Krijg nou! Telefoon van mijn vriend V. vanuit de Wit-Russische ambassade. Of ik NTV aan heb staan. Nee. Of ik dat snel wil doen. Jawel. Et voila. Terwijl ik met van Lieshout de trap afdaal (0:40) zoemt de camera in op het bordje ‘De tentoonstelling is niet aan te raden voor personen onder de achtien en personenen met psychologische problemen’. En wie hebben we daar?

De verwachtingen waren hooggespannen. Het Rotterdamse atelier van Joep van Lieshout brengt een deel van het project ’slavenstad’ naar Moskou. Aanvankelijk vinden de meeste Russen het hele idee maar niks. ,,Slavenstad, wat weten ze daar in Nederland van, met hun 450 jaar democratie?”

Joep van Lieshout voor de plattegrond van de slavenstad. Foto: Michail Ivanov (c)

,,Ik ben toch blij dat mijn vriendin hier niet op tijd kom komen. Ze heeft een zwak hart en zou het hier moeilijk hebben”, zegt Natalia Alexandrovna. Ze loopt als een van de eerste bezoekers tussen de sculpturen en de installaties van het ’slachthuis’, een klein onderdeel van het slavenstad-project uit de koker van het Rotterdamse Atelier van Lieshout. Zwarte of witte menselijke figuren verdwijnen in steriele verbrandingsovens of hangen ondersteboven aan haken, als varkens in tweeen gezaagd. Bij de ingang hangt een rood waarschuwingsbord, ‘De tentoonstelling is niet aan te raden voor personen onder de achtien en personenen met psychologische problemen’. Ze denkt dat het Russische publiek de expositie wel aankan. ,,Wie in dit musuem komt verwacht iets schokkends, uiteindelijk valt het allemaal wel mee.”

Toch is niet iedereen gelukkig met de komst van de expositie. ,,Slavenstad. Wat weten de Hollanders daar nu van? Jullie hebben 450 jaar democratie achter de rug! Het is echt nog niet zo lang geleden dat wij hier zelf in de kampen zaten”, vertelt een vrouw van middelbare leeftijd. Een oude veteraan bekijkt de installaties met veel interesse. ,,Niks nieuws”, zegt hij. ,,Ik heb het aan het front allemaal gezien.” Joep van Lieshout realiseert zich de gevoeligheid van de expositie in Rusland. ,,Dit land kent een geschiedenis die hier niet heel ver vanaf staat. In Europa is mijn kunst een spiegel over de waarde van het menselijk leven. Hier kan het andere reacties oproepen, dat realiseer ik me.” Toch verwacht hij geen problemen. ,,Opstand zal er wel niet komen.”

In de installatie speelt de spanning tussen goed en kwaad de hoofdrol. De vrije mensen proberen rationeel en zonder moraal zoveel mogelijk geld te verdienen. Dat geld gebruikt men onder andere voor een museum, dat volgens van Lieshout ‘het mooiste museum ter wereld’ is. Het heeft de vorm van een darmkanaal en de bezoekers vliegen er via de anus weer uit. ,,Een stukje zelfkritiek”, legt van Lieshout uit. ,,Kunst is ook maar een consumptiegoed, je koopt het en je spuugt het weer uit.” Er werken tienduizenden slaven in de ’stad’. Ze worden geselecteert en wanneer ze onbruikbaar zijn worden ze ‘gerecycled’. De slaven werken in callcenters en krijgen hun loon in seks dat in verschillende bordelen met andere mannen moet worden bevochten. ,,Puur darwinisme”, legt van Lieshout uit.

Joep van Lieshout houdt zich sinds het midden van de jaren ‘90 bezig met sculptuur, design en architectuur. Met behulp van de Mondriaan stichting en de Duitse energieleveraar RWE is de expositie naar Vinzavod, een voormalige wijnfabriek vlak buiten het centrum van Moskou gekomen. Naast de schokkende installaties zijn er ook marquettes, designmeubilair en zelfs een compleet servies te vinden. Het Russische publiek richt zich vooral op de fraaie ontwerpen en loopt de stelselmatige provocaties uit de weg.

Sabine Schmidt, curator van het museum Folkwang in het Duitse Essen haalde de expositie naar Rusland. ,,In ons museum was het een reflectie op de holocaust, hier is het ‘natuurlijk’ een reflectie op de Sovjet-strafkampen”. Toch wil ze benadrukken dat de expositie geen politiek statement wil zijn. ,,Dit is toch niet heel anders dan wat je in een gewoon slachthuis ziet? Rusland was voor ons wat dat betreft gewoon een pragmatische keuze. We hopen dat er genoeg discussie ontstaat.” Die opzet is alvast geslaagd. De hele avond bediscussieren de bezoekers de tentoonstelling. Pavel Grefman vind het maar een slappe boel. ,,Hier hadden ze tien jaar geleden mee moeten komen, dan was het echt wat geweest.