Het vreemde aan een oorlog is dat je plots de ruimte krijgt. Niet alleen op de ether, televisie en in kranten, maar ook in de vorm waarin je schrijft. Voor een krantenstuk ben je vaak de helft van je stuk al kwijt aan inleidingen,achtergrondjes, bijzinnen en analise. Nu kon ik plots, heel simpel gezegd, schrijven. Gewoon optekenen wat mensen je vertellen. Echte journalistiek. Pas later komt de achtergrond en moet je weer op de vierkante centimeter werken, zoals hierboven. Het conflict in 3000 tekens voor Knack. [PDF]

In the past days, the city has been transformed into a war zone. Burned-out cars, tipped-over buses and sawn-down trees are makeshift blockades.

“You’re not supposed to be here,” the soldier says.

“I’m a journalist from Moscow.” As long as I stick to short phrases I can hide my very un-Russian accent.

I guess in a way, I am somehow a Muscovite: I say ‘malako’ for milk and even feel at home there while stuck in an endless traffic jam.

“He’s from Moscow!’ the soldier shouts to a shifty group of army men sitting around an old Mercedes on the edge of the Kyrgyz part of town.

Some of them are wearing uniforms, but others just shorts and T-shirts that bluntly say “FBI”, or armed vests that have “Shanghai Metropolitan Police” in yellow letters on the back. The clowns of war. They try to cook rice on a fire of rubbish and keep complaining that Uzbeks are better cooks.

“How much does it cost to buy an apartment in Moscow?” he asks while reloading his gun and slowly aiming it in my direction. “Are girls nice there?” he asks. “How much do they charge to sleep with you? You have a metro there, right? How much do you pay for gas? Why are you not sending any Russian troops? Could Putin not rule Kyrgyzstan? Are the streets clean?”

His friends call him Belek, I have to write down my phone number for him. In the end, they let me pass to the Uzbek area of town. Chances are that he and his mates drove through these streets a couple of nights ago in armed vehicles, fired at anything that moved and burned down the whole street except for the mosque.
The Uzbeks about 200 metres further down the road don’t have any guns – just sticks and kitchen-knives. A mob of men appears out of the rubble. Only men are left. Women and children have fled, trying frantically to cross the border into Uzbekistan.

“If you guys are really from Moscow, you’re a bunch of liars! Stop telling lies and do your job!” an older man shouts.

Like many others he brings his mobile to show the slaughter the Uzbeks managed to film while it happened. “And you in Moscow only show Kyrgyz victims,” he continues. “Your Channel One is lying to us!”

At this point, the Russian photographer I’m with snaps. “So why the hell are you shouting at me? Do I work for Channel One? I’m a photographer! Russian television always says bullshit. Now they’ve fucked you once, but you forget they fuck my whole country every day on TV.”

Then Belek calls.

“Did the Uzbeks kill you yet?” he laughs, but abruptly stops. “There is a problem,” he explains. “We are watching Russia’s Channel One here, and they’re only showing Uzbek victims! You’re a bunch of liars!”
Because war is complicated enough already I hang up the phone. He calls me back later that evening.

“Never mind the television – I want to come to Moscow too. I heard it’s cheap to buy a car there, and you can make a lot of money as a taxi driver. When I come, can I stay at your place?”

Illustration by Evgeni Vasiliev

De hele serie op mijn Flickr-account, en hier als slideshow

,,Ik ben hier gekomen om met eigen ogen te zien wat er gebeurd is en van jullie te horen wat er moet gebeuren”, riep interim-president Roza Otoenbajeva op de trappen van het gemeentehuis van de stad Osj. Ze droeg een schermvest en werd omgeven door veiligheidsmensen. Volgens Otoenbajeva is er nog altijd sprake van goede wil tussen de Kirgizen en de Oezbeken en zal de regering er alles aan doen de stad te herbouwen. Een woedende menigte mensen die foto’s van overleden familieleden met zich droegen geloven niet dat de regering in Bisjkek nog bij machte is. ,,Geloof in ons. Onze troepen laten weten dat ze het zullen redden”, smeekte de presidentskandidate. De menigte werd alleen maar kwader en joelde dat ze beter weg kon wezen. ,,Ze snapt het niet”, liet een jonge Oezbeekse vrouw later weten. ,,Het is juist het leger dat hier alles kapotmaakt”. Eerder op de dat liet Otoenbajeva tegenover het Russische dagblad Kommersant weten dat het officiële dodenaantal van 193 slachtoffers ‘waarschijnlijk met 10 vermenigvuldigd kan worden’.

Een groepje zwargemaskerde elite-soldaten van het Kirgizische leger vinden de komst van hun tijdelijke president maar een aanfluiting. ,,Ze had zich hier vorige week moeten durven vertonen, toen wij ook uit het noorden hiernaar toe werden gezonden. Nu komt ze, straks gaat ze weer weg. Ze weet dondersgoed dat deze regio al lang niet meer onder haar controle is”, zegt Abdel, een 26-jarige soldaat uit het noorden van het land. Hij bevestigd het vermoeden dat de regering niet de volledige controle over het leger heeft. Ook komen er steeds meer aanwijzingen dat enkele legeronderdelen hebben meegedaan aan de pogroms in de Oezbeekse buitenwijken. Volgens schattingen van de Verenigde Naties zijn zo’n 400.000 mensen op de vlucht geslagen voor het geweld en zouden op de langere termijn ongeveer een miljoen mensen hulp nodig hebben.

Svetlana Petrovna is de Russische uitbaatster van een klein restaurantje aan de Leninstraat in Osj. Het is nu een van de vele schaftplekken van het Kirgizische leger geworden, soldaten lopen in en uit en Svetlana en haar dochters zetten aan de lopende band pap, aardappels en thee op tafel. ,,Ik geloof het nog steeds niet”, zegt ze. ,,Op een gegeven moment kwamen hier zelfs 13-jarige kinderen de boel in elkaar meppen. We hebben hier altijd van dezelfde borden gegeten, Russen, Oezbeken en Kirgiezen. Nu is dit zo ongeveer het einde van de stad”. Verderop in de Leninstraat staat een paar tanks en een Kirgizische wachtpost. Daarachter liggen de Oezbeekse wijken, een paar uitgebrande auto’s en een omgezaagde boom dienen als wegblokkade. Alle winkels, restaurantjes, kiosken en het gros van de woonhuizen zijn kort en klein geslagen, kapotgeschoten en in brand gestoken.

In de meeste Oezbeekse wijken zijn alleen nog mannen te vinden, vrouwen en kinderen zijn in veel gevallen de grens met Oezbekistan over gegaan. Anders dan de Kirgizische soldaten beweren heeft niemand wapens, de mannen lopen slechts met scherpgeslepen keukenmessen over straat. ,,Ik heb ze zelf gezien, de Kirgiezen reden hier met pantservoertuigen door de straten”, zegt de 60-jarige Bagadir Pazilov. ,,Zij hebben deze ravage aangericht, niet die paar jeugdbendes. Rusland moet hier ingrijpen, net zoals ze in Zuid-Ossetië destijds hebben gedaan. En wat mij betreft maken ze van Kirgizië gewoon een Russische provincie, anders weet ik ook niet hoe het verder moet.” In een andere Oezbeekse buitenwijk konden de vluchtelingen niet de grens over en zitten honderden vrouwen en jonge kinderen samengepakt in een schoolgebouw. ‘We krijgen hier niets’, roepen de vrouwen die zich afvragen waar de internationale hulp blijft. ,,En we durven nergens heen. Als we de straat op gaan worden we neergeschoten”, zegt Elmira. Ze bijt door haar tranen heen en zegt dat ze niets liever wil dan dat de Russen de boel in Kirgizië overnemen. ,,Maar ze komen niet omdat de televisie laat zien dat hier alles goed is, maar de televisie laat alleen maar Kirgizien zien, hier komt de Russische media niet kijken”. Overal op straat komen jongeren met mobiele telefoons te voorschijn die filmpjes hebben gemaakt van de beschietingen, de brandende huizen en de opgestapelde lijken in de buurt. Mannen die beschoten zijn laten hun wonden zien, naar het ziekenhuis durven ze niet.

Hoewel het geweld iedere dag afneemt is het nog altijd onveilig in de Oezbeekse buitenwijken. Een 19-jarig meisje dat met haar vijf maanden oude kind op zoek was naar haar ouderlijk huis werd onderweg verkracht en in elkaar geslagen door vier mannen in zwarte kleding. De bezoekers van de Nabizjan Hadzji-moskee vangen haar op, waar haar baby is gebleven weet niemand. Op de wegen en zelfs op de minaretten van de moskee staat in grote witte letters ‘SOS’ gekalkt. De iman slacht geiten om de stroom vluchtelingen te kunnen voeden. Een van de oudere mannen leest onophoudend uit de koraan. Hij gelooft niet dat er snel een einde komt aan het geweld. ,,Nu is er een kleine pauze, men doet het wat rustiger aan. Daarna barst het geweld weer los”, zegt hij. ,,Een politiek of een etnisch-conflict, noem het wat je wilt, maar dit is gewoon een poging tot genocide”.

Tsjinina, een Kirgizische vrouw van begin 40, staat met een paar plastic tassen op het vliegveld en wacht op haar man die eigenlijk gisteren al uit Bisjkek had moeten komen. Ze huilt. ,,Ik kan je precies vertellen hoe het allemaal begonnen is, mijn dochter heeft het allemaal gezien”, zegt ze. ,,Die vuile Oezbeken kwamen midden op de dag dronken uit het casino en zijn toen de universiteit binnengelopen om de meisjes lastig te vallen. Mijn dochter kon ontsnappen, maar andere meisjes zijn daar gewoon verkracht. En toen is er wraak genomen en zo gaat het maar door.” De afgelopen dagen is het iets rustiger geworden in de zuidelijke stad Osj, maar nog altijd durft Tsjinina’s dochter de straat niet op. ,,En ik heb al twee dagen niets van mijn zoon gehoord, ik hoop maar dat hij bij de sterke mannen van het leger zit, hij zat op de politieacademie”. Delen van sommige wijken in Osj smeulen nog na, hier en daar klinken pistoolschoten. Het is rustig op straat, de winkels zijn dicht. Brood, bier en sigaretten worden aan woekerprijzen verkocht.

Honderdduizenden Oezbeken uit de regio zijn op de vlucht geslagen en proberen de grens tussen met Oezbekistan over te komen. Oezbekistan hield die grens een paar dagen open maar deed die dinsdag weer op slot. Een hoge functionaris bij de Verenigde Naties heeft laten weten dat het geweld volgens hem ‘in scène’ is gezet om de politieke situatie in het land te doen escaleren. Volgens de tijdelijke regering in Bisjkek zit de familie van de gevluchte president Koermanbek Bakijev daar achter. In een korte tijd heeft een wederzijdse etnische haat de kop opgestoken, de winkels, markten, huizen en schoolgebouwen in de Oezbeekse wijken zijn kapotgeslagen of uitgebrand. De graffiti spreekt voor zich. ‘Kirgizië, Kirgizië! Oezbeken oprotten!’ staat er op veel plaatsen. ‘Als jullie ooit terugkomen schieten we jullie als honden af!’ staat er in slecht Russisch op een spandoek bij een kapotgeslagen winkel. De achtergebleven Oezbeken zijn bang de straat op te gaan, volgens veel mensen zijn er allerlei scherpschutters actief die ‘het karwij afmaken’. In de buitenwijken en in de andere zuidelijke regio’s van het land is het geweld nog altijd niet ten einde gekomen. De Kirgizische regering heeft dinsdag een dag van nationale rouw uitgeroepen, bij het stadhuis op het Leninplein hangt de rode Kirgizische vlag halfstok. Onder de schaduw van het enorme Leninbeeld heeft het leger een kwartier ingericht. Het leger voert familieleden, journalisten en hulpgoederen onder begeleiding van tanks van en naar het vliegveld.

Danier Abaidoeljaev van de Rode Halve Maan doet alles wat hij kan om 480 kisten met Turkse medicijnen op de juiste plaatsen uit te delen. Volgens hem is de situatie iets beter maar nog altijd verre van veilig. ,,Wij zijn neutraal in dit soort conflicten, maar we blijven Kirgiezen. Wanneer we met onze spullen in de Oezbeekse wijken komen worden we ook nu nog aangevallen”. De regering in Bisjkek heeft aangekondigd een ontwapeningsprogramma te beginnen. Wij zijn wapens vrijwillig in komt leveren zal strafrechtelijke vervolging ontlopen. In Osj is het volstrekt onduidelijk wie wel of niet een wapen mag dragen, soldaten lopen in burgerkleding en zelfs brandweermannen dragen autmotische pistolen. Ook de twee vrienden Gel en Talzjir leunen op het machinegeweren, ze houden de wacht bij een bankkantoor dat al vijf dagen gesloten is. ,,Gel is een Oezbeek”, lacht Talzjir. ,,En zie je, we zijn toch vrienden. We schieten niet op elkaar, we helpen elkaar juist”. Gel heeft een vrouw en drie dochters die veilig bij zijn schoonmoeder elders in de stad zijn ondergebracht. ,,Ze hebben mijn huis helemaal kort en klein geslagen, maar gelukkig niet in brand gestoken”, legt hij uit. ,,Natuurlijk hebben ze de televisie, het geld en de sieraden meegenomen, maar zelfs de theelepels zijn gejat”. Talzjir moet er om lachen. ,,Als we aan het eind van de maand salaris ontvangen krijg jij theelepels van me”, grapt hij. ,,En tot die tijd mag je de mijne hebben, anders komt het nooit meer goed in deze stad”.

‘Wat ze ook doen, gewoon doorrijden’, zegt een politieagent tegen een groep taxichauffeurs bij het vliegveld. De spanning is in de Kirgizische hoofdstad om te snijden. Groepen bewapende mannen verzamelen zich op verschillende punten in de stad, confisceren taxi’s en andere auto’s en verzamelen om af te dalen naar wat nu al ‘de oorlog’ heet. Het geweld van de afgelopen dagen in Osj, de tweede stad van Kirgizië, is in het weekend overgeslagen naar andere delen van het land. Grote groepen gewapende Kirgizische mannen trekken moordend en plunderend door verschillende steden in het zuiden. De regering heeft een avondklok ingesteld en kondigde in het weekend aan met scherp te zullen schieten. Volgens officiële cijfers zijn er meer dan 100 doden en ruim duizend gewonden, maar volgens internationale organisaties zou er sprake zijn van meer dan 600 dodelijke slachtoffers. Tienduizenden mensen zijn op de vlucht geslagen.

Het is onduidelijk hoe de rellen begonnen zijn. Volgens de tijdelijke regering zijn de onlusten een provocatie van oud-president Bakijev, die na een gewelddadige machtsgreep afgelopen april het land moest verlaten. Hij heeft zijn machtsbasis in het zuiden terwijl de etnische Oezbeken die in de regio de meerderheid vormen juist de tijdelijke regering onder leiding van Roza Otoenbajeva steunen. Kirgizië vroeg Rusland zaterdag om militaire steun, maar de Russen lieten weten daar voorlopig geen heil in zien. President Dimitri Medvedev kondigde aan vandaag in nauw overleg met de Shanghai-organisatie een besluit over te kunnen nemen. Behalve Rusland maken ook de andere Centraal-Aziatische landen deel uit van het militaire bondgenoodschap. In Kirgizië is alle hoop op de Russen gevestigd. Volgens Kildzja Birsjemerbaresj, een hooggeplaatste vertegenwoordiger uit een zuidelijke provincie, is de situatie op dit moment kritiek. ,,Wanneer het geweld niet snel stopt slaat het over naar de buurlanden, dan loopt het echt uit de hand”, legt hij uit. ,,Wat hier nu begint is een broedermoord. Wij lijken als Kirgiezen en Oezbeken sprekend op elkaar. We hebben hetzelfde geloof, spreken dezelfde taal en zien er vaak ook nog eens hetzelfde uit. Als de Russen nu niet ingrijpen is het te laat”, verzucht hij. ‘Dan is het oorlog’.

In de hoofdstad Bisjkek is de politie ’s avonds fors aanwezig om waar nodig in te grijpen. De tijdelijke overheid heeft de noodtoestand uitgeroepen, behalve soldaten moeten ook reservisten zich melden. Vrienden, geliefden en kennissen bellen elkaar in paniek op om te vragen wie er al naar het zuiden vertrokken is. Ondertussen brengen de inwoners van Bisjkek zakken met rijst, pasta, zonnebloemolie en ingeblikt rundvlees naar centrale locaties. Samen met Russisch hulpgoederen moet dat aan de eerste behoeften voorzien. In Osj is de elektra grotendeels uitgevallen, worden winkels geplundert en is de centrale bazaar in brand gestoken. De 29-jarige Bali probeert zo goed het kan de noodrantsoenen te coördineren. Ook hij gelooft niet meer in de regering. ,,Ze hebben het niet onder controle kunnen krijgen, nu moeten we het zelf maar doen. En als Rusland niet snel ingrijpt zijn we er geweest”.

In de zuidelijke steden Jalalabad, Batken en Osj namen aanhangers van de gevluchte president Koermanbek Bakijev donderdagavond overheidsgebouwen en luchthavens in beslag. De interim-regering veroverde de volgende dag de gebouwen weer op de demonstranten. De politie greep niet in. Bij de gevechten tussen de aanhangers van Bakijev en de aanhangers van de interim-regering onder leiding van Roza Otoenbajeva vielen de afgelopen dagen tenminste twee doden. Volgens officiele cijfers zijn er de afgelopen dagen 63 mensen gewond geraakt waarvan minstens 34 met schotwonden. ,,De voormalige president laat weer het bloed van onze burgers vloeien”, zei Otoenbajeva in een verklaring. Twee vertrouwelingen van Bakijev, zijn adviseur Oesen Sidikov en het hoofd van de Kirgizische Communistische Partij Ischak Masalijev, werden op verdenking van samenzwering opgepakt. Ook het landgoed van de ex-president in de zuid-Kirgizische stad Tejjit ging dit weekend in vlammen op.

Vorige maand greep de Kirgizische oppositie de macht en moest president Bakijev vluchten naar Wit-Rusland. Hoewel hij heeft aangekondigd niet van plan te zijn terug te keren naar Kirgizië zijn aanhangers woest dat de interim-regering van plan is de oud-leider voor het gerecht te slepen. Ze willen hem vervolgen voor de dood van de 85 demonstranten die bij de coup in april om het leven kwamen. In het zuiden van Kirgizië heeft Bakijev nog altijd een sterke machtsbasis. Volgens Temir Sarijev, een belangrijk figuur onder interim-leider Otoenbajeva, zijn er ’speciale operaties’ aan de gang om orde op zaken te stellen en raddraaiers op te pakken. ,,Bakijev heeft de hele wereld laten zien dat hij tot alles in staat is”, liet hij tegenover een Russisch persbureau weten. Volgens verschillende bronnen zijn er overal in het land ‘burgermilities’ opgericht die de orde moeten bewaken. Kirgizië is een land met een veelvoud aan verschillende clans, volkeren en nationaliteiten. Volgens internationale organisaties zijn de etnische spanningen de laatste weken flink toegenomen. Bovendien wordt de legitimiteit van de nieuwe overheid door steeds meer mensen in twijfel getrokken.

De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben opgeroepten tot kalmte. Volgens de nieuwe Russische gazant in de regio, Nikolaj Patroesjev, is er geen reden tot paniek en moet de tijdelijke overheid krachtig genoeg zijn de orde te herstellen. De bekende mensenrechtenadvocate Tolekan Ismajlova liet per telefoon vanuit Bisjkek weten dat het juist die interim-overheid is die allerlei fouten maakt. ,,In verschillende ministeries is bijvoorbeeld plots het decreet gegeven dat het Kirgizisch de voertaal is. Veel mensen in andere delen van het land spreken dat amper”. Volgens haar hebben gewapende bendes de afgelopen weken verschillende minderheden uit hun huizen en dorpen verdweven. ,,De chaos is hier aan de macht. Steeds meer mensen lopen met wapens over straat. Het gaat er erg om spannen de komende dagen”.

Een Stalinbeeld in de tuin van het Stalin-museum in Gori

De knappe 24-jarige Sophio denkt lang na voor ze een antwoord geeft. ,,Hij heeft een hoop goeds gedaan en was van simpele komaf. Daarom houden we van hem. Ja, er is ook veel kritiek. Maar iedereen doet toch wel eens wat verkeerd?” Sophio komt uit de Georgische stad Gori en geeft met lichte tegenzin rondleidingen in het Stalinmuseum. Ze heeft een sportieve winterjas aan, geld om de verwarming in het enorme gebouw op te steken is er niet. Pas wanneer er bezoekers binnenkomen gaan de lichten aan. De man die miljoenen mensen de dood injoeg wordt in zijn geboorteplaats als held vereerd. ,,Hij was de enige Georgiër die de wereld zo in z’n greep heeft kunnen houden”, zegt ze. Ook de Russische overheid heeft altijd een ambivalente verhouding met de dictator. Vladimir Poetin noemde het einde van de Sovjet-Unie ooit ‘de grootste tragedie van de 20e eeuw’. President Medvedev haalde echter deze week echter hard uit naar mensen die de misdaden van Stalin goedpraten. ‘Het maakt niet uit hoe hard hij werkte en wat voor successen er onder zijn leiderschap zijn geboekt. Wat hij met zijn eigen volk heeft gedaan mag nooit worden vergeven.’

In de aanloop naar 9 mei, de dag waarom Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert, waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van de dictator. Hoewel bijna niemand zijn misdaden in twijfel trekt zijn veel Russen van mening dat de overwinning tijdens de Tweede Wereldoorlog aan hem te danken is. De Moskouse burgemeester was van plan de stad vol te hangen met Stalin-posters, maar na een golf aan kritiek kwam hij daar op terug. Veel analisten waren bang dat de Britse, Franse, Amerikaanse en Poolse troepen op het Rode Plein dit jaar ook onder een poster van Stalin door zouden marcheren. Dat is zondag uitgebleven. Het stadhuis drukte slechts een klein aantal Stalin-posters die onder de verschillende musea van de stad werden uitgedeeld. In de Moskouse metro doken wel posters van Stalin op en in verschillende steden zijn oude propagandaposters afgestoft om de 65-jarige overwinning op het fascisme te vieren. In Sint-Petersburg werd het portret van de dictator op een stadsbus geschilderd. De bus werd later het doelwit van activisten en is inmiddels uit de roulatie. In de Zuid-Oekraïnse stad Zaporizjija onthulde de communistische partij een standbeeld voor Stalin, iets wat bijna een veldslag opleverde tussen voor- en tegenstanders. Vorige week werd in Volgograd een zakenman die de drijvende kracht achter het lokale Stalin-museum om het leven gebracht.

Volgens de Peterburgse historicus Boris Kolonitski is er een gebrek aan debat. ,,Het probleem is dat de afbraak van de Stalin-cult die door Chroesjtsjov is ingezet nooit is afgemaakt. Het volk was daar toen nog niet klaar voor”, legt hij uit. De afgelopen jaren doken er in verschillende delen van Rusland schoolboeken op waarin de misdaden van Stalin nagenoeg ontbraken en de tekst zijn kwaliteiten als ‘effectief manager’ prees. ,,Met de geschiedenis is hier nooit afgerekend. Bovendien was dat proces in bijvoorbeeld de voormalige DDR veel makkerlijker doordat men de Russen of de Engelsen de schuld in de schoenen kon schuiven. Wij hebben het louter aan onszelf te danken.” Veel vooruitgang in de discusise is er volgens Kolonitski niet. ,,De overheid is vooral bezig een hoop zaken goed te praten en durft bijvoorbeeld niet openlijk te spreken over de manier waarop Stalin onze legers de dood heeft ingejaagd. Ik zie dan ook geen dialoog maar vooral manipulatie. En zo kom je als samenleving nooit verder.”

Wanneer de 91-jarige Rzjevskaja voor de derde keer belt om een afspraak te verzetten klinken de tranen door in haar stem. ,,Het spijt me zo verschrikkelijk, nu zijn er weer allerlei jongelui van de televisie over de vloer. Zullen we het morgen proberen? Ik hoop dat ik me dan beter voel”. Op 9 mei is het precies 65 jaar geleden dat nazi-Duitsland de capitulatie tekende en er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog, een ontknoping die Rzjevskaja van dichtbij meemaakte. Terwijl het Sovjetleger de overwinning vierde in Berlijn liep zij met een bordeauxrode doos onder haar arm met daarin de ongedeerd gebleven kaken van Hitler, op zoek naar een tandarts die hem kon identificeren. ‘Op deze bizzare manier raakte mijn lot verweven met de geschiedenis van Duitsland’, schrijft Rzjevskaja in de inleiding van het boek ‘Tolk in oorlogstijd’, dat recentelijk ook in Nederland is uitgegeven. In de aanloop naar het jubileum zijn in Moskou al weken de straten versierd en maken alle Russische media jacht op het verhaal van de tolk in oorlogstijd.

De kwieke 91-jarige vrouw schuifelt verloren door haar ruimte appartement aan de Leningrad-prospekt. De verschillende kamers zijn vol van boeken, manuscripten en foto’s. ,,Die foto’s van mijzelf hangen hier normaal natuurlijk niet, dat moest voor de televisie”, zegt ze. Een jonge Kazachstaanse hulp in de huishouding zet koteletjes met aardappelpuree op tafel. ,,Echt lekker is het niet, maar we moeten het er maar mee doen”, verzucht Rzjevskaja. Ze is blij dat haar werkt nu over de hele wereld verschijnt en in allerlei talen verschijnt. ,,Toen mijn eerste boeken hier uitkwamen was dat een sensatie. In de kranten stond toen ik er jarenlang gevangenisstraf voor zou kunnen krijgen”.

Rzjevskaja komt uit een Joodse familie in wat tegenwoordig Wit-Rusland is. ,,Mijn beide ouders hebben geluk gehad. Mijn vader werd toegelaten aan de universiteit in Sint-Petersburg en mijn moeder ontsnapte maar bijna een pogrom omdat ze bij een priester in huis was getrokken”. Aan het Moskou van voor de oorlog heeft Rzjevskaja louter goede herinneringen. ,,Het was een prachtige stad, je kwam er vanalles tegen. Dansende beren, goochelaars of zelfs Chinese vrouwen met ingebonden voeten. Aan de vreugde kwam in 1937 een abrupt einde. ,,Mijn vader werd uit de partij gezet. Toen hij diezelfde avond vrienden probeerde te bellen of er nog werk was bleek de derde al opgepakt. Het was een angstige tijd. Ik was eens de sleutel vergeten en moest ’s avonds laat aanbellen. Mijn vader is in de kast gesprongen, zijn rugtas stond al klaar. Zo groot was de angst.”

Rzjevskaja studeerde later aan een bekend instituut voor de letteren en hoefde zich aanvankelijk niet voor de dienst te melden. ,,Ik was geen verpleegster en dus hadden ze me niet nodig. Later zijn we onder het mobilisatieplan in een klokkenfabriek gaan werken. Maar toen ik hoorde dat er vertaalsters nodig waren ben ik direct vertrokken. Niet dat ik zo goed Duits sprak, maar in ieder geval een beetje.” Het zijn de laatste dagen van de oorlog die haar het scherpst voor de geest staan. ,,De weg naar Berlijn viel mee. We waren alert op bommenwerpers, maar de laatste kilometers was er weinig weerstand. Onze soldaten schreven leuzen op de muren. Zelfs de kinderen die langs de route woonde droegen witte bandjes. Volgens Rzjevskaja was er geen direct bevel van boven om Hitler te zoeken, maar was iedereen daar natuurlijk mee bezig. ,,Iedereen zocht, maar het lot wilde dat wij hem gevonden hebben.”

Terwijl in Berlijn het lijk van een man met ‘gestopte sokken’ aan de pers werd getoond als het stoffelijk overschot van Hitler vonden soldaten in de tuin van de Rijkskanselarij het lijk van een man op middelbare leeftijd, een vrouw en twee honden. Rzjevskaja werd belast met een deel van de identificatie. Na drie dagen wist ze een tandarts te vinden die het gebit van Hitler aan de hand van aantekeningen positief kon herleiden. Ze vertaalde een deel van de lijkschouwing, onderzocht een hoop aangetroffen documenten en vond als eerste de dagboeken van Goebbels. Na de succesvolle identificatie heeft Rzjevskaja alle documenten afgestaan aan de staf en pas vele jaren later teruggezien in de Moskouse archieven. Een hoop historici twijfelen aan deze lezing van de feiten en er is nog altijd weinig consensus over wat er precies met Hitler is voorgevallen. Rzjevskaja ergert zich aan wat zij ‘pseudo-wetenschappers’ noemt. ,,Ze maken nog altijd van die ongelooflijk stompzinnige serie’s over hoe Hitler nog leeft of hoeveel kinderen hij heeft. Allemaal onzin, sensatiezoekers. Ik kwam vroeger ook wel op conferenties waar zulke mensen dan trots vertellen dat ze er al zestien jaar onderzoek naar doen. Wat een onzin, ik werk er al mijn hele leven aan. Wat voor mij telt is dat ik ooit ben opgehaald door Maarschalk Zjoekov, de belangrijkste Sovjet-generaal. We hebben een goed gesprek gehad en hij vertelde me dat hij me geloofde als schrijfster en als mens. Ook in zijn memoires staat dat hij wat de dood van Hitler betreft niets aan mijn lezing heeft toe te voegen.”

Haar appartement heeft zicht op de drukke weg langs haar huis. Overal langs de brug wapperen rode en oranje vlaggen, op een spandoek staat in hoofdletters ‘overwinning!’ gedrukt. De dure BMW’s van de nieuwe rijke Russen scheuren er met hoge snelheid onderdoor. ,,Je weet toch wel dat Rzjevskaja een pseudoniem is?”, vraagt ze plots. Daar heb ik het ergste van de oorlog meegemaakt. Het is echt een slachtig geweest, Rzjev is een broederstad van Stalingrad. Als Rzjev was gevallen was Moskou er ook geweest, daasrom heb ik mijzelf later zo genoemd en in ‘62 zelfs als officiële achternaam aangenomen. Wat daar gebeurde mag nooit vergeten worden. Ik denk wel eens dat ik zo lang leef omdat ik dat allemaal moet vertellen.” [zie ook: fotoserie Rzjevskaja]

Jelena Rzjevskaja – Tolk in oorlogstijd. Uitgeverij Mouria, 2009. 379 bladzijden.