‘Wij weten het ook niet’, zegt de consul op kwade toon door de intercom. Hij zucht. Het is de vijfde keer in drie dagen dat hij me te woord moet staan. ‘Ik wacht op antwoord uit Baku. Dat komt niet’. Ik vraag of het vanwege de verkiezingen is, en of ze het daarom zo spelen. ‘Alles heeft met elkaar te maken’, zegt hij crypisch. De deur blijft dicht.

Ik heb alles uit de kast getrokken. Twee ambassades, drie verschillende aanvragen, twee paspoorten en een verzameling fixers, contacten, omwegen en connecties. Niets helpt. De boodschap is duidelijk. Het land wil geen pottekijkers. Tot de verkiezingen sturen ze buitenlanders, of ze nu voor oliebedrijven werken, op visite gaan of journalisten zijn, met een kluitje het riet in.

Wanneer ik de ambassadebuurt uitloop komt een Georgische agent me achterna. Hij kijkt om en drukt me een papiertje toe. ‘Die regelen alles in een paar uur, maar je hebt het niet van mij’. Het is een reisbureau even verder in de straat. Nino van Empire Travel legt uit dat het tot vorige week een fluitje van een cent was. ‘Maar ze zijn ineens moeilijk gaan doen’. Ze belt haar contact in de ambassade, een man die zo hard schreeuwt dat het hele reisbureau het gesprek kan horen. ‘Je weet toch dat er verkiezingen zijn, Nino! Wij mogen hier niks, we hebben van hoger hand te horen gekregen dat we geen visa’s mogen uitgeven, aan niemand niet’.

En daarmee lukt het me niet om nog voor zondag in Baku te komen. Maandag nemen de persbureau’s de rapportage van de internationale waarnemers over, geven een paar politici commentaar en blijft het echte verhaal onbekend. Ik blijf het proberen, net zo lang tot het lukt. Of dat nu maandag, komende week of pas over een maand is.

Vanaf het stadhuis aan de Moskouse Tverskajastraat zie je ze al staan. Een enorme rij mannen in donkere kleding. Er kringelt rook naar boven. Ze duwen, trekken, schreeuwen, zwaaien met papieren en wachten uiteindelijk allemaal voor een deur. Ieder kwartier gaat die deur open en mogen er een paar mensen naar binnen. De rest staat buiten, en blijft de rest van de dag buiten. Hun vrouwen, kinderen, broers of vrienden rijden af en aan in oude Lada’s, ze steken fel af tegen de geblindeerde Audi’s met raadsleden die richting het stadhuis jakkeren.

De Azerbeidzjanen komen voor nieuwe paspoorten, moeten hun kinderen bijschrijven of komen voor notariele zaken. En sinds 15 oktober staan er ook buitenlanders in de rij. Zonder opgaaf van reden annuleerde de Azerbeidzjaanse overheid het visumbeleid waarbij je op de luchthaven een stempel kreeg en je zo het land binnen mocht. Een paar Franse toeristen, een Amerikaanse zanger en drie Britse studenten, allemaal keren ze na een half uur in de rij terug naar huis. Dan maar niet naar Baku.

Om de menigte in toom te houden heeft de ambassade een beveiligingsbedrijf in de arm genomen. Twee grote kerels met stoere hesjes, zaklamp en handboeien staan stoicijns naast de deur. Ze hebben de pesthekel aan de troep mannen die elke dag in de rij staan en allemaal eerder naar binnen willen dan de rest. De smeekbedes van de menigte doet het niets. Ze spreken toch geen Azeri. ‘Ik versta dat verdomde kutchinees van je niet, je staat daar en daar blijf je staan’, bijt een van de twee een jonge opgewonden man toe.

Op de derde dag, negen uur wachten later, kom ik eindelijk de deur binnen. Binnen is nog een rij, maar nu staan er stoeltjes en kijkt een groot portret van oud-president Hajdar Alijev de bezoekers streng aan. Een loopjongen met pretoogjes komt naast me zitten. Hij rent voor het ambassadepersoneel heen en weer naar een koffiezaakje en verdient wat bij door paspoorten en papieren naar binnen te smokkelen. ‘Je komt toch niet voor de verkiezingen?’, vraagt hij. ‘Die zijn allemaal al lang geleden verkocht. Wij hebben geen verkiezingen, we doen alleen alsof. Dat weet iedereen hier. Jullie hebben in Nederland toch ook een koningin. Wij hebben een Koning, alleen hij noemt zich president. Vergeet die verkiezingen en kom gewoon bij ons vakantie vieren’.

Met een paar flutredenen wimpelt de functionaris achter een raampje me af. Ik moet orginele documenten laten zien, toestemming hebben van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en rekening houden met een wachttijd van vijf dagen. En morgen terugkomen, als het lukt. Na een aantal telefoontjes en wat adviezen van collega’s neem ik het vliegtuig naar Tbilisi. In Georgie is de rij kleiner en werkt de ambassade beter mee. Maar ook hier wimpelen ze me af. ‘Kom volgende week maar terug, dan lukt het vast wel’, zegt een man van achter een soortgelijk raampje. Het wemelt van de geruchten. De regering is bang voor oppositieactivisten uit het buitenland, willen journalisten buiten de deur houden of zouden zelfs alle visa’s afschaffen tot na de verkiezingen. Zelfs de ingenieur van BP kan pas over een week terugkomen. ‘Het is niet te geloven’, zegt hij. ‘Ik heb een pijpleiding aangelegd die bijna een miljoen vaten olie per dag oppompt. En dan krijg je dit’.

Of het nu toeristen, studenten of zakenlieden zijn. Russen die voor een kort bezoek naar Europa willen moeten een Schengen-visum bemachtigen. Dat is niet altijd even makkelijk, al zijn er verschillende bureautjes die daar maar al te graag bij helpen.

,,Een verzekering? Hallo? Hoe lang blijf je? Je gaat vast naar Nederland. Wij hebben aantrekkelijke aanbiedingen! Hallo!” De mannen voor het Nederlandse visumcentrum zijn doorgewinterd. De hele dag staan er kleine bestelwagentjes voor de deur waarin geimproviseerde kantoortjes reisverzekeringen afsluiten. Documenten die verderop, binnen de deuren van het centrum, nodig zijn om Nederland land te mogen bezoeken. En dat gaat niet zomaar. Er zijn tal van bureaucratische hindernissen.

Marina (26) komt uit Penza, een stad op ruim 500 kilometer van Moskou. Ze moest een nacht met de trein, twee uur met de bus en een uur met de taxi reizen om bij het visacentrum haar documenten te laten zien. ,,Dat mag niet via de post. Ik moet vanavond ergens bij een kennis logeren, dan weer terug naar huis en kan over een week weer dezelfde reis maken. En dan moet ik nog naar Amsterdam.” In Nederland heeft ze kennissen die ze graag wil bezoeken. Wie Nederland wil bezoeken moet eerst in eigen persoon een visum aanvragen, al woont die persoon enkele duizenden kilometers van Moskou. Pas wie in de afgelopen drie jaar twee keer een Schengen-visum heeft ontvangen hoeft niet meer in eigen persoon te verschijnen.

Er werden in 2008 ruim 45.000 Schengen-visa afgegeven op de Nederlandse ambassade in Moskou. In Sint-Petersburg werden er nog eens 8600 afgegeven. Volgens Rutger Janssen, eerste secretaris van de consulaire afdeling, zal dat aantal over 2009 afnemen. ,,Dat heeft met de crisis te maken, er zit een daling van 20 tot 15 procent in.” Over het algemeen wordt het visum binnen drie tot vier werkdagen verstrekt. Uit cijfers blijkt dat ongeveer twee procent van de aanvragen geweigerd wordt. ,,Dat kan allerlei redenen hebben”, legt Janssen uit. ,,We proberen er zeker van te zijn men ook terugkeert naar Rusland. Dat kan blijken uit werkverklaringen, universiteitsinschrijvingen, bankafschriften of documenten van een reisbureau.”

Jan Beerenhout van het ‘Rusland Centrum’, een stichting in Amsterdam, hoort wekelijks klachten aan over visa. Het gaat niet alleen om de Russen de Europa willen bezoeken, maar ook de manier waarop aan Nederlanders visa’s worden verstrekt door de Russische consulaten. ,,Ik erger me groen en geel aan die regelingen. Het is alsof je een kaartje voor een bioscoop moet kopen en vervolgens geen film te zien krijgt. Het dient nergens toe. Die 98 procent die alles in orde heeft moet iedere keer dat proces doorlopen, alsof je een halve crimineel bent. Het hele systeem stamt nog uit de vorige eeuw”. De Russische gazant naar de Europse Unie, Vladimir Tsjizjov citeerde deze week in een Russische krant de voormalig voorzitter van de Europese Commissie, Romano Prodi, die zei dat het visasysteem in 2008 zou worden afgeschaft. ,,Het is inmiddels 2009, blijkbaar heeft dit iets te doen met de positie van verschillende EU-lidstaten”, zei Tsjizjov. Volgens de Nederlandse ambassade maakt een overeenkomst uit 2007 het voor bepaalde catagorien personen gemakkelijker om visa’s te bemachtingen, maar zijn er op dit moment nog geen concrete stappen om het systeem af te schaffen.

Er bestaat ondertussen een levendige zwendel in Schengen-visa. Honderden reisbureautjes door heel Rusland verkopen reizen waar de visumaanvraag bij ingesloten zitten. Sommige bureau’s fabriceren op verzoek allerlei documenten. Wie snel en zonder vragen op eigen gelegenheid Europa wil bezoeken moet een paar honderd euro betalen en krijgt met een paar dagen een visum. Omdat de grenzen in de Schengen-zone zijn opgeheven is het niet te traceren waar in Europa die Russen precies verblijven. Ook het visacentrum in Moskou is een commercieel bedrijf, men vraagt 26 euro ’service fee’ voor de inname en uitgifte van documenten. ,,Het is een proefproject, we schrijven binnenkort een aanbesteding uit en hopen dat er ook in andere delen van Rusland centra opengaan”, legt Janssen uit. ,,We werken nu al samen met de consulaten van andere landen en proberen het gebied waar men voor Nederland een visum aan kan vragen te vergroten.” Hij benadrukt dat het centrum een service is. ,,Het is langer open, en ze kunnen er alles sneller behandelen. Maar het eindoordeel, dat vellen wij. En wie wil kan nog altijd ‘gewoon’ langs op de ambassade.” Met de busjes die voor de deur staan Janssen ook niet gelukkig. ,,Maar die staan op de openbare weg, daar kunnen we niets aan doen.”