Ondanks een avondklok en het ingrijpen van het leger is de regering in Kirgizië niet in staat het toenemende etnische geweld een halt toe te roepen. Overal in het zuiden van het land gaan groepen gewapende Kirgizen de plaatselijke Oezbeken te lijf. Honderden mensen zijn om het leven gebracht, tienduizenden mensen zijn op de vlucht geslagen. Alle hoop is gevestigd op Rusland.

‘Wat ze ook doen, gewoon doorrijden’, zegt een politieagent tegen een groep taxichauffeurs bij het vliegveld. De spanning is in de Kirgizische hoofdstad om te snijden. Groepen bewapende mannen verzamelen zich op verschillende punten in de stad, confisceren taxi’s en andere auto’s en verzamelen om af te dalen naar wat nu al ‘de oorlog’ heet. Het geweld van de afgelopen dagen in Osj, de tweede stad van Kirgizië, is in het weekend overgeslagen naar andere delen van het land. Grote groepen gewapende Kirgizische mannen trekken moordend en plunderend door verschillende steden in het zuiden. De regering heeft een avondklok ingesteld en kondigde in het weekend aan met scherp te zullen schieten. Volgens officiële cijfers zijn er meer dan 100 doden en ruim duizend gewonden, maar volgens internationale organisaties zou er sprake zijn van meer dan 600 dodelijke slachtoffers. Tienduizenden mensen zijn op de vlucht geslagen.

Het is onduidelijk hoe de rellen begonnen zijn. Volgens de tijdelijke regering zijn de onlusten een provocatie van oud-president Bakijev, die na een gewelddadige machtsgreep afgelopen april het land moest verlaten. Hij heeft zijn machtsbasis in het zuiden terwijl de etnische Oezbeken die in de regio de meerderheid vormen juist de tijdelijke regering onder leiding van Roza Otoenbajeva steunen. Kirgizië vroeg Rusland zaterdag om militaire steun, maar de Russen lieten weten daar voorlopig geen heil in zien. President Dimitri Medvedev kondigde aan vandaag in nauw overleg met de Shanghai-organisatie een besluit over te kunnen nemen. Behalve Rusland maken ook de andere Centraal-Aziatische landen deel uit van het militaire bondgenoodschap. In Kirgizië is alle hoop op de Russen gevestigd. Volgens Kildzja Birsjemerbaresj, een hooggeplaatste vertegenwoordiger uit een zuidelijke provincie, is de situatie op dit moment kritiek. ,,Wanneer het geweld niet snel stopt slaat het over naar de buurlanden, dan loopt het echt uit de hand”, legt hij uit. ,,Wat hier nu begint is een broedermoord. Wij lijken als Kirgiezen en Oezbeken sprekend op elkaar. We hebben hetzelfde geloof, spreken dezelfde taal en zien er vaak ook nog eens hetzelfde uit. Als de Russen nu niet ingrijpen is het te laat”, verzucht hij. ‘Dan is het oorlog’.

In de hoofdstad Bisjkek is de politie ’s avonds fors aanwezig om waar nodig in te grijpen. De tijdelijke overheid heeft de noodtoestand uitgeroepen, behalve soldaten moeten ook reservisten zich melden. Vrienden, geliefden en kennissen bellen elkaar in paniek op om te vragen wie er al naar het zuiden vertrokken is. Ondertussen brengen de inwoners van Bisjkek zakken met rijst, pasta, zonnebloemolie en ingeblikt rundvlees naar centrale locaties. Samen met Russisch hulpgoederen moet dat aan de eerste behoeften voorzien. In Osj is de elektra grotendeels uitgevallen, worden winkels geplundert en is de centrale bazaar in brand gestoken. De 29-jarige Bali probeert zo goed het kan de noodrantsoenen te coördineren. Ook hij gelooft niet meer in de regering. ,,Ze hebben het niet onder controle kunnen krijgen, nu moeten we het zelf maar doen. En als Rusland niet snel ingrijpt zijn we er geweest”.

Afgelopen week deden de aanhangers van de gevluchte Kirgizische president Koermanbek Bakijev een poging de macht alsnog in handen te nemen. In verschillende delen van het land werden overheidsgebouwen, universiteiten en luchthavens bestormd. Terwijl de etnische spanningen oplaaien zegt de interim-regering het land weer onder controle te hebben.

In de zuidelijke steden Jalalabad, Batken en Osj namen aanhangers van de gevluchte president Koermanbek Bakijev donderdagavond overheidsgebouwen en luchthavens in beslag. De interim-regering veroverde de volgende dag de gebouwen weer op de demonstranten. De politie greep niet in. Bij de gevechten tussen de aanhangers van Bakijev en de aanhangers van de interim-regering onder leiding van Roza Otoenbajeva vielen de afgelopen dagen tenminste twee doden. Volgens officiele cijfers zijn er de afgelopen dagen 63 mensen gewond geraakt waarvan minstens 34 met schotwonden. ,,De voormalige president laat weer het bloed van onze burgers vloeien”, zei Otoenbajeva in een verklaring. Twee vertrouwelingen van Bakijev, zijn adviseur Oesen Sidikov en het hoofd van de Kirgizische Communistische Partij Ischak Masalijev, werden op verdenking van samenzwering opgepakt. Ook het landgoed van de ex-president in de zuid-Kirgizische stad Tejjit ging dit weekend in vlammen op.

Vorige maand greep de Kirgizische oppositie de macht en moest president Bakijev vluchten naar Wit-Rusland. Hoewel hij heeft aangekondigd niet van plan te zijn terug te keren naar Kirgizië zijn aanhangers woest dat de interim-regering van plan is de oud-leider voor het gerecht te slepen. Ze willen hem vervolgen voor de dood van de 85 demonstranten die bij de coup in april om het leven kwamen. In het zuiden van Kirgizië heeft Bakijev nog altijd een sterke machtsbasis. Volgens Temir Sarijev, een belangrijk figuur onder interim-leider Otoenbajeva, zijn er ’speciale operaties’ aan de gang om orde op zaken te stellen en raddraaiers op te pakken. ,,Bakijev heeft de hele wereld laten zien dat hij tot alles in staat is”, liet hij tegenover een Russisch persbureau weten. Volgens verschillende bronnen zijn er overal in het land ‘burgermilities’ opgericht die de orde moeten bewaken. Kirgizië is een land met een veelvoud aan verschillende clans, volkeren en nationaliteiten. Volgens internationale organisaties zijn de etnische spanningen de laatste weken flink toegenomen. Bovendien wordt de legitimiteit van de nieuwe overheid door steeds meer mensen in twijfel getrokken.

De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben opgeroepten tot kalmte. Volgens de nieuwe Russische gazant in de regio, Nikolaj Patroesjev, is er geen reden tot paniek en moet de tijdelijke overheid krachtig genoeg zijn de orde te herstellen. De bekende mensenrechtenadvocate Tolekan Ismajlova liet per telefoon vanuit Bisjkek weten dat het juist die interim-overheid is die allerlei fouten maakt. ,,In verschillende ministeries is bijvoorbeeld plots het decreet gegeven dat het Kirgizisch de voertaal is. Veel mensen in andere delen van het land spreken dat amper”. Volgens haar hebben gewapende bendes de afgelopen weken verschillende minderheden uit hun huizen en dorpen verdweven. ,,De chaos is hier aan de macht. Steeds meer mensen lopen met wapens over straat. Het gaat er erg om spannen de komende dagen”.

In de aanloop naar de viering van het einde van de Tweede Wereldoorlog waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van Sovjet-leider Jozef Stalin. In verschillende delen van Rusland duiken er Stalin-portretten en posters op. President Dimitri Medvedev liet deze week duidelijk weten dat zijn misdaden niet mogen worden goedgepraat. Volgens critici is er een gebrek aan debat.

Een Stalinbeeld in de tuin van het Stalin-museum in Gori

De knappe 24-jarige Sophio denkt lang na voor ze een antwoord geeft. ,,Hij heeft een hoop goeds gedaan en was van simpele komaf. Daarom houden we van hem. Ja, er is ook veel kritiek. Maar iedereen doet toch wel eens wat verkeerd?” Sophio komt uit de Georgische stad Gori en geeft met lichte tegenzin rondleidingen in het Stalinmuseum. Ze heeft een sportieve winterjas aan, geld om de verwarming in het enorme gebouw op te steken is er niet. Pas wanneer er bezoekers binnenkomen gaan de lichten aan. De man die miljoenen mensen de dood injoeg wordt in zijn geboorteplaats als held vereerd. ,,Hij was de enige Georgiër die de wereld zo in z’n greep heeft kunnen houden”, zegt ze. Ook de Russische overheid heeft altijd een ambivalente verhouding met de dictator. Vladimir Poetin noemde het einde van de Sovjet-Unie ooit ‘de grootste tragedie van de 20e eeuw’. President Medvedev haalde echter deze week echter hard uit naar mensen die de misdaden van Stalin goedpraten. ‘Het maakt niet uit hoe hard hij werkte en wat voor successen er onder zijn leiderschap zijn geboekt. Wat hij met zijn eigen volk heeft gedaan mag nooit worden vergeven.’

In de aanloop naar 9 mei, de dag waarom Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert, waren er in de hele voormalige Sovjet-Unie tal van incidenten over het nalatenschap van de dictator. Hoewel bijna niemand zijn misdaden in twijfel trekt zijn veel Russen van mening dat de overwinning tijdens de Tweede Wereldoorlog aan hem te danken is. De Moskouse burgemeester was van plan de stad vol te hangen met Stalin-posters, maar na een golf aan kritiek kwam hij daar op terug. Veel analisten waren bang dat de Britse, Franse, Amerikaanse en Poolse troepen op het Rode Plein dit jaar ook onder een poster van Stalin door zouden marcheren. Dat is zondag uitgebleven. Het stadhuis drukte slechts een klein aantal Stalin-posters die onder de verschillende musea van de stad werden uitgedeeld. In de Moskouse metro doken wel posters van Stalin op en in verschillende steden zijn oude propagandaposters afgestoft om de 65-jarige overwinning op het fascisme te vieren. In Sint-Petersburg werd het portret van de dictator op een stadsbus geschilderd. De bus werd later het doelwit van activisten en is inmiddels uit de roulatie. In de Zuid-Oekraïnse stad Zaporizjija onthulde de communistische partij een standbeeld voor Stalin, iets wat bijna een veldslag opleverde tussen voor- en tegenstanders. Vorige week werd in Volgograd een zakenman die de drijvende kracht achter het lokale Stalin-museum om het leven gebracht.

Volgens de Peterburgse historicus Boris Kolonitski is er een gebrek aan debat. ,,Het probleem is dat de afbraak van de Stalin-cult die door Chroesjtsjov is ingezet nooit is afgemaakt. Het volk was daar toen nog niet klaar voor”, legt hij uit. De afgelopen jaren doken er in verschillende delen van Rusland schoolboeken op waarin de misdaden van Stalin nagenoeg ontbraken en de tekst zijn kwaliteiten als ‘effectief manager’ prees. ,,Met de geschiedenis is hier nooit afgerekend. Bovendien was dat proces in bijvoorbeeld de voormalige DDR veel makkerlijker doordat men de Russen of de Engelsen de schuld in de schoenen kon schuiven. Wij hebben het louter aan onszelf te danken.” Veel vooruitgang in de discusise is er volgens Kolonitski niet. ,,De overheid is vooral bezig een hoop zaken goed te praten en durft bijvoorbeeld niet openlijk te spreken over de manier waarop Stalin onze legers de dood heeft ingejaagd. Ik zie dan ook geen dialoog maar vooral manipulatie. En zo kom je als samenleving nooit verder.”

De 91-jarige schrijfster Jelena Rzevskaja trok als legertolk langs verschillende fronten en kwam met het Sovjet-leger in de eerste colonnes naar Duitsland. In het brandende Berlijn liep ze drie dagen met de kaak van Adolf Hilter onder haar arm. 65 jaar later blikt ze terug op haar jeugd, de oorlog en de tijd daarna.

Wanneer de 91-jarige Rzjevskaja voor de derde keer belt om een afspraak te verzetten klinken de tranen door in haar stem. ,,Het spijt me zo verschrikkelijk, nu zijn er weer allerlei jongelui van de televisie over de vloer. Zullen we het morgen proberen? Ik hoop dat ik me dan beter voel”. Op 9 mei is het precies 65 jaar geleden dat nazi-Duitsland de capitulatie tekende en er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog, een ontknoping die Rzjevskaja van dichtbij meemaakte. Terwijl het Sovjetleger de overwinning vierde in Berlijn liep zij met een bordeauxrode doos onder haar arm met daarin de ongedeerd gebleven kaken van Hitler, op zoek naar een tandarts die hem kon identificeren. ‘Op deze bizzare manier raakte mijn lot verweven met de geschiedenis van Duitsland’, schrijft Rzjevskaja in de inleiding van het boek ‘Tolk in oorlogstijd’, dat recentelijk ook in Nederland is uitgegeven. In de aanloop naar het jubileum zijn in Moskou al weken de straten versierd en maken alle Russische media jacht op het verhaal van de tolk in oorlogstijd.

De kwieke 91-jarige vrouw schuifelt verloren door haar ruimte appartement aan de Leningrad-prospekt. De verschillende kamers zijn vol van boeken, manuscripten en foto’s. ,,Die foto’s van mijzelf hangen hier normaal natuurlijk niet, dat moest voor de televisie”, zegt ze. Een jonge Kazachstaanse hulp in de huishouding zet koteletjes met aardappelpuree op tafel. ,,Echt lekker is het niet, maar we moeten het er maar mee doen”, verzucht Rzjevskaja. Ze is blij dat haar werkt nu over de hele wereld verschijnt en in allerlei talen verschijnt. ,,Toen mijn eerste boeken hier uitkwamen was dat een sensatie. In de kranten stond toen ik er jarenlang gevangenisstraf voor zou kunnen krijgen”.

Rzjevskaja komt uit een Joodse familie in wat tegenwoordig Wit-Rusland is. ,,Mijn beide ouders hebben geluk gehad. Mijn vader werd toegelaten aan de universiteit in Sint-Petersburg en mijn moeder ontsnapte maar bijna een pogrom omdat ze bij een priester in huis was getrokken”. Aan het Moskou van voor de oorlog heeft Rzjevskaja louter goede herinneringen. ,,Het was een prachtige stad, je kwam er vanalles tegen. Dansende beren, goochelaars of zelfs Chinese vrouwen met ingebonden voeten. Aan de vreugde kwam in 1937 een abrupt einde. ,,Mijn vader werd uit de partij gezet. Toen hij diezelfde avond vrienden probeerde te bellen of er nog werk was bleek de derde al opgepakt. Het was een angstige tijd. Ik was eens de sleutel vergeten en moest ’s avonds laat aanbellen. Mijn vader is in de kast gesprongen, zijn rugtas stond al klaar. Zo groot was de angst.”

Rzjevskaja studeerde later aan een bekend instituut voor de letteren en hoefde zich aanvankelijk niet voor de dienst te melden. ,,Ik was geen verpleegster en dus hadden ze me niet nodig. Later zijn we onder het mobilisatieplan in een klokkenfabriek gaan werken. Maar toen ik hoorde dat er vertaalsters nodig waren ben ik direct vertrokken. Niet dat ik zo goed Duits sprak, maar in ieder geval een beetje.” Het zijn de laatste dagen van de oorlog die haar het scherpst voor de geest staan. ,,De weg naar Berlijn viel mee. We waren alert op bommenwerpers, maar de laatste kilometers was er weinig weerstand. Onze soldaten schreven leuzen op de muren. Zelfs de kinderen die langs de route woonde droegen witte bandjes. Volgens Rzjevskaja was er geen direct bevel van boven om Hitler te zoeken, maar was iedereen daar natuurlijk mee bezig. ,,Iedereen zocht, maar het lot wilde dat wij hem gevonden hebben.”

Terwijl in Berlijn het lijk van een man met ‘gestopte sokken’ aan de pers werd getoond als het stoffelijk overschot van Hitler vonden soldaten in de tuin van de Rijkskanselarij het lijk van een man op middelbare leeftijd, een vrouw en twee honden. Rzjevskaja werd belast met een deel van de identificatie. Na drie dagen wist ze een tandarts te vinden die het gebit van Hitler aan de hand van aantekeningen positief kon herleiden. Ze vertaalde een deel van de lijkschouwing, onderzocht een hoop aangetroffen documenten en vond als eerste de dagboeken van Goebbels. Na de succesvolle identificatie heeft Rzjevskaja alle documenten afgestaan aan de staf en pas vele jaren later teruggezien in de Moskouse archieven. Een hoop historici twijfelen aan deze lezing van de feiten en er is nog altijd weinig consensus over wat er precies met Hitler is voorgevallen. Rzjevskaja ergert zich aan wat zij ‘pseudo-wetenschappers’ noemt. ,,Ze maken nog altijd van die ongelooflijk stompzinnige serie’s over hoe Hitler nog leeft of hoeveel kinderen hij heeft. Allemaal onzin, sensatiezoekers. Ik kwam vroeger ook wel op conferenties waar zulke mensen dan trots vertellen dat ze er al zestien jaar onderzoek naar doen. Wat een onzin, ik werk er al mijn hele leven aan. Wat voor mij telt is dat ik ooit ben opgehaald door Maarschalk Zjoekov, de belangrijkste Sovjet-generaal. We hebben een goed gesprek gehad en hij vertelde me dat hij me geloofde als schrijfster en als mens. Ook in zijn memoires staat dat hij wat de dood van Hitler betreft niets aan mijn lezing heeft toe te voegen.”

Haar appartement heeft zicht op de drukke weg langs haar huis. Overal langs de brug wapperen rode en oranje vlaggen, op een spandoek staat in hoofdletters ‘overwinning!’ gedrukt. De dure BMW’s van de nieuwe rijke Russen scheuren er met hoge snelheid onderdoor. ,,Je weet toch wel dat Rzjevskaja een pseudoniem is?”, vraagt ze plots. Daar heb ik het ergste van de oorlog meegemaakt. Het is echt een slachtig geweest, Rzjev is een broederstad van Stalingrad. Als Rzjev was gevallen was Moskou er ook geweest, daasrom heb ik mijzelf later zo genoemd en in ‘62 zelfs als officiële achternaam aangenomen. Wat daar gebeurde mag nooit vergeten worden. Ik denk wel eens dat ik zo lang leef omdat ik dat allemaal moet vertellen.” [zie ook: fotoserie Rzjevskaja]

Jelena Rzjevskaja – Tolk in oorlogstijd. Uitgeverij Mouria, 2009. 379 bladzijden.

Op een basis vlak buiten het historisch centrum van de Estse hoofdstad Tallinn ligt een van ’s werelds meest geavanceerde militaire onderzoeksinstituten. Onder toezicht van de NAVO werken IT-experts uit 10 verschillende landen hier samen om de toekomst van oorlogsvoering het hoofd te bieden. Want of het nu vijandige militaire organisaties, geinfecteerde botnets of enthousiaste pubers met een internetverbinding zijn, iedereen kan communicatie-netwerken, websites en uiteindelijk zelfs een heel land plat kunnen leggen.

Ooit legerde Tsaar Nicolaas II hier zijn verbindingstroepen. Nu heeft de NAVO er een ‘Center of Excellence’, een onderzoekscentrum dat de juridische en vooral technische aspecten van digitale oorlogsvoering onderzoekt. ,,Typisch iets wat je op internationaal niveau moet aanpakken”, zegt Kenneth Geers, een Amerikaanse onderzoeker en een van de weinige burgers in het centrum waar verder vooral breedgeschouderde mannen in groene uniformen rondlopen. ,,Beeld je maar eens in hoe dat werkt. Als men ergens ter wereld te maken krijgen met een serieuze cyberaanval zie je niet veel meer van je dader dan een lijst met IP-adressen uit alle hoeken van de wereld. Bij de lokale politiedienst gaat dat zo weer de prullenbak in. [Meer in het April/Mei nummer van BRIGHT. Koop dat blad!]

Terwijl winkelcentra en markten geplunderd werden riep de Kirgizische oppositie donderdagmorgen een nieuwe regering uit. De Kirgizische president Bakijev lijkt spoorloos maar liet over de radio weten ‘geen enkele reden’ te zien op te stappen. Amper twee dagen na het begin van de gewelddadige protesten lijkt de machtswisseling in Kirgizià« een feit.

,,Noem het een revolutie, noem het een volksopstand. Het is hoe dan ook onze manier om duidelijk te maken dat we democratie en rechtvaardigheid willen”, liet de nieuwe zelfbenoemde Kirgizische premier Roza Otoenbajeva (59) weten tijdens een chaotische persconferentie woensdagnacht in het parlementsgebouw dat eerder die dag nog aan puin geslagen werd. De oppositie liet weten dat er een tijdelijke regering op poten is gezet die zes maanden het land zal besturen. President Koermanbek Bakijev is spoorloos, maar liet donderdagmiddag nog tegenover een Russisch radiostation weten ‘geen enkele reden’ te zien om op te stappen. Activisten sloegen eerder de minister van Binnenlandse Zaken Moldomoesa Kongantijev en Vice-Premier Akylbek Zjaparov het ziekenhuis in. Het was Vladimir Poetin die donderdagmorgen in een telefoongesprek met Otoenbajeva de machtswisseling erkende. Volgens de persdienst van de Russische premier garandeerde Otoenbajeva Poetin dat ‘de volksgerering de situatie in Kirgizià« volledig onder controle heeft’ en verzocht Rusland om economische steun. Rusland is de belangrijkste handelspartner en de financiele suikeroom van het straatarme Kirgizià«. Gedurende de nacht werden verschillende winkelcentra in de stad leeggehaald en braken hier en daar rellen uit. Volgens ooggetuigen heerst er complete anarchie in de hoofdstad. Volgens de laatste tellingen kwamen er bij het geweld de afgelopen dagen zeker 68 mensen om het leven en raakten er nog eens 400 gewond.

De geweldadige machtswisseling begon dinsdagmiddag in de noord-westelijke stad Talas toen een woedende menigte het presidentià«le gebouw binnendrong. De Kirgizià«rs zijn kwaad over de almaar stijgende kosten voor het levensonderhoud. De energieprijzen zijn de afgelopen maanden fors omhoog gegaan en in de winter zaten grote delen van het land lange tijd zonder gas of elektra. Ook beschuldigt men president Bakijev van corruptie en machtsmisbruik. De protesten sloegen snel over naar de hoofdstad, waar de ordetroepen het vuur openende. De betogers namen de wapens op, veroverden het parlement, de staatstelevisie en andere publieke gebouwen en wisten snel de juiste oppositieleiders bij elkaar te brengen. Het was merkwaardig genoeg ook de Russische premier Vladimir Poetin die een goede analyse gaf van wat er fout is gegaan in Kirgizià«. ,,Toen president Bakijev aan de macht kwam trok hij hard van leer tegen de gevallen president vanwege machtsmisbruik en vriendjespolitiek. Ik heb het idee dat hij in de kuil is gevallen die hij zelf gegraven heeft”, liet hij tijdens een persconferentie weten. De gevluchte president kwam vijf jaar geleden aan de macht na de zogenaamde ‘tulpenrevoltuie’, een vreedzame opstand analoog aan de eerste machtswisselingen in Oekraà¯ne en Georgià«. Ook in Kirgizià« werden de democratische hervormingen niet doorgevoerd en kwam er weinig tot niets van de verkiezingsbeloftes. In juni werd Bakijev nog met 78 procent van de stemmen herkozen in verkiezingen die volgens internationale waarnemers een aanfluiting waren.

De nieuwe ‘volksregering’ staat voor de uitdaging op korte termijn de orde in het land te herstellen en het vertrouwen van zowel Rusland als de Verenigde Staten te winnen. Beide landen hebben belangrijke militaire bases in het land. Rusland liet al weten zo’n 150 extra militairen te sturen om haar eigen burgers te beschermen. De Amerikaanse legerbasis nabij de Noordelijke stad Manas is een van de belangrijkste logestieke knooppunten voor de NAVO-troepen in Afghanistan. Ook moet de overheid alles in het werk stellen om energietekorten te voorkomen. Kirgizià« trok de afgelopen jaren herhaaldelijk aan het kortste eind in een regionale machtsstrijd om beperkte energieleveranties. In verschillende delen van Kirgizià« instaleren oppositiegroeperingen hun eigen mensen als burgemeesters, gouveneurs en lokale machthebbers. Volgens de nieuwe regering zijn door het hele land groepen vrijwilligers op pad om de orde te bewaken.

In Dagestan zijn aanslagen aan de orde van de dag. Het is oorlog tussen de terroristen in de bergen en de veiligheidsdiensten in de stad. Volgens de inwoners bedienen beide zich van dezelfde methodes en wakkert het geweld alleen maar aan.

,,Daar in de bergen, wat moet er van je worden? Je kunt de stad in om te werken, maar daar is het leven duur. Je kunt naar Moskou, maar daar haten de mensen je omdat je uit de Kaukasus komt. Eigenlijk kun je alleen schaapsherder worden. Ja, of terrorist. Eigenlijk is die keuze niet zo moeilijk”, zegt Zaoer Magmeddanov (25). Hij legt uit dat hij zich ‘net op tijd’ heeft bedacht. ,,Het is voor veel jongeren in de bergen een soort droom. Je voelt je belangrijk, mensen luisteren naar je. Later verhuisde hij naar de Dagestaanse hoofdstad Machatsjkala waar hij als gids in een museum werkt en boeken schrijf in zijn eigen taal, het Avaars. Het kleine Dagestan in de Kaukasus is een lappendeken aan verschillende talen en volkeren. Ruim 90 procent van de inwoners zijn moslim, maar slechts zo’n 15 tot 20 procent gaat naar de moskee. Religie is er, volgens de meeste inwoners, de laatste jaren ‘in de mode’. ,,Het is gewoon business, de moskeeà«n hebben hun eigen banken en eigen toerfirma’s die reizen naar Mekka organiseren”, weet Magmeddanov.

De aanslagen in de Moskouse metro vorige week waren het werk van twee jonge Dagestaanse zelfmoordterroristes. De jacht op de familieleden is inmiddels geopend, in het dorpje Balachani herkende de schoolmeester Rasoel Magomedov zijn 28-jarige dochter Marjam Sjaripova als een van de daders. De andere zelfmoordterroriste was de 17-jarige Zjennet Abdoellajeva, de vrouw van de zelfbenoemde ‘Emir van Dagestan’ Oemalat Magomedov, die in December vorig jaar bij een anti-terroristische operatie om het leven kwam. Aanslagen zijn in de Noordelijke Kaukasus aan de orde van de dag. Daags na de aanslagen in de metro blies in de Dagestaanse stad Kizljar een terrorist zichzelf op bij een politiepost, daarbij kwamen twaalf mensen om het leven. Afgelopen weekend ontspoorde er een Dagestaanse goederentrein door een bomaanslag en kwamen in de deelrepubliek Ingoesetie nog eens twee mensen om het leven door een explosie. In de Kaukasus gaat de strijd tussen de radicale islamisten en de anti-terreureenheden van het Russische leger, de politie en de geheime dienst. Het gaat oog om oog, tand om tand. Wanneer speciale politieeenheden een dorpje uitmoorden plegen de radicalisten een aanslag op een politiepost.

,,Ik ken genoeg vrouwen die ook aanslagen willen plegen, ze weten van wanhoop niet wat ze moeten doen. Ik moet het uit hun hoofden praten”, vertelt Svetlana Isajeva. Haar 25-jarige zoon is drie jaar geleden spoorloos verdwenen. ,,Ze zeggen dat hij met de terroristen de bergen in is gegaan. Maar daar geloof ik niets van, het zijn de veiligheidsdiensten geweest die hem hebben meegenomen. Haar zoon werkte, net als veel jongeren in de Kaukasus, af en toe voor de politie. Hij kreeg een paar honderd euro per maand, een pistool en een gloednieuwe telefoon. ,,Ik denk dat hij daar op een gegeven ogenblik iets moest doen wat hij niet wilde. Toen is verdwenen”, legt Isajeva uit. Samen met andere moeders van verdwenen kinderen heeft ze een organisatie opgericht, de ‘Moeders van Dagestan’. Ze is gelukkig als er een week voorbijgaat wanneer ze niet van nieuw leed hoort. ,,Hier aan de muur hingen de portretten van de jongens”, legt ze uit. ,,Maar een half jaar geleden is ons kantoor in brand gestoken. Ze noemen ons handlangers van de terroristen en oppositie. Onzin, we zijn gewoon moeders.” Volgens Isajeva versterkt de politie de haat van de terroristen. ,,Ik ken een jongen die naar de politie is gegaan om verhaal te doen. Hij had nog nooit iets kwaads gedaan, maar vervoerde ooit een tas met wapens. Hij wilde helpen de terroristen te pakken. Ze hebben hem gemarteld en nu moet hij vijf jaar de gevangenis in”, vertelt ze. ,,Wie z’n mond hier opendoet is er geweest”, legt Isajeva uit. ,,Maar ik ben niet bang, ik heb alles al verloren. Daarom zeg ik het maar. De veiligheidsdiensten en de terroristen, ze versterken alleen maar. Op deze manier komt er geen einde aan.”

Terwijl in Rusland een dag van nationale rouw is afgekondigd en overal in het land de vlaggen halfstok hangen zwelt de kritiek tegenover politie en vooral de geheime dienst FSB aan. Sommige experts menen dat de aanslagen van gisteren voorkomen hadden moeten worden.

,,Sta niet zo te lummelen en ga eens aan het werk!” snauwt een oudere vrouw een mollige politieagent toe die in z’n eentje de veiligheid van het Tsjertanovskaja-metrostation moet waarborgen, amper 24 uur na de aanslagen op de Moskouse metro waarbij maandagmorgen volgens de laatste gegevens 39 mensen om het leven kwamen. De agent haalt zijn schouders op. ,,Ik kan er ook niets aan doen”, zegt hij. De vrouw loopt kwaad weg. Op een aantal metrostations is de beveiliging opgeschroefd maar in de meeste stations is de situatie als vanouders. Sinds de aanslagen in 2004 hebben politieagenten metaaldetectoren op zak, maar die worden volgens Moskovieten zelden gebruikt. Terwijl een dag van nationale rouw is afgekondigd neemt in Rusland de kritiek op de overheid, het politiekorps en vooral op de veiligheidsdiensten toe. In een hoofdredactioneel commentaar schrijft de toonaangevende krant Vedemosti dat ‘de overheid ons jarenlang slaapliedjes heeft voorgezongen’ over de werkelijke situatie in de Kaukasus.

De Russische geheime dienst FSB verdenkt Dokoe Oemarov ervan het brein achter de aanslagen geweest te zijn. Eerder dit jaar eiste hij in een videoboodschap al de aanslag op een luxe-nachttrein tussen Moskou en Sint-Petersburg op, daar kwamen afgelopen november 26 mensen bij om het leven. De zelfmoordterroristen zouden onder leiding hebben gestaan van Saà¯d Boerjatski, een schuilnaam van de Russische extremist Alexander Tichomirov. Die werd tijdens een speciale anti-terroristische operatie begin deze maand om het leven gebracht, maar de naar schattig dertig zelfmoordterroristen zijn nog altijd spoorloos. Steeds meer mensen vragen zich af waarom de almachtige veiligheidsdiensten de aanslagen niet konden voorkomen. ,,Veiligheid in Rusland blijft laks, de politie is amateuristisch en corrupt, het leger is nutteloos”, weet Dimitri Trenin, directeur van de Carnagie-denktenk in Moskou. ,,Deze aanslagen waren een schok voor Moskou maar vooral een enorme blamage voor de autoriteiten”, laat hij desgewenst weten. ,,We zullen de komende jaren meer terrorisme zien, nu al hoor je oproepen tot aanslagen in Sotsji waar in 2014 de Olypische Winterspelen moeten plaatsvinden. Nu is de veiligheid in de Moskouse metro wat hoger, maar over een week is alles weer bij het oude.”

Vrijwel direct na na de aanslagen wees ook de Rusissche president Dimitri Medvedev naar de tekortkomen van de veiligheidsdiensten. ‘De maatregelen die tot op heden zijn genomen zijn duidelijk onvoldoende’, liet hij weten. ‘We moeten de schaal zienderogen vergroten, niet alleen in de metro of alleen in een bepaalde stad, maar in het hele land’. Veel analisten roepen dat de terroristen lang de tijd voor voorbereidingen genomen hebben. Vandaag werd ook bekend dat er vorige week een aantal waarschuwingen bij de FSB zijn binnengekomen over mogelijke bomaanslagen en dat de politie de dagen voor de aanslag met speurhonden nog op zoek is geweest naar explosieven.

Tijdens het spitsuur vonden er deze morgen in de Moskouse metro twee achtereenvolgende zelfmoordaanslagen plaats. Volgens de laatste cijfers zijn er 38 mensen om het leven gekomen. Op een aantal incidenten na blijft paniek in de Russische hoofdstad uit, zelfs de metrostations die het doelwit waren zijn inmiddels al weer open.

Een paar uur na de aanslagen is Koeznetksi Most, een station met een overstap naar Loebjanka waar vanmorgen de eerste aanslag plaatsvond, gewoon open. Er is geen teken van paniek. Terwijl achterin het station politieagenten lijkkisten met de stoffelijke overschotten wegdragen lossen wachtende passagiers gewoon kruiswoordpuzzels op. Een politieagent belt familieleden om te zeggen dat hij ongedeerd is gebleven. Het is stiller dan normaal, mensen kijken angstig op wanneer iemand vlak na het fluitsignaal nog de deuren van een wagon inspringt. ,,Iedereen kijkt naar me” zegt Arthoer Atrosijan, een 42-jarige Armenier die al twintig jaar in Moskou woont en voor zijn werk dag en nacht met de metro rijdt. ,,Ik heb een donker tintje en flinke baardgroei, ze denken dat ik een terrorist ben. Mensen stappen uit als ik binnenstap.” Artrosijan werkt voor een bezorgdienst die met de metro pizza’s bij mensen thuisbrengt. ,,Dat is gewoon sneller”, legt hij uit. ,,Maar als dit zo doorgaat moet ik maar een ander baantje zoeken of ergens in de provincie gaan wonen”, verzucht hij. Volgens politieberichten waren er in verschillende delen van Moskou vandaag incidenten, een vrouw met een hoofddoekje werd van een roltrap geslagen.

Volgens de geheime dienst FSB zijn de bomaanslagen de aanslagen het werk van vrouwelijke zelfmoordterroristen. Volgens Openbaar aanklager Vladimir Markin gaat het om zogenaamde ‘zwarte weduwen’, vrouwen met bomgordels die zichzelf opbliezen. Later op de morgen werd nog een derde, onontplofte bomgordel in de metro gevonden. President Medvedev liet tijdens een persconferentie weten dat hij opdracht heeft gegeven de anti-terroristische operatie in de Kaukasus ‘zonder aarzeling en tot het eind’ door te zetten. Premier Poetin liet vanuit de Siberische stad Krasnojarsk weten de terroristen ‘te zullen vernietigen’. De Moskouse politie kondigde ondertussen een ’speciaal regime’ af in de hoofdstad. Op luchthavens, treinstation en in de metro zijn speurhonden aanwezig en hier en daar worden passagiers gefouilleerd. Volgens de laatste cijfers zijn bij de aanslagen 38 mensen om het leven gekomen en raakten 102 mensen zwaargewond, tot op heden konden slechts 22 omgekomen passagiers geidentificeerd worden. De Nederlandse Ambassade in Moskou liet weten dat zich onder de slachtoffers geen Nederlanders bevonden. Reisorganisaties melden dat er in deze tijd van het jaar weinig toeristen naar Rusland komen.

Toch gelooft niet iedereen dat de aanslagen het werk zijn van Tsjetsjeense terroristen. Sergej Lebedev, een 34-jarige handelaar, weet zeker dat de aanslagen het werk zijn van de geheime diensten zelf. ,,Leg de puzzelstukjes maar naast elkaar. De populariteit van premier Poetin daalt vanwege de crisis en dus flikken ze ons dit om binnenkort met harde hand terug te slaan”, zegt hij. ,,Zo is hij immers ook aan de macht gekomen. Bij mij op het werk heeft iedereen het er over”, voegt hij daar aan toe. In de herfst van 1999 vonden in Rusland een serie bomaanslagen plaats, Vladimir Poetin won destijds aan populariteit omdat hij destijds ook beloofde de terroristen uit te roeien. Tegen het einde van de middag gingen zelfs de metrostations die het doelwit waren van de aanslagen weer open. Mensen leggen bloemen en laten briefjes of pluche teddyberen achter. De inwoners van de stad blijven koel maar maken zich toch zorgen. ,,Het lijkt wel alsof we tien jaar terug de tijd in gaan”, zegt de gepensioneerde Natalia Andrejevna. ,,En de afgelopen tien jaar hebben we het al zo moeilijk gehad. Ik ben vandaag voor het eerst in jaren weer naar de kerk gegaan. Wie weet helpt het.”

Tijdens het spitsuur in de Moskouse metro bliezen maandagmorgen twee vrouwelijke zelfmoordterroristen zichzelf op strategische plaatsen op. Terwijl de reddingsoperatie in volle gang is beloofde de Russische president Dimitri Medvedev de terreur ‘zonder aarzeling en tot het eind’ aan te pakken. De aanslagen bewijzen dat de oorlog in de Noordelijke Kaukasus nog altijd springlevend is.

,,Als de Russen denken dat de oorlog alleen op televisie plaatsvindt, ver weg van de Kaukaus en dat ze er niets van zullen merken, dan hebben ze het mis. We zullen laten zien dat de oorlog ook naar hun eigen voordeur komt”, liet de Tsjetsjeense rebellenleider Dokoe Oemarov twee maanden geleden tegen een lokale nieuwssite weten. Maandagmorgen is die belofte in Moskou waargemaakt. Bij een dubbele zelfmoordaanslag kwamen volgens de laatste berichten 37 mensen om het leven, 65 andere passagiers liggen in kritieke toestand in verschillende ziekenhuizen in de stad. Later op de dag werd een derde, onontplofte bomgordel gevonden. President Medvedev liet tijdens een persconferentie weten dat hij opdracht heeft gegeven de anti-terroristische operatie in de Kaukasus ‘zonder aarzeling en tot het eind’ door te zetten.

De eerste aanslag vond in de vroege morgen plaats bij het Loebjanka-metrostation, enkele tientallen meters van het hoofdkwartier van de Russische geheime dienst. Bovendien was de speciale ‘Rode Pijl’ metrowagon het doelwit. Terwijl de meeste metrowagons in Moskou mosgroen zijn is de Rode Pijl een ‘herdenkingstrein’ vol patriotistische gedichten en foto’s van de Sovjet-overwinning op Nazi-Duitsland, die voor de gelegenheid knalrood is geverfd. Nog geen 40 minuten na de eerste aanslag blies een tweede zelfmoordterrorist zich op aan de andere kant van het centrum, niet ver van het Russische ministerie van Binnenlandse Zaken. Volgens het Openbaar Ministerie zijn de aanslagen het werk van zogenaamde ‘zwarte weduwen’, vrouwen uit de Kaukasus die bomgordels gebruiken om zichzelf op te blazen. Rusland voerde twee bloedige oorlogen tegen de seperatische Kaukasusrepublieken. De afgelopen jaren is het daar rustiger geworden, maar aanslagen en ontvoeringen zijn er nog altijd aan de orde van de dag. Volgens verschillende experts zijn de aanslagen van vandaag een vergelding voor de antiterreuroperaties van het Russische leger die afgelopen weken plaatsvonden, daarbij werden ruim 20 rebellen gedood. Het is niet de eerste keer dat de Moskouse metro het doelwit is van een terreurdaad, in 2004 kwamen bij een soortgelijke aanslag op het metrostation Avtozavodskaja 41 mensen om het leven. Afgelopen November was bovendien een luxe-nachttrein op het traject Moskou ““ Sint-Petersburg nog het doelwit van een aanslag, daarbij kwamen 26 mensen om het leven.

Grootschalige paniek is uitgebleven. Terwijl aanvankelijk een deel van de metro stil kwam te liggen en er in het centrum van de stad een verkeerschaos ontstond werd dat snel opgelost. Dagelijks vervoert de Moskouse metro ruim 8 miljoen passagiers. De politie verwacht dat zelfs de stations die vandaag het doelwit waren later op de dag nog opengaan. Passagiers blijven er gelaten onder. ,,Ik ben niet bang, gewoon geschokt”, zegt Ivan Koetoezov, een 22-jarige student die bij Koeznetski Most, een station met een overstap naar Loebjanka, uit de metro stapt. ,,Er heerst wel een vreemde sfeer. Niemand praat met elkaar, iedereen kijkt star voor zich uit.” Hij verwacht dat de autoriteiten de komende tijd een harde hand zullen laten zien, ,,Ik heb het nooit zo op Medvedev gehad, maar ik hoop dat hij de touwtjes in handen neemt en hier een einde aan maakt. Dit verdient niemand.”