Het zijn EU-burgers, maar ze hebben niet dezelfde rechten als hun landgenoten. De Russisch-sprekende ‘non-burgers’ in de Baltische Staten mogen sinds kort wel binnen de EU reizen, maar nog altijd niet werken. Ze hebben geen stemrecht en zijn feitelijk stateloos. ‘Ests leren of naar Rusland verhuizen’, is de boodschap.

Uithangborden, waarschuwingen, bewegwijzering en bijna alle signalisatie in de Estse hoofdstad Tallinn is tweetalig. In het Ests en Engels krijgen bewoners en toeristen de richtingen aangewezen in de stad. Dat gaat niet op voor wat er niet mag. De stickers en bordjes met ‘Verboden te roken’, ‘Geen vuil dumpen’ en ‘Niet betetalen voor de tram? 600 kronen boete’ zijn in het Ests èn in het Russisch. Het is een van de voorbeelden waar de Russisch sprekende minderheid in Estland dagelijks mee te maken heeft. ,,Die bordjes maken me niet zoveel uit”, zegt de radio-technicus Nikolai Vladetsin (60). ,,Het gaat erom wat er in je paspoort staat. Ik heb een grijs paspoort, maar de laatste jaren kun je daar steeds meer mee. Je hoeft alleen maar een taaltest te doen, die is niet eens zo ingewikkeld. Ik had dat paspoort al tien keer kunnen krijgen. Maar dan kan ik niet meer naar Rusland. Het is een vreselijk moeielijke keuze, ik ben er nog altijd niet uit.”

Estland wordt vanwege het discriminerende minderhedenbeleid regelmatig op de vingers getikt door allerlei internationale instanties. Deze week nog riep een speciale commissie van de Raad van Europa het land tot de orde, een rapport haalt uit naar de Estse autoriteiten die te weinig doen om de Russisch-sprekende minderheid te integreren. Het Russisch-talige onderwijs is onder de maat, de regels om burgerschap te krijgen zijn te strikt en de werkeloosheid onder het Russisch-sprekende deel van de bevolking is twee keer hoger dan in de rest van de samenleving. Het land bestaat voor een kwart uit etnische Russen, volgens officiële cijfers is nog altijd zo’n acht procent van de bevolking stateloos.

De spanningen tussen de bevolking kwam in 2006 tot een hoogtepunt. Toen de regering besloot een Sovjet-monument uit het centrum van de stad Tallinn te verplaatsen gingen duizenden etnische Russen de straat op. Er waren rellen met de politie, delen van het centrum werden geplunderd en er onstond een diplomatieke rel met Rusland. Vladetsin is daar nog kwaad over. ,,Mijn vader vocht in de oorlog ook tegen de facsisten, en dan krijg je dit als dank terug. Mijn familie verhuisde na de oorlog naar Estland omdat het Sovjet-bewind hier wat losser was. Alleen omdat mijn gezin hier was toen de Sovjet-Unie in duigen viel hoor ik plots tot dit land. Eigenlijk puur toeval”, legt hij uit. Toch maakt het volgens hem niet heel veel uit of je nu wel of niet Ests staatsburger bent. ,,Je mag gewoon werken, een lening afsluiten en sinds anderhalf jaar ook door Europa reizen. Alleen mag je niet stemmen, maar wat maakt dat nou uit. En niet werken in de Schengen-landen, maar daar ben ik toch al te oud voor”. Rusland heeft speciale wetgeving voor de houders van grijze paspoorten in de Baltische Staten, ze mogen zonder visum naar Rusland reizen. Wie een Ests paspoort heeft moet uren in de rij staan en allerlei documenten overleggen bij het Russische consulaat in Tallinn om een visum te bemachten.

De jongere generatie heeft er minder moeite mee. ,,Mijn moeder is Russisch”, legt Jaan uit, een 18-jarige scholier die op vrijdagmiddag in een besneeuwd park met een paar vrienden sigaretten rookt. ,,Maar ik heb vorige maand mooi een blauw, Ests paspoort opgehaald. Je wilt toch geen halve burger zijn? Bovendien, als je zo nodig Russisch wilt zijn kun je wat mij betreft beter in Rusland gaan wonen”. Zijn vrienden zijn het roerend met hem eens. ,,Er zijn maar 1,3 miljoen mensen in dit land. Als de helft daarvan ook nog eens Russisch blijft spreken kunnen we de boel net zo goed opdoeken”.

,,Lekker, Russinnen”, mompelt de boomlange Egyptische buschauffeur. Hij grijnst, doet zijn zonnebril op en vraagt een collega om een sigaret. Achterin zijn bus ligt de Oekraïnse reisleidster Jelena nog te slapen. De chauffeur maakt haar wakker. ,,Nu al?”, vraagt ze. ,,Ik hoop dat ze nog niet dronken zijn”. Het hele jaar door vliegen ze af en aan, de de honderden gecharterde vluchten uit steden als Zaporizjija, Omsk, Kiev, Orenboerg, Sotsji, Perm, Jakoetsk en vooral Moskou. Vertegenwoordigers van verschillende reisorganisaties zwaaien met bordjes en doen hun uiterse best groepen toeristen bij de juiste bus af te leveren. Russisch is de voertaal in Hurgada. Wanneer een dikke vrouw in een bontjas vraagt wanneer de bus nu eindelijk vertrekt snauwt de buschauffeur haar toe ‘wanneer ik daar zin in heb’.

Het is de schrik van menig Europees vakantieganger: een buslading vol Russische toeristen. Toen voor de crisis in de voormalige Sovjet-Unie de economie aantrok kon de middenklasse het zich plots veroorloven om op vakantie gaan naar oorden in Turkije, Cyprus of Egypte die voorheen voornamelijk het domein waren van westerse vakantiegangers. Ze komen uit Oekraïne, Wit-Rusland, het verre Russische Oosten, de Baltische Staten of uit Centraal-Azië, voor de buitenwereld zijn het allemaal ‘Russen’. In Zwitserland misdroegen Russische toeristen zich dusdanig dat sommige hotels een ‘Russenverbod’ afkondigde en later adverteerde ‘100 procent Russenvrij’ te zijn.

Wanneer de bus vol is en de chauffeur de motor start zucht Jelena diep. Ze staat op, loopt naar voren, pakt de microfoon en vraagt ‘of we er allemaal zin in hebben’. Het blijft pijnlijk stil in de bus. ,,Goed”, zegt Jelena. ,,Of jullie er zin in hebben of niet, we moeten eerst een paar afspraken maken. Jullie zitten allemaal in andere hotels, maar de regels zijn voor iedereen hetzelfde. Om te beginnen: Naakt of topless zonnebaden is verboden, je mag geen koraal mee naar huis nemen en probeer d’r niet in je eentje op uit te gaan. Als je echt zo nodig een waterpijp wilt kopen, hou er dan rekening mee dat je wel de waterpijp zelf, ook de tabak, maar niet de kooltjes het land uit mag nemen. Heeft iedereen dat begrepen?” vraagt ze. Weer blijft het stil. ,,Ik vroeg of iedereen het begrepen had!” schreeuwt ze. Er klinkt gejuich. ,,Ze je wel”, lacht Jelena. ,,Groep A moet over twee minuten uitstappen.”

Bij binnenkomst krijgt iedereen een fluoriserend armbandje om. ,,U mag het absoluut niet kwijtraken”, drukt de receptionist me op het hart. In het ‘Desert Rose’ resort loopt alles volgens een strak schema. Egyptische sjouwers dragen de bagage naar binnen en loodsen de groepen naar hun kamers. De hele dag door zijn er maaltijden in een enorme kantine. Zoals de meeste resorts in Hurgada werkt het ‘all-inclusive’, de vlucht, het hotel, de maaltijden en zelfs de alcohol is bij de prijs inbegrepen. De prijzen variëren, maar een week in een vijfsterrenhotel kost ongeveer 400 euro, soms minder. Twee mannen uit de Russische industriestad Tomsk wrijven de slaap nog uit hun ogen. ,,Mijn vrouw slaapt, dan kan in tenminste ongehoord eens wat drinken met mijn broer hier”, vertelt een veertiger. Hij lacht. ,,Bij ons kost een glas whiskey zeker acht euro. Als we nu iedere dag 10 glazen drinken, dan halen we die vakantie d’r makkelijk uit!” Zijn jongere broer Sergej is 38 en werkt als buschauffeur. ,,Ik hoef het je niet uit te leggen, maar in Tomsk is het nu -30, en volgens de weersverwachting zou het nog kouder worden. Hier is het prachtig, je kunt hier de hele dag drinken, lekker in de zon liggen en af en toe een beetje pootjebaden. Wat wil een mens nog meer!” Een ober brengt twee plastic glazen whiskey-cola met een rietje. ,,Je kunt ons beter maar een fles geven!”, grapt de oudste van de twee broers. De ober wijst verveeld op een bordje boven de bar. ‘Wij schenken per glas, niet per fles’, staat er in het Russisch.

Jaarlijks krijgt de luchthaven van Hurgada zo’n zeven miljoen passagiers te verwerken, dat terwijl er officieël slechts 50.000 mensen wonen in de kustplaats. Betrouwbare cijfers ontbreken, maar volgens de meeste verkopers, handelaren, hoteliers en taxichauffeurs zijn zo’n 80 procent van de vakantiegangers ‘Russisch’. Er werkt een soort wederkerig racisme. De Russische toeristen halen hun neus op voor het Egyptische personeel, de meeste Egyptenaren kunnen op hun beurt de onbeschofte en vaak bezopen vakantiegangers niet luchten of zien. ,,Het zijn geen echte mannen”, zegt Mohammed, een 31-jarige barman uit Caïro. ,,Ik heb geen respect voor ze. Ze spreken geen woord Engels, laten hun vrouwen naakt rondlopen en zijn de hele tijd dronken. Soms vraag ik me af of ze wel weten dat ze in Egypte zijn, we willen niet eens naar de pyramides!” Twee Turkse fotografen die verderop een kop koffie drinken hebben het prima naar hun zin. ,,We maken foto’s voor de folders die overal in Rusland liggen, daar krijgen we een beetje voor. Verder gaan we vaak met die prachtige Russische blondines naar bed. Het is niet te geloven, ze poseren naakt zonder dat je het hoeft te vragen.”

Wie het resort wil verlaten moet 24 uur van te voren een busje reserveren. Het wordt toeristen streng afgeraden de poorten van het hotel op eigen gelegenheid te verlaten. ,,Weet u zeker dat u zomaar de stad ingaat”, vraagt een Russische receptioniste. ,,Niet om het een of ander, maar er gebeurt bij ons ook vanalles. En u weet toch dat het allemaal moslims zijn, daar in die stad?” Dagelijks organiseert het hotel allerlei activiteiten, van snorkelen tot koraalzoeken. Tegen woekerprijzen worden er theatervoorstellingen georganiseerd waarbij de koks en kelners plots opdraven als farao’s en koningen.

Antonina Koeznetsova, een jonge Russische uit Moskou die sinds vorige zomer voor het Desert Rose resort werkt, zoekt te cijfers na. Er werken in het resort 680 receptionisten, schoonmakers, tuiniers, koks, souvenierverkopers en handdoekenuitdelers. 90 procent van de toeristen spreken Russisch. ,,En dan heb je nog een handjevol Arabieren dat hier vakantie komt vieren, en natuurlijk de Chinezen. Maar die blijven altijd maar een paar dagen”, zegt Koeznetsova. ,,De Russen blijven hier gerust twee weken”. Alle toeristen komen via Russische toer-operators binnen. Koeznetsova legt uit hoe het resort ondanks de ‘all-inclusive’ formule toch geld blijft verdienen. ,,Het gaat in de eerste plaats om massa. Op topdagen hebben we 4000 gasten in het resort, zelfs al maak je per gast maar een beetje winst, het totaal is nog altijd indrukwekkend. Bovendien kloppen er een aantal zaken niet. Het mag dan officieel een vijf-sterren resort zijn, in werkelijkheid hebben we het hier over twee, hooguit drie sterren. De alcohol die het hotel weggeeft is lokaal gestookt. ,,Dat weet bijna niemand”, zegt Koeznetsova. Het resort verdient goed aan de wisselkoersen, die tot 30 procent slechter zijn dan bij een bank in de stad. Een telefoongesprek van vijf minuten naar Nederland kost 18 dollar en er is draadloos internet beschikbaar voor 12 dollar per uur. Wie vergeet een handdoek terug te brengen naar een ‘handdoekenpunt’ krijgt een boete van zo’n 30 dollar.

Koeznetsova moet tijdens haar werk vooral ‘brandjes blussen’. ,,Omdat ze 300 dollar neerleggen hebben voor een vakantie denken ze dat alles maar kan. Ik moet alles vertalen en het meestal nog oplossen ook. Soms worden mensen een gevaar voor zichzelf, wanneer ze heel erg dronken zijn kunnen ze zomaar verdrinken in dat zwembad. Daar moet je op letten.” Het Desert-Rose resort maakt dezelfde levensloop mee als alle hotels in Hurgada. In 2001 werd het opgetrokken als exclusief hotel voor westerse, voornamelijk Duitse toeristen. ,,Toen kwamen al snel de Aziaten, en later de Russen, legt Koeznetsova uit. ,,Een paar jaar geleden zijn we op de ‘all-inclusive’ formule overgegaan. En zo blijft het hotel nog een jaar of tien bestaan, en dan bouwen ze weer een nieuwe.”

Overal in Hurgada worden er nieuwe hotels opgetrokken. In het stadje zelf zijn de reclameposters, billboards en aankondigingen in het Russisch. ‘Internetclub, met Russich toetsenbord!’, of ‘Investeer in ontroerend goed in Hurgada’. Voor de prijs van een treurige tweekamerflat in een Moskouse buitenwijk koop je in Egypte een vrijstaande villa met een eigen stuk strand aan de Rode Zeekust. Alina Poergadonova (43) uit Moskou heeft vorig jaar hier een penthouse gekocht. ,,Ik lag in scheiding met mijn man, kreeg de helft van zijn geld en heb hier wat gekocht”. Ze importeert worsten en kaas uit Rusland om in Hurgada aan de Russische gemeenschap te verkopen. ,,Het is niet de leukste plek op aarde, maar je kunt hier wel een goed bestaan opbouwen. En het is altijd mooi weer”, lacht ze. ,,Ik mis die sneeuw, kou en ellende uit Rusland voor geen meter!”

In de Sovjet-Unie waren reizen naar het buitenland voorbehouden aan een kleine groep geselecteerden. De excursies en fabrieksreizen in eigen land waren streng en stonden altijd onder leiding van een gids. Nu men vrij mag reizen gaan ieder jaar meer Russen het land uit. Vanwege soepele visa-regelingen zijn vooral Turkije, China en Egypte populaire bestemmingen. n de Europese Unie gaan de meeste Russische toeristen naar Spanje, Italie en Duitsland.

Het Nederlandse reisbureau Annasol kondigde in 2005 aan dat het vliegvakantie’s naar de Turkse kust verkocht die ‘gegarandeerd Rusvrij’ zijn. Aan het Algemeen Dagblad liet een medewerkers van het reisbureau destijds weten dat ‘Russen op vakantie een hele andere mentaliteit hebben dan Nederlanders. Zij doen alsof het hotel van hen is en zijn vaak erg onvriendelijk tegen het personeel en andere gasten.’

Op het Indiase eiland Goa liet de voorzitter van de Bharatiya Janata Partij onlangs weten dat ‘Russische toeristen kwaad voor het eiland zijn‘. De afgelopen jaren nam de influx van Russische toeristen naar het eiland flink toe, en gingen daarmee ook de misdaadcijfers en etnische spanningen op het eiland omhoog.

In Oostenrijk kondigde het toeristenbureau van de wintersportplaats Kitzbühel een quotum in voor Russische toeristen. Maximaal tien procent van de hotelakmers zou nog maar naar Russische gasten mogen gaan. Het bericht veroorzaakte veel commottie in Oostenrijk en het toeristenbureau werd teruggefloten door Minister van Economische Zaken Martin Bartenstein.

De inmiddels 70-jarige Vera Stepanovna kwam als kind in Auschwitz en bracht na de bevrijding haar jeugd door in een weeshuis. Terwijl ze al jaren recht heeft op een pensioen werkt de 70-jarige overlever nog vijf dagen in de week als accountant. ,,We waren wezen, daarom wil je altijd de beste zijn”.

Foto: Maks Levin

,,Omdat de fascisten alles goed bijhielden weet ik dat ik uit een dorpje in de buurt van Vitebsk (Wit-Rusland) kom”, vertelt Vera Stepanovna. ,,Mijn vader zat bij het partizanenleger en omdat mijn moeder haar echte, Joodse achternaam vertelde werden we op de trein naar Auschwitz gezet. Mijn moeder en mijn jongste zusje zijn direct om het leven gebracht.” Later, tegen het eind van de jaren ‘80, heeft Vera Stepanovna de documentatie ingezien. ,,Ze hielden zelfs bij wat voor kleren we droegen toen we van de verzamelplaats naar het kinderkamp gebracht werden. Volgens de gegevens had ik midden in de winter alleen een hempje aan. En dat is precies hoe ik me Auschwitz herinner: IJskoud en hongerig. Je begrijpt op die leeftijd niets, je voelt alleen de angst”.

Vera Stepanovna (70) werkt als accountant. In een kleine kantoorruimte van een voormalige school in een buitenwijk van de Oekrainse hoofdstad Kiev vertelt ze over haar jeugd in het concentratiekamp en en in het weeshuis dat daarop volgde. ,,Kinderen moesten werken, we waren slaven. Bovendien moesten we bloed afstaan, want kinderbloed is nog ’schoon’. Dat we daar niet om het leven zijn gekomen is een kwestie van tijd geweest, we stonden laag op de wachtlijst.” De Sovjet-bevrijding, vandaag op de kop af 65 jaar geleden, kan Vera Stapanovna zich nog levendig herinneren. ,,Plots stonden er tanks op het terrein, we omheldsen de soldaten. En natuurlijk wilden we mee naar het front. Al ben je vijf jaar. Later pas wilden we naar huis. Daar kwam het probleem: we hadden geen thuis meer.” De eerste Sovjet-colonnes gingen van Auschwtiz terug naar Kiev, waar Vera Stepanovna samen met 282 andere kinderen uit concentratiekampen in een speciaal weeshuis werd opgevangen.

,,In die tijd werden er in de buurt van Kiev allerlei fabrieksterreinen ingericht. We zijn nog lang doodsbenauwd geweest voor die fabriekspijpen en rookpluimen die over de stad hingen”. Vera Stepanovna moest opnieuw Russisch leren. ,,Russisch was streng verboden in Auschwitz, de kinderen spraken een mengelmoes van Duits en Pools. Zelfs op latere leeftijd haalde ik nog allerlei woorden door elkaar.” De Sovjet-bureaucratie wist zich geen raad met de ontheemde kinderen. ,,Mijn oudste zus wist mijn achternaam, maar de geboortedatum, die mochten we zelf uitzoeken. Ik weet eigenlijk niet of ik ouder of jonger ben”, legt Vera Stepanovna uit. Als geboorteplaats werd bij alle kinderen ‘Kiev’ opgegeven. ,,Maar toen we ons eigen paspoort konden opvragen moesten we plots een etnische achtergrond aangeven. ‘Moet dat?’ vroeg ik. Op het politiebureau geloofden ze niet dat de hele nationaliteitenkwestie voor mij geen betekenis had. ‘Maak er maar Georgisch van’, zei ik uiteindelijk. Bij ons op school zat een prachtig Georgisch meisje met golvend donker haar en mooie donkere ogen. En zo ben ik een Georgische geworden, tot op de dag van vandaag. Het hele nationaliteiten-idee spreekt mij nog altijd niet aan. Russen, Oekrainers, Wit-Russen, we zijn allemaal Sovjet-burgers. We hebben hetzelfde bloed,”

De jaren na het weeshuis waren niet makkelijk. ,,De Sovjet-Unie was hard, je moest knokken voor je bestaan. Ik ben op mijn 13e begonnen met werken, en dat doe ik tot op de dag van vandaag. Het is wat vreemd natuurlijk, zeker in dit kantoor met jonge meisjes, maar zelfs na 53 jaar ben ik niet moe”. Van de 282 kinderen uit het speciale weeshuis in Kiev zijn er inmiddels nog maar 21 in leven. ,,Tot 2005 kwamen we om de zoveel tijd samen, uit alle hoeken van de wereld. Het is een bijzondere groep mensen. Vergeef me dat ik het zo banaal zeg, maar van de meisjes is niemand prostitue geworden. Niemand is aan de drank gegaan, meer dan 60 procent heeft een universiteitsdiploma. We moesten ons keer op keer bewijzen. Ik denk dat alle kampkinderen die mentaliteit hebben: doorbijten en vooruit.”

In Kirgizie is de grootste generator uitgevallen en Oezbekistan trok zich deze week terug uit een regionaal energiedienstenverband. Regionale conflicten en de oude Sovjet-infrastructuur spelen de problemen in de kaart. Bewoners maken zich op voor een koude winter.

Zomers slaan de Tadzjieken de oogst, om er tijdens de strenge winter van te kunnen leven. Foto: Brian Harrington Spier op Flickr

Dinsdagmorgen leidde een technisch probleem bij een generator tot de tijdelijke stillegging van de Toktogoel-waterkrachtcentrale in Kirgizie, een installatie die in ongeveer 40 procent van de stroomvoorziening van het Centraal-Aziatische land voorziet. In het land zijn inmiddels noodmaatregelen van kracht die de stroomvoorziening moeten rantsoeneren. De verouderde infrastructuur uit de Sovjet-tijd speelt het land parten. Twee jaar geleden waren er tijdens de winter ook al problemen met de energielevering. Toen het kwik daalde tot -25 viel in sommige provincies de stroom uit en begaf de stadsverwarming het. Doordat de meeste mensen in slecht geisoleerde appartementjes wonen vielen er duizenden doden.

Vorige week trok Oezbekistan zich terug uit een Centraal-Aziatisch samenwerkingsverband tussen de verschillende buurlanden. Volgens de Oezbeekse overheid steelt buurland Tadzjikistan electriciteit en kan men niet langer in de eigen energiebehoefte voorzien zonder het buurland af te sluiten. Tadzjikistan importeert via Oezbekistan ook electriciteit uit Turkmenistan. ,,Wij zien dat als een politieke stap”, laat Choesrav Ghojbov, een hooggeplaatse Tadzjiekse functionaris uit tegen een Russisch persbureau weten. ,,Ieder land mag natuurlijk zijn eigen beslissingen nemen, maar dit besluit heeft ernstige consequenties.” Oezbekistan heeft de grootste energievoorzieningen in Centraal Azie en heeft in het verleden vaker gas en electra afgesloten naar buurlanden Kirgizie, Tadzjikistan en delen van Kazachstan. Analisten vrezen dat door de terugtrekking van Oezbekistan uit het regionale bondgenootschap Tadzjikistan op korte termijn met grote tekorten zal komen zitten.

Stroomvoorziening en energie-infrastructuur is een groot probleem in de landen van de voormalige Sovjet-Unie. Bovendien zijn complete regio’s vaak afhankelijk van een enkele centrale, iets wat bleek tijdens het ongeluk met de Russische Sajano-Sjoesjenkskaja waterkrachtcentrale afgelopen augustus. Grote delen van Siberie kwamen toen tijdelijk zonder stroom te zitten. Waar vroeger Moskou voor de voorziening en distributie zorgde moeten de Centraal-Aziatische landen dat inmiddels zelf en veelal onderling oplossen. Dat leidt al jaren tot conflicten, meestal in de wintermaanden. In 2006 draaide Rusland de gaskraan naar Georgie dicht, waarna het land in korte tijd haar energievoorziening moest diversificeren en tegen woekerprijzen gas inkocht bij buurlanden. Ook met buurland Oekraine heeft Rusland al enkele jaren een conflict over gasleveranties. Vorig jaar kwamen er tientallen mensen in Europa om het leven doordat Rusland de gaskraan naar Oekraine dichtdraaide en daardoor de leveranties aan Moldavie, Roemenie, Bulgarije en Polen in het geding kwamen.

Energievoorziening en distributie is al sinds de aanleg ervan in het begin van de vorige eeuw een punt van zorg. Sovjet-ingenieurs lobbyden jarenlang voor een project waarbij men een aantal Russische rivieren zouden ‘omdraaien’ om het droge Centraal-Azie van energie en water te voorzien. Nog altijd zijn hier voorstanders voor te vinden, waaronder de Moskouse burgemeester Joeri Loesjkov. Zowel Rusland als Iran hebben allerlei plannen voor nieuwe energiecentrales in Centraal-Azie, maar voorlopig is daar geen geld voor. Mahmadsaid Oebaildoellojev, voorzitter van het Tadzjiekse parlement, stelde onlangs voor dat iedere inwoner een maandsalaris zou moeten inleveren om de bouw van een nieuwe hydrodam te bekostigen.

De veteraren van de Georgische opstand tijdens de Tweede Wereldoorlog op het eiland Texel zijn opgespoord door een Nederlandse documentairemaker. Afgelopen zaterdag ging de film in Tbilisi in premiere, de 89-jarige hoofdpersoon was erbij.

Grisja Baindoerasjvili (89) is met zijn tweede vrouw en een aantal kleinkinderen naar de premiere gekomen. Net als zo’n 800 landgenoten werd hij tijdens de oorlog krijgsgevangen genomen en diende hij in een Georgisch bezettingsleger in Duitse dienst op het eiland Texel. Sommige Georgiers verkozen Duitse dienst boven de strafkampen, anderen sloten zich vrijwillig aan bij de Duiters in de hoop dat Hitler de Sovjet-Unie zou bevrijden. Maar toen het Georgische bataljon op Texel te horen kreeg dat ze tegen de geallieerden in Arhnem moesten vechten kwam de opstand. In één nacht brachten de Georgiers ruim 400 Duitse soldaten om het leven. Hoewel de bevrijding van Nederland in zicht was vochten de Georgiers ruim vijf weken een guerilla-oorlog uit, een opstand die aan 117 Texelaars, ruim 500 Georgiers en honderden Duitsers het leven heeft gekost.

Filmmaker Arnold van Bruggen (30) bracht zijn jeugd op Texel door, waar de rode Sovjet-vlag gebroederlijk naast de Nederlandse wapperde. Pas op latere leeftijd is hij zich gaan verwonderen over de Georgische helden in nazi-uniformen. ,,Voor de Georgiers is het een heldenverhaal, in Nederland is deze episode nagenoeg onbekend. De pijn van het eiland is pas jaren later tot uiting gekomen”, legt hij uit. Van Bruggen nam ruim 60 uur aan interviews op waarbij veel eilanders hun verhaal vertellen. Hoewel sommige eilanders de Georgiers nog altijd als bevrijders zien leggen veel inwoners uit volgens hen dat de opstand niet nodig was. Texel was tot die tijd relatief rustig en heeft tijdens de oorlog geen honger geleden. De film ging twee weken geleden op het IDFA in Amsterdam in premiere en draaide afgelopen weekend voor het eerst in Tbilisi.

Met de steun van de lokale bevolking hielde de Georgiers zich schuil in de bossen. Pas eind mei 1945 maakten de Canadezen een einde aan de oorlog. In samenwerking met de Communistische Partij Nederland gaven de gaven de Canadezen de Georgiers de benodigde papieren om terug te keren naar de Sovjet-Unie. Waar de meeste collaborateurs door de Sovjet-Unie werden gefussileerd of lange gevangenisstraffen moesten uitzitten werden veel Georgiers als helden ontvangen. ,,De terugkeer was niet gemakkelijk, maar het viel mee”, herinnert Baindoerasjvili zich. ,,We gingen met transporttreinen door Duitsland. In Bakoe moesten we van de Sovjets aan het werk in een chemische fabriek. Maar we waren partizanen, we hebben de benen genomen.” De veteraan bracht de rest van zijn leven door als restaurateur in Kazbegi, een stad aan de voet van een berg in het Noorden van Georgie. In 2005 bezocht hij samen met de Georgische president Michail Saakasjvili de herdenking op Texel.

In de film zwaait een andere veteraan, Evgeni Artemidze (89) met zijn vuist. ,,We hebben nooit geweten dat de Duitsers wraak zouden nemen op de eilanders”. Volgens van Bruggen was het dan ook moeilijk de Georgische overlevers in te laten zien dat men op Texel de opstand niet altijd positief herinnert. ,,We hebben het in sommige gevallen wel tien keer moeten vragen”, legt hij uit. Omdat tijdens de vertoning president Saakasjvili een andere bioscoop bezocht werd halverwege de film beslag gelegd op de digitale projector. Van Bruggen kon ter nauwernood voorkomen dat de film werd stopgezet. Het Georgische publiek reageerde goed op de film. ,,Bij ons zijn de meeste films moralistisch”, legt een oudere vrouw uit. ,,In deze film blijft de waarheid in het midden liggen, iedereen heeft zijn eigen herinnering aan de oorlog. Er is geen absolute waarheid, en dat is in Georgie bijzonder.”

‘U weet we we zijn, of moeten we het uitleggen?’ Michail Voitenko (51) zag het aankomen. Volgens zijn buren waren er allerlei duistere figuren in de buurt van zijn appartementje. Hij stond al weken onder druk. Hij wist dat het ging komen, het telefoontje in het holst van de nacht. Het onbekende nummer, de zakelijkse stem en die ene vraag. ,,Ik kan het wel raden”, antwoorde Voitenko aarzelend. ‘Je hebt belangrijke mensen kwaad gemaakt, misschien willen ze wraak op je nemen. We willen geen verhalen meer over de Arctic Sea, we hebben er genoeg van. Vertrek uit Rusland en kom voorlopig niet meer terug. ,,Hoeveel tijd heb ik?”, vroeg Voitenko. ,,Is het een kwestie van weken of van dagen?” ‘Uren’, zei de stem. Er werd opgegangen. (…)

De intro. De rest van het verhaal over de Arctic Sea, de gevluchte zeeman en de illegale wapenhandel leest u in de HP/deTijd van deze week. Nu kopen. Hij ligt vandaag nog in de winkel, morgen niet meer. Snel! Voort! Koop dat blad!

Afgelopen maandag werd de 26-jarige activist Ivan Choetorskoj in het portiek van zijn apartement doodgeschoten, volgens velen het werk van neofascistische jeugdorganisaties. Een dag later namen de antifascisten ’symbolisch’ wraak en gooide de ruiten bij een rechtse jongerenorganisatie in. De strijd laait op.

De schuchtere Roman (23) werkt overdag op de entertainmentredactie van een grote Russische nieuwsorganisatie. In de avonduren beheert hij de website ‘antifa.ru’, een van de belangrijkste platforms voor antifascisten, anarchisten en andere extreem-linkse jongeren. ,,Het begon voor mij twee jaar geleden toen een stel nazi’s bij een punkconcert in Sint-Petersburg een spijkerbom plaatste. De bom ging niet af, maar ik begreep dat het menens was.” Roman schrijft nieuwsberichten op de site en houdt de handel en wandel van extreem-rechtse jongerenorganisaties in de gaten. ,,Een aantal jaar geleden werd een van onze kamaraden vermoord. Ze hebben een tijdje in de bak gezeten maar zijn inmiddels weer op vrije voeten. Ze zetten leuke foto’s van zichzelf op sociale netwerksites. Dat kan natuurlijk niet.”

Ivan Choetorskoj stond bekend als ‘de bottenkraker’. Hij zorgde voor de veiligheid bij bijeenkomsten en organiseerde ondergrondse bokswedstrijden. Roman heeft hem twee weken geleden voor het laatst nog gezien. ,,We hebben in onze organisatie geen leiders, maar Roman was een echte activist, iedereen hield van hem.” Extreem-rechste bewegingen hadden het al langer op Choetorskoj voorzien. In 2005 werd hij op straat bewerkt met scheermesjes, een aanval die door skinheads als ‘instructiemateriaal’ op internet werd gezet. Begin dit jaar werd Choetorskoj door een groep gemaskerde mannen met honkbalknuppels in elkaar geslagen. Afgelopen maandag werd hij voor de deur van zijn huis twee keer door het hoofd geschoten. Op verschillende ultra-rechtse websites waren zijn adresgegevens te vinden. De volgende dag verzamelden zo’n 400 antifascisten zich in het centrum van Moskou. Ze brachten geld bijeen voor de familie van Choetorskoj en trokken naar het hoofdkwartier van ‘Jong Rusland’, een jeugdorganisatie die goede banden heeft met het Kremlin. Daar gooide zo’n 70 jongeren de ruiten in en werd een auto vernield. Volgens de antifascisten is ‘Jong Rusland’ de dekmantel voor een militante organisatie neonazi’s die die achter de moord op Choetorskoj zat. De leider van Jong Rusland, Maksim Misjtsjenko, een van de jongste leden van het Russische parlement, ontkent die betrekkingen.

Volgens Roman laat de Russische overheid de extreem-rechtse jongeren gewoon hun gang gaan. ,,Vorige maand was er een concert waar zeker 1500 neo-nazi’s, voetbalhooligans en ander tuig op af kwam. Dat kan echt niet zonder medewerking van de overheid”. Ook Olga (28) weet zeker. ,,Er worden ieder jaar tussen de 100 en 200 buitenlanders vermoord, allemaal het werk van neonazi’s. Wij komen voor de slachtoffers op.” Volgens haar zijn de werkmethodes van de extreem linkse- en rechtse jongerenbewegingen bijna identiek. ,,Je kent maar een paar mensen, je spreekt af via internet. We staan elkaar naar het leven, maar we hebben vaak dezelfde muzieksmaak en kledingstijl.” Olga zit al tien jaar bij een club Russische anarchisten. Hoewel ze het afkeurt was haar organisatie ook betrokken bij moord op rechts-extremisten. ,,Meestal uit zelfverdediging of tijdens georganiseerde gevechten. Zo zijn de regels van het spel”, legt Olga uit. De antifascistische jongeren zijn kwaad over de politieke ontwikkelingen in Rusland. ,,Sinds Vladimir Poetin aan de macht is moet iedereen vrijheid inleveren, je mag zelfs al niet meer stemmen op wie je wilt”, zegt Olga. Volgens Roman speelt Poetin het rechts-extremisme in de samenleving in de hand. ,,Als ze het zouden willen zouden ze het gemakkelijk de kop in kunnen drukken.”

Verschillende analisten verwachten de komende tijd een flinke toename in het geweld van beide kanten. Volgens Aleksander Verchovski van onderzoeksinstituut ‘Sova’ is het agressiever geworden. ‘Vroeger vocht men met blote handen, nu zijn vuurwapens eerder regel dan uitzondering’, legde hij op een Moskouse radiozender uit. Volgens Lev Ponomarev, een bekende mensenrechtenactivist, doet de staat te weinig tegen neonazi’s. ,,De geweldadige antifascisten springen in dat gat. Eigenlijk zouden we ze dankbaar moeten zijn.”

Tienduizenden Georgiers verzamelde zich afgelopen dinsdagnacht bij de de trappen van het parlementsgebouw in Tbilisi. Ze zwaaiden met Georgische en Amerikaanse vlaggen, riepen anti-Russische leuzen en staken de Georigsche president Michail Saakasjvili een warm hart toe. De mensenmassa bestond echter uit figaranten, en de Georigsche president werd gespeeld door Andy Garcia, de Cubaans-Amerikaanse acteur onder andere bekend van ‘The Godfather III’. Afgelopen week nam Hollywood de regie in de straten van Tbilisi over.

De film, die voorlopig alleen ‘Georgia’ als werktitel heeft, vertelt het verhaal van een Amerikaanse journalist die in Irak een tip krijgt over de spanningen in de Kaukasus. Een Georgische soldaat wil hem helpen ‘de waarheid’ naar boven te brengen. Dat lijkt vooral de Georgische lezing van het verhaal te zijn. De Amerikaanse filmcrew heeft helicopters, tanks en legermateriaal van het Georgische leger ter beschikking gekregen en mocht zelfs filmen in de residentie van Saakasjvili. Volgens regisseur Renny Harlin gaat het geen propagandafilm worden. Tegenover persbureau AP liet hij weten dat de film om ‘universele thema’s’ ging. ,,Ik kom zelf uit een klein land, ik ben geboren in Finland, en ik weet wat voor processen kleine landjes doormaken. Dit soort oorlogen worden over de hele wereld uitgevochten, van Afrika tot Azie tot Zuid-Amerika. Georgie is maar een voorbeeld. Ik denk dat het een geweldige kans is om een verhaal te vertellen dat een hoop mensen over de wereld zal raken.”

In de Russische media is een hoop ophef ontstaan over de film. Vooral omdat een Georigsch parlementslid die banden heeft met Saakasjvili, Papoena Davitaja, een van de co-producers is. Davitaja heeft geen verdere ervaring in de film-industrie. Bovendien denken sommige analisten dat de Georgische overheid een groot deel van het budget voor de film voor haar rekening neemt. Zowel Rusland als Georgie proberen de internationale gemeenschap er nog altijd van de overtuigen dat de ander de oorlog begonnen is. Na maanden van onderzoek bracht een onafhankelijk rapport van de Europe Unie vorige maand aan het licht dat Georgie aan de wieg stond van het conflict met Rusland. Het Georgische leger begon met aanvallen op Zuid-Ossetie, maar werd volgens het rapport lang geprovoceerd door Rusland, dat onproportioneel hard terugsloeg.

Maar ook de Russische filmindustrie heeft haar eigen lezing van het conflict. In Maart werd zonder onderbrekingen de actiefilm  ‘Olympus Inferno’ uitgezonden op de Russische staatstelevisie. Regisseur Igor Volosjin vertelt het verhaal van een Amerikaanse bioloog Mike (Henry David), die in zijn schooltijd uit Rusland gemigreerd is en met jeugdvriendin Zjenja (Polina Filonenko) in Zuid-Ossentie op zoek gaan naar bijzondere vlinders. De twee komen midden in de Georgische aanval terecht en filmen per ongeluk bewijsmateriaal. De film voldoet aan alle Russische vooroordelen. Niet alleen moeten de Georgische serganten gehoorzamen aan een Amerikaanse soldaat, de Georgische bevelhebbers rijden op het front ook nog eens in gloednieuwe auto’s met Duitse kentekens. In de bijna 90-minuten durende actiefilm schieten de Georgiers onder hoongelach Zuid-Ossetische burgers in het wildeweg neer. Het tweetal komt bovendien in contact met Westerse televisiejournalisten die het bewijsmateriaal dat de Russen de oorlog niet zijn begonnen niet willen hebben. Uiteindelijk komt het Russische leger het tweetal te hulp. De film werd lauw ontvangen door de Russische filmpers, maar is nog altijd aardig populair onder de bevolking.

Voor de Hollywoodfilm werd er behalve in hoofdstad Tbilisi ook in het zuiden van Georgie en in de gehavende stad Gori gedraaid. Volgens verschillende Georgische media moesten voor de special effects en explosies ironisch genoeg Russische filmtechnici worden ingehuurd. Verwacht wordt dat de film volgend jaar in de bioscopen zal draaien. Het is nog niet bekend of de film ook in Rusland te zien zal zijn.

De Moskouse burgemeester Joeri Loezjkov (73) droomt er al jaren van, deze winter gaat het echt gebeuren. Door vliegtuigen in te zetten die met chemicalien de sneeuwwolken ‘verdrijven’ spaart de gemeente jaarlijks miljoenen uit. Analisten voorspellen een ecologische ramp.

Een besneeuwd uitzicht over Moskou, door ‘Calvin’ op Flickr.

In het stadhuis aan de Tverskajastraat maken ze al jaren dezelfde rekensom. Wanneer de gemeente met een mengsel van cement, nitrogeen en zilver een aantal vrachtvliegtuigen de lucht ingaat om de sneeuwwolken te verdwijven spaart de stad miljoenen uit. Het verkeer ondervind geen hinder en de inwoners van de stad zullen een zonnige dag in de grijze winter kunnen waarderen. Al jaren garandeert het stadsbestuur op die manier mooi weer tijdens een aantal publieke feestdagen.

Het hoofd van de gemeentelijke dienst voor publieke werken Andrej Tsibin bevestigde deze week dat komende winter de stad Moskou 180 miljoen roebel (3,4 miljoen euro) zal uittrekken voor de ‘aanpak van sneeuw met vliegtuigen’. Het zou volgens Tsibin alleen om gevallen gaan wanneer er extreem veel sneeuw valt. ,,De burgemeester heeft gezegd dat het maar om een paar keer per winter mag gebeuren”, zei hij tijdens een persconferentie.

Sneeuw is ieder jaar een terugkerend probleem in de Russische hoofdstad. Een leger aan straatvegers en sneeuwschuivers, voornamelijk migranten uit Centraal-Azie, verzamelen handmatig de sneeuw van de wegen, stoepjes, daken en parken. In grote vrachtwagens wordt de sneeuwmassa naar ‘verwerkingsfabrieken’ gereden, waar men de sneeuw smelt en in een rivier laat stromen. Volgens de berekingen van het gemeentehuis is deze manier van sneeuwverwerking tot drie keer duurder dan de chemische aanpak. Volgens de zakenkrant Izvestia is de technologie achter het idee afkomstig van hetzelfde bedrijf dat het mooie weer verzorgde tijdens de Olympische Spelen vorig jaar in Peking.

Milieukundigen vrezen echter een ecologische catastrofe. ,,Deze stad heeft sneeuw nodig. Dit plan van burgemeester Loezjkov zal een slecht effect hebben op de boom- en plantgroei in de stad, en dat heeft weer allerlei gevolgen voor de biodiversiteit”, legt agrarisch-deskundige Ivan Smirnov uit. ,,Wanneer de sneeuwval verdwijnt zal ook de luchtkwaliteit in de stad achteruit hollen”. Ondertussen zien de inwoners van dorpen en kleine steden in de buurt van Moskou de plannen met lede ogen aan. De sneeuw die eigenlijk boven Moskou valt zou dan daar in grote hoeveelheden kunnen neervallen. Volgens professor Arkadi Trojtski van een metreologisch instituut in Nizjni-Novgorod is er meer onderzoek naar het proces van ‘wolkenschieten’ nodig. ,,Wat de overheid nu doet tijdens de feestdagen is relatief gemakkelijk. Het is dan zomer en toch al mooi weer, ze hoeven alleen maar te voorkomen dat het regent. Tijdens een strenge winter is het veel lastiger het klimaat te sturen.”

De Verenigde Staten zien af van de bouw van een raketschild in Oost-Europa, de NAVO wil dolgraag samenwerken met Rusland en beide landen willen nauwer samenwerken op internationaal niveau. Maar wat is de Russische agenda?

‘Een dapper besluit’, liet de Russische premier Poetin weten. De stoicijnse Russische leider glunderde zowaar toen hij het aankondigde. De Amerikaanse president Barack Obama blies vorige week de plannen voor een raketschild in Oost-Europa af. Hoewel het raketschid eigenlijk tegen Iraanse raketten moest beschermen zag Rusland het altijd als een enorme bedreiging voor haar eigen veiligheid. In Moskou kopten de kranten dat de Russische diplomatie had ‘gewonnen’. De meeste Russen zien het als hun goed recht. Rusland wil voor vol worden aangezien op het wereldtoneel.

Na jaren van moeizame relaties zit er sinds een paar weken schot in de bilaterale betrekkingen tussen Rusland en de Verenigde Staten. Het raketschild is van de baan, op het gebied van de nucleaire non-profileratie worden spijkers met koppen geslagen en ook Rusland voert de diplomatieke druk op tegen Iran. Rusland, de NAVO en de Verenigde Staten werken samen in strijd tegen het terrorisme en de Russische marine werkt andere landen om piraterij tegen te gaan. Zelfs in Afghanistan, het land waar Rusland twintig jaar geleden zelf een oorlog vocht, willen beide landen aan de slag om illegale heroine-export tegen te gaan.

,,Dat is snel gegaan”, legt Maxim Braterski uit. Hij is als hoogleraar verbonden aan het Centrum voor Russische Studies aan de Moskouse School voor de Economie. ,,Nog maar een half jaar geleden waren de relaties op een dieptepunt. De NAVO bevroor de banden met Rusland vanwege het conflict in de Kaukasus en in Rusland had het raketschild in Polen en Tsjechie kwaad bloed gezet. Dat zijn in het Kremlin niet vergeten, maar de irritatie is voorbij”, weet Braterski. ,,Rusland zat de afgelopen jaren klem en wilde met niemand samenwerken. Dit is een positief signaal. De nieuwe NAVO-baas ziet men hier als een bruggenbouwer, De Hoop Scheffer polariseerde alleen maar en durfde niet vooruit te kijken”.

Toch ziet men in Rusland de NAVO nog altijd als een bedreiging. Met Amerikaane basis in Centraal-Azie, militaire oefeningen in de Baltische Staten en vooral de militaire samenwerking met en het potentiele lidmaatschap van Oekraine en Georgie baart Rusland zorgen. ,,Mensen zijn argwanend. Ze niet de NAVO niet geheel ten onrechte als een militair blok, niet zozeer als een politieke entiteit”, legt Braterski uit. Veel analisten denken dan ook dat de ware test voor de Amerikaans-Russische relaties zich niet zozeer in Rusland zelf, maar in de voormalige Sovjet-ruimte af zal spelen. Rusland ziet het gebied als haar achtertuin en Amerika probeert er voet aan de grond te krijgen.

De relatie tussen beide landen is dan ook nog verre van optimaal. Zo doken er afgelopen week beelden op van een Amerikaanse diplomaat die in een hotel in een Russische provinciestad was ‘betrapt’ met prostituees. Volgens de Amerikaanse ambassade in Moskou gaat het om een smaadvolle poging de diplomaat in diskrediet te brengen. Het Witte Huis noemde de beelden ‘montages’.

De betere betrekkingen zijn vooral te danken aan Barack Obama. ,,Hij is niet zo hardlijnig als Bush”, legt Braterski uit. ,,Hij luistert naar Moskou. Dat zag je tijdens het staatsbezoek in Juli, en nu weer tijdens de VN-conferentie en de G20 bijeenkomst in Pittsburg. Ze willen samenwerken.” Toch mag de rol van Medvedev volgens Braterski niet worden uitgevlakt. ,,Hij heeft een eigen agenda. Hij is vastbesloten Rusland als een belangrijke speler op het wereldtoneel neer te zetten. Nu de relaties met de Verenigde Staten verbeteren zou het me niets verbazen wanneer hij binnenkort de druk op Europa opvoert.”