‘Poppetje gezien, kastje dicht’

De stille protesten in Wit-Rusland blijven aanhouden, al is de geheime politie in grotere getallen aanwezig dan de demonstranten. Woensdagavond demonstreerden er dertig mensen bij de McDonalds in Minsk. De oppositie is marginaal, fel-nationalistisch en sterk anti-Russisch. Ze blijven het proberen. ‘Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven’.

Twee uur voor het begin van het in het geheim georganiseerde protest patrouilleren de ‘stillen’ al over de boulevard. Ze kijken nonchalant om zich heen en proberen zich een houding te geven. Maar in de leren jacks, gepoetste schoenen of knellende stropdassen vallen de KGB-agenten toch op. Sommigen hebben oortjes, anderen dragen portofoons en handwapens. Een uur later verzamelt de pers, en pas wanneer de schemer valt staat er een groep demonstranten voor de Mc-Donalds, vlak bij de uitgang van een druk metrostation. De mensen die eerder nog rustig hamburgers aten staan plots op en applaudisseren. Het zijn er niet meer dan dertig. Uit alle kanten komen de stillen aangehold, ze filmen en fotograferen de demonstranten, controleren hun identiteitspapieren en geven ze te verstaan dat ze weg moeten wezen. Er wordt een paar keer een paar minuten geklapt, de stillen duwen de demonstranten weg. Sommige automobilisten toeteren om de demonstranten bij te staan, de stillen noteren snel de kentekens. Na een half uur verdwijnen de demonstranten in de menigte. Dan intimideert de KGB de journalisten. ‘Poppetje gezien, kastje dicht’, zegt er een. Hij geeft een Poolse cameraman een trap na.

De kleinschalige, klappende protesten zijn de enige vorm van verzet in het autoritaire Wit-Rusland van president Aleksandr Loekasjenko. Spandoeken, het roepen van slogans, het zingen van protestsongs en zelfs ‘ongepast klappen’ is verboden. Demonstranten en onschuldige voorbijgangers kunnen met behulp van snelrecht dezelfde dag nog voor dagen, weken of maanden opgesloten worden. Fabriekswerkers die bij protesten gefotografeerd worden verliezen hun baan, aanwezige studenten worden bij de universiteit uitgeschreven. Afgelopen maandag moesten zelfs ouders met kinderen in de laatste klassen van de middelbare school een document inleveren waarin ze beloven dat hun zoon of dochter geen toestemming heeft om aan protesten mee te doen. Wit-Rusland is een politiestaat. Uit onderzoek van de Europese Universiteit in Sint-Petersburg blijkt dat nergens ter wereld zoveel politieagenten zijn als Wit-Rusland. Op iedere 100.000 inwoners zijn er 1441 agenten, bijna de helft meer dan in Rusland en verhoudingsgewijs zes keer meer dan in Nederland.

Na de derde ronde applaus vertrekt Aleh Radzjoek (45) weer. Hij doet verhaal in een druk winkelcentrum om de hoek. Om zo min mogelijk op te vallen bladert hij door boeken, bekijkt hij porselein en probeert hij
verschillende winterjassen. ,,Ik ben het afgelopen jaar twee keer opgepakt geweest”, legt hij uit. ,,Het is slecht leven in deze politiestaat, maar dit is mijn vaderland”. Net als het grote merendeel van de oppositie is de 45 jarige boksleraar fel-nationalistisch. ,,De Russen bezetten ons land al eeuwen. Ze hebben Loekasjenko aan de macht gebracht, kopen nu al onze fabrieken op en de zonen en kleinzonen van de KGB die hier in de Sovjettijd huishield zijn nu de agenten die ons intimideren. Ze maken alles kapot, onze vrijheid, onze taal, onze cultuur”. Russisch is bij hem thuis taboe. ,,We spreken alleen Wit-Russisch, mensen die dat niet spreken proberen we uit onze vriendenkring te weren”. Perspectief voor de oppositie ziet hij niet, al is hij bij iedere protestactie aanwezig. ,,Ik ben een bokser, ik geef niet snel op. Je moet het blijven proberen, al lijkt het zinloos. De autoriteiten zijn bang voor ons, dat zie je wel aan de politiemacht die ze iedere keer op de been brengen. Al staan er vijf mensen, het is belangrijk dat ze weten dat er mensen zijn die nog om dit land geven”.

‘Ze controleren wat je doet, ze controleren wat je denkt’

Activisten in Wit-Rusland verzetten zich al jaren tegen het autoritaire bewind van president Alexander Loekasjenko. Afgelopen week liet hij politieke gevangenen vrij, maar de controle in de ‘laatste dictatuur van Europa’ blijft enorm.

,,Ik durf te wedden dat er niemand in dit cafe zit die ooit op Loekasjenko heeft gestemd”. De anders zo stille, schuchtere activist Sergej kijkt om zich heen in het cafe aan een druk kruispunt in het centrum van Minsk. ,,Wil je dat ik het hardop zeg? Niemand heeft ooit op de president gestemd. Niemand!” Een groep vrienden aan de toog zegt dat het klopt, de barman knikt, een paar meisjes aan een tafeltje knipogen. Zelfs de schoonmaakster moet er om lachen. ,,Niemand stemt op de president”, zegt hij. ,,En toch wint hij altijd. Daarom moet je creatief zijn”. Na de frauduleuze presidentsverkiezingen afgelopen december organiseert Sergej protesten met behulp van sociale-media. Op Facebook, Twitter en de Russische netwerksite Vkontakte spreekt hij op het laatste moment af met andere oppositiefiguren. Ze organiseren sit-ins, protesteren door waxinelichtjes voor politiebureau’s aan te steken of verzamelen een groep mensen die met hun telefoons zwaaien. ,,Het is een kat-en-muisspel, we blijven het proberen, maar de ruimte voor een andere mening in Wit-Rusland wordt steeds kleiner. De politie en geheime dienst grijpt hard in bij de protesten die afgelopen zomer iedere week terugkeerde. Nadat de activisten bij wijze van protest begonnen te klappen verbood de overheid geklap. De jaarlijkse militaire parade trok in stilte voorbij. Afgelopen juli werd zelfs een man met één arm veroordeeld tot een geldboete vanwege ‘ongepast klappen’.

Alexandr Loekasjenko heeft Wit-Rusland al ruim 17 jaar onder strenge controle. Het land lijkt op heel veel manieren nog op de oude Sovjet-Unie. De straten worden netjes aangeveegd, de grote fabrieken staan onder controle van de staat, kritische politici en journalisten worden monddood gemaakt, schrijvers gecensureerd en de KGB, de geheime politie die in het land nooit van naam veranderd is, knuppelt iedere vorm van verzet hard neer. George Bush noemde Wit-Rusland ooit ‘de laatste dictatuur in Europa’, en het land raakt de laatste jaren na politieke en economische conflicten met buurland Rusland steeds verder in een isolement. Toch zitten er scheurtjes in het machtsfundament van de president. De economische situatie holt zo hard achteruit dat steeds minder mensen vertrouwen hebben in de overheid. De spontane protesten van afgelopen zomer waren omvangrijker dan alle jaren daarvoor. De autoriteiten lieten afgelopen week elf politieke gevangenen vrij die eind vorig jaar bij protesten werden opgepakt. Loekasjenko beloofde volgende maand alle oppositiefiguren en opgepakte activisten vrij te zullen laten in een poging de banden met de Europese Unie weer aan te halen.

De schrijver Viktor Martinovitsj maakte publiceerde in 2009 de roman ‘Paranoia’, waarin een liefdesrelatie tussen een jonge journalist en de maîtresse van de minister van Binnenlandse Zaken speelt in een autoritair land waar de geheime dienst het voor het zeggen heeft. De Russische uitgever distribueerde het boek ook in Wit-Rusland, maar na een paar weken verdween het uit de boekwinkels, kiosken en zelfs uit de internetwinkels. ,,Sindsdien heeft de roman een cultstatus, mensen downloaden het of kopiëren het van vrienden”, legt Martinovitsj uit. Hoewel de overheid hem nooit heeft aangeklaagd schetst de manier waarop men omgaat met fictie hoe streng de controle in het land is. ,,Een paar weken geleden nog stond er in een lokale krant dat het boek weer te koop was in een een boekhandel in Minsk. Nog geen uur na de krant was gedrukt is de voorraad daar ook al in beslag genomen”. Martinovitsj werkt bij een onafhankelijke publicatie als journalist en is wel wat gewend qua censuur in Wit-Rusland. ,,Maar dit had ik niet gedacht. Er zijn natuurlijk genoeg paralellen te trekken, maar de naam ‘Loekasjenko’ komt in het boek niet eens voor. Sterker nog, ik noem Wit-Rusland amper – en het Wit-Rusland wat ik beschrijf is maar wat mensen er in zien. Maar in dit land wil de overheid blijkbaar niet alleen controleren wat je doet, ze willen ook controleren wat je denkt”.

Paddestoelen en dollars houden Wit-Russische huishoudboekjes op orde

Voor de tweede keer dit jaar verloor de Wit-Russische roebel zijn waarde. Met een nijpend tekort aan deviezen en een enorme inflatie stijgt het ongenoegen over het economisch wanbeleid van president Aleksandr Loekasjenko en hebben de inwoners moeite rond te komen.

P1060044

Op het centrale station van de Wit-Russische hoofdstad Minsk zijn de wisselkantoren tegen het middaguur alweer door de voorraden heen. ‘Geen roebels’, staat er op een handgeschreven briefje achter glas. Elders in de stad verschilt de koers per bank, duiken illegale valutahandelaren op en staan er lange rijen bij wisselkantoren met een gunstige koersen. Vorige week besloot de nationale bank de Wit-Russische roebel niet langer kunstmatig in leven te houden. De markt bepaalt nu de prijs, en de afgelopen dagen devalueerde de munt zo’n 40 procent ten opzichte van de euro. Anders dan afgelopen mei, toen de Wit-Russische munt vanwege hoge overheidsuitgaven ook al bijna de helft van zijn waarde verloor, zorgt de devaluatie niet voor paniek. In mei werden de supermarkten leeggekocht en stonden er dagenlange wachtrijen bij wisselkantoren. Nu worden de opgespaarde euro’s en dollars omgewisseld in grote stapels lokale valuta en wachten de meeste Wit-Russen tot de koers langzaam zal zakken.

In de rijen voor de wisselkantoren ontstaan spontane discussies, bijzonder in het autoritaire land waar de meeste inwoners hun politieke mening liever voor zich houden. ,,Het is allemaal zijn schuld”, zegt Evgeni Petrov (59) terwijl hij bij een kantoor van ‘Belinvestbank’ op het portret van de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenko wijst. ,,Hij heeft ons al alle politieke vrijheden afgenomen, nu neemt hij ook nog mijn financiële vrijheid af”. Een vrouw met een kinderwagen hoont het commentaar weg. ,,Hij betaalt anders wel je pensioen”, zegt ze. ,,Mijn pensioen? Dat was een half jaar geleden nog 350 euro waard, nu amper 100. Wat moet je nog met 100 euro?” De vrouw haalt haar schouders op. Wit-Rusland kreeg afgelopen weekend een lening van 720 miljoen euro uit China. Onderhandelingen met het IMF zijn vastgelopen nadat Loekasjenko de politieke en economische voorstellen van het fonds van tafel veegde. ‘Het IMF bestaat uit economen, en ze willen dat wij onze politieke gevangenen vrijlaten. Dat is irrelevant, we hebben ze niet nodig’, liet de president tegenover een Russisch persbureau weten. Een Russische lening staat ter discussie nadat de Russische minister van Economische Zaken liet weten dat Wit-Rusland te langzaam hervormingen doorvoert en voorlopig weigert staatsbedrijven te verkopen.

De Wit-Russische overheid trekt allerlei maatregelen uit de kast om de crisis in toom te houden en politieke onrust te voorkomen. Zo zijn er vaste prijzen gekomen voor brood en melkproducten en probeert de financiële autoriteit in het land speculanten tegen te houden. Er mocht een tijd lang alleen maar met buitenlandse valuta worden betaald voor benzine en sinds een paar dagen is het voor gewone burgers verboden levensmiddelen en witgoed het land mee uit te nemen. De inflatie in het land is vijf keer hoger dan in de buurlanden, en de meeste Wit-Russen hebben moeite rond te komen. ,,Het is eigenlijk heel simpel”, zegt Irina Poesjkina. ,,Alles wat dit land importeert is duur. De mozzarella, de Spaanse ham of het Duitse bier dat mijn man graag drinkt. Ik koop de laatste maanden alleen maar lokale producten. Wanneer je een beetje op de seizoenen let krijg je een gezinsbudget wel op orde. Haar man Vitaly wijst naar de nieuwe Škoda verderop. ,,Dat is eigenlijk het enige probleem. Die hebben we een jaar geleden nieuw gekocht, met een afbetaling in buitenlandse valuta, daar was destijds de rente veel lager. Ik heb nog een kleine spaarpot met dollars, maar wanneer dat op is zijn we de pineut”

P1060054