Photo is het daar niet mee eens en legt uit dat de retouchering aan het licht kwam toen de Oekraà¯nse fotografenunie contact met de organisatie opnam. Woordvoerder Sasja de Bie legt uit wat het probleem is. ,,Het been is verwijderd, je ziet niet meer dat daar nog iemand achter stond”. De Bie legt uit dat er inderdaad best aan de foto’s gemorreld mag worden, maar dat het regelement voorschijft dat die verandering niet ‘verder mag gaan dan de standaarden in de industrie’. De aanpassing van Rudik ging volgens de jury te ver. Rudik baalt er vooral van dat de organisatie hem diskwalificeerde zonder de foto’s vrij te geven en mensen zelf te laten oordelen. ,,Nu denkt iedereen dat ik maar een beetje in het wilde weg heb zitten photoshoppen, dat is natuurlijk niet zo”. De Bie begrijpt dat, maar legt uit dat de organisatie de foto’s niet kon vrijgeven omdat het met de diskwalificatie juridisch gezien ook de rechten van de foto kwijt was.

Rudik neemt het de organisatie bovendien kwalijk dat de regels onduidelijk zijn. ,,Dit mag dus blijkbaar niet, maar andere ingrepen die veel verder gaan kunnen blijkbaar wel. Er staat nergens in het regelement opgegeven wat wel kan en wat niet”. Volgens De Bie verschillen de regels inderdaad van elkaar in de verschillende categorieà«n. Bovendien baalt de Oekraà¯nse fotojournalist van zijn collega’s. ,,Het is de fotografenunie die contact heeft opgenomen om mij, uit pure afgunst, te diskwalificeren. Ze kunnen ook gewoon trots zijn op een collega, maar dit is de stand van de fotojournalistiek in Oekraà¯ne op dit moment. Ik ben er kapot van, het is erg treurig allemaal. Ik ga het weekend skieà«n in de Karpaten, dat lijkt me beter.”

Submission

Inzending (c) Stepan Rudik