Oekraine draait Oranje-Revolutie terug

De meeste Oekraïners hebben hun buik vol van de politieke onrust die het land de afgelopen jaren in haar greep hield. President Viktor Janoekovitsj staat inmiddels al weer een half jaar aan het roer. Hij werkt hard om de economie vooruit te helpen, maar draait de politieke vrijheiden van de oranje-revolutie resoluut terug.

Zomerdag III

Voor het eerst in jaren is het Maidan-plein in het centrum van Kiev eens niet het toneel van politieke protesten. Terwijl ook Oekraïne zucht onder een hittegolf zoeken inwoners en toeristen verkoeling op het plein dat voor de gelegenheid deels onder water is gezet. Jonge moeders met hun kroost, studenten en oudere vrouwen komen pootjebaaien om af te koelen. Studente Svetlana Blyznjoek (22) studeert politicologie en legt uit dat zelfs bij haar op de faculteit men het sinds het aantreden van Janoekovitsj minder over politiek heeft. ,,We hebben de afgelopen jaren onze reputatie om zeep geholpen. We worden zowel in Moskou als in Brussel uitgelachen. Het enige wat we nu kunnen doen is zorgen dat de economische motor weer draait”, legt ze uit. Viktor Janoekovitsj won in Februari de presidentiele verkiezingen van aartsrivaal Joelia Timosjenko. Hij beloofde betere relaties met Rusland en zou de economie uit het slob trekken na jaren van politiek gestuntel van de pro-Europese president Viktor Joesjtsjenko.

Vooralsnog krijgt Janoekovitsj het voordeel van de twijfel. Om aan de strenge eisen van de wereldbank te voldoen met het land een aantal pijnlijke hervormingen doorvoeren. Deze week nog stuurde de regering een wetsvoorstel naar het parlement waarin de pensioengerechtigde leeftijd voor vrouwen naar 60 jaar wordt opgerekt. De inefficiënte lokale gemeentebesturen gaan op de schop en in april zijn de consumentenprijzen voor aardgas met meer dan de helft omhoog gegaan. De betalingen voor Russisch gas zijn de achillespees van de Oekraïnse economie, Rusland schroefde in 2005 de prijzen naar het buurland enorm omhoog waardoor het budget en zelfs de gasdoorvoer naar Europa in het geding kwam. President Janoekovitsj wist met de Russische president Dimitri Medvedev een deal te onderhandelen. De Russische marine mag tot 2042 in de Oekraïnse haven Sevastopol aanmeren wanneer Rusland een flinke korting op de gasleveranties geeft. In alle gevallen pakken de hervormingen goed uit, internationale banken schroeven de rating voor het land voorzichtig een tandje hoger. Janoekovitsj houdt zich aan zijn belofte de ‘oranje revolutie terug te draaien’. Volgens analisten hebben de veiligheidsdiensten ruimer spel en worden mensenrechtenactivisten, NGO’s en politieke tegenstanders steeds vaker tegengewerkt. In juni werd de omroepvergunning van het liberale Kanaal 5 ingetrokken en Janoekovitsj wil de ‘temnyky’, een verplichte gedragscode voor journalisten, opnieuw invoeren.

Tegen het einde van de werkdag staan vier mannen met hun blote voeten in het water op het Maidanplein. Ze drinken bier uit plastic glazen. ,,Natuurlijk stonden wij hier ook, vijf jaar geleden tijdens die Oranje Revolutie”, zegt een van hen. ,,Maar beter is het er niet op geworden. We vielen in een diepe crisis en nu is die crimineel van een Janoekovitsj aan de macht. Natuurlijk zijn we daar niet gelukkig mee, maar het is tenminste rustig”, legt Pavel uit. De vier vrienden werken bij een bank die onlangs is opgekocht door de Russen. Het grootste probleem is volgens hen nog altijd de corruptie. ‘Niks aan veranderd sinds de verkiezingen, het is nu alleen een andere kliek die het geld opstrijkt’, zeggen de mannen. De vier collega’s zijn het er over eens dat politieke rust het belangrijkste is. ,,Maar maak je geen zorgen”, lacht Pavel. ,,Ik de herfst komen er in Kiev burgemeestersverkiezingen, dan barst het hele circus weer los!”

Gapend gat

Viktor Janoekovitsj nieuwe president Oekraine

Terwijl de stemmen nog geteld moeten worden wijzen de eerste uitslagen en de meeste exit-polls er op dat Viktor Janoekovitsj (59) de komende vijf jaar aan het roer staat in Oekraà¯ne. Hij wist de huidig premier Joelia Timosjenko met een marge van een paar procentpunten te verslaan. De komende dagen moet blijken of de bittere strijd tussen de twee rivalen daarmee tot een einde komt.

Timosjenko vs Janoekovitsj

‘Too close to call?’ Ik ben de dag begonnen met een opzet voor twee stukken die naar aanleiding van de uitslag respectievelijk geplaatst konden worden. Maar toen de exit-polls rood blauw sloegen met Janoekovitsj was het duidelijk. Voorlopig.

,,Ik ben geen waarzegger, maar ik denk dat mensen vandaag de juiste keuze zullen maken”, liet Viktor Janoekovitsj weten toen hij zondagmiddag bij een stembureau in Kiev zijn stem uitbracht. Hij werd vergezeld door partijfunctionaris Viktor Sivets, die liet weten dat ‘alle falsificatie van de kant van Timosjenko zou mislukken’. Sivets en Janoekovitsj arriveerden enkele minuten nadat halfnaakte demonstraten van de feministische actiegroep ‘FEMEN’ bij het stembureau werden weggevoerd. Het was de afgelopen dagen dan ook onrustig in Oekraà¯ne. Beide kandidaten hebben aangekondigd dat hun aanhangers strategische gebouwen zullen bezetten wanneer de uitslag niet naar hun zin zou zijn. Volgens de laatste berichten heeft Janoekovitsj met een marge van 3 tot 6 procent gewonnen. Beide kandidaten klagen over fraude in verschillende delen van het land.

Viktor Janoekovitsj komt uit het overwegend Russisch-sprekende oosten van het land. In zijn campagne trok hij fel van leer tegen de pro-westerse politiek van uittredend president Viktor Joesjtsjenko en liet hij weten zich onder andere in te zullen zetten voor de Russische taal en goede betrekkingen met Moskou. Janoekovitsj groeide op in een klein dorpje onder de rook van mijnwerkerstad Donetsk. Zijn ouders zijn van simpele afkomst en in zijn jeugd heeft Janoekovitsj twee keer vastgezeten wegens diefstald en geweldspleging. Hij schoolde zich later om tot elektrotechnikus en werd in 1997 verkozen tot gouveneur van de Donetsk-regio. Bij de vorige presidentsverkiezingen in 2004 werd Janoekovitsj ook al uitgeroepen tot president. Toen waren het weken van straatprotesten onder leiding van Joelia Timosjenko en de latere president Viktor Joesjtsjenko die roet in zijn eten gooide. Het Oekrainse hooggerechtshof maakte die uitslag vanwege massale fraude ongedaan. In de afgelopen vijf haar heeft Janoekovitsj zich omgevormd tot een pragmatisch politicus en wil zich de komende tijd vooral op economisch herstel richten.

Het Nederlandse Tweede Kamerlid Harry van Bommel (SP) was afgelopen zondag als waarnemer in de Oekrainse havenstad Odessa. Volgens hem leefden de verkiezingen daar niet echt. ,,Vorig jaar Dit jaar mei waren hier burgemeestersverkiezingen, ik heb me laten vertellen dat die op veel meer interesse onder de bevolking konden rekenen”. Timosjenko voerde de laatste weken veel campagne in Odessa. ,,In haar rol als premier kwam ze hier onlangs nog 40 ambulances afleveren”, vertelt van Bommel per telefoon. ,,Maar op de zijkant stond toch echt haar naam en in sommige gevallen zelfs het logo van haar partij. Dat kan natuurlijk niet.” Ook zag van Bommel onder andere dat een groep inwoners niet op een kieslijst stonden, maar toch mochten stemmen. ,,Verder verloopt het hier rustig. Het is zondag, de mensen maken een wandelingetje en gaan dan stemmen.” De komende dagen moet blijken of de aantijgingen van fraude van beide kandidaten gevolg voor de definitieve uitslag zullen hebben.

Achter de kandidaten staan de zakelijke belangen

Zondag vindt in Oekraà¯ne de tweede en beslissende ronde van de presidentsverkiezingen plaats, die gaat tussen Viktor Janoekovitsj en Joelia Timosjenko. In Oekraà¯ne wegen de zakelijke belangen zwaarder dan de politieke standpunten.

,,We hebben er slaande ruzie om gehad. Echt, ik heb mijn moeder bijna een jaar niet gezien”, legt Tatjana Martsjoek (51) uit. ,,Ze was tijdens de oranje-revolutie van 2004 heel erg pro-Joesjtsjenko, en ik zei toen al dat het weinig voorstelde en dat het gewoon een nieuwe roversbende zou zijn.” De schoonheidsspecialiste uit Kiev had maandenlang geen contact meer met haar 74-jarige moeder, die ze daarvoor dagelijks verpleegde. ,,Als ik belde gooide ze de hoorn op de haak. ‘Wie gaat er dan voor je zorgen’, vroeg ik. ‘Joesjtsjenko zal voor me zorgen’, zei ze dan. Pas tien maanden later bood ze haar excuses aan. Ik had gelijk gekregen, en ik denk het nog. Het hele politieke spel in dit land gaat in de eerste plaats om geld.”

De uitslag van de verkiezingen van aankomende zondag hangen in veel opzichten af van de voorkeuren van de invloedrijke Oekraà¯nse oligarchen. Veel van de huidige miljardairs maakten fortuin tijdens de privatiseringen van de zware industrie in de jaren ’90, vlak na de Oekraà¯nse onafhankelijkheid. De meeste oligarchen hebben weinig baat bij het doorvoeren van financiele en economische hervormingen. Dat erkende zelfs José Manuel Pinto Teixeira, het hoofd van de delegatie van de Europese Commissie in Kiev. Twee maanden geleden liet hij tegenover persbureau Reuters weten dat ‘oligarchen allergisch zijn voor competitie’. ,,Corruptie, formaliteiten en allerlei administratieve maatregelen spelen hen alleen maar in de kaart. Terwijl de grote meederheid van de Oekraà¯ners geen fatsoenlijk werk kan vinden, geen normaal salaris heeft en het hier nog altijd ontbreekt aan sociale zekerheid kun je stellen dat het land in veel opzichten lijkt op hoe het hier twintig jaar geleden was.”

Ook volgens de onafhankelijke politiek analist Konstantin Bondarenko zijn het de zakelijke belangen die de boventoon voeren. ,,Een kandidaat komt niet zomaar voort uit een politieke stroming, ze hebben altijd de steun van verschillende rijke geldschieters. En dat geld moet de kandidaat uiteindelijk terugverdienen”. Volgens Bondarenko is dat ook de reden waarom uittredend president Viktor Janoekovitsj in 2005 al brak met premier Joelia Timosjenko. ,,Ze konden het niet eens worden over wie welke verantwoordelijkheid krijgt, en waar ze het geld vandaan halen. Het gaat om hele percentages van bijvoorbeeld de importheffingen, belastingen en de olie- en gasdeals met buurland Rusland. Bondarenko noemde de situatie in het land om dit moment ‘te gek om los te lopen’.

De politieke crisis in Oekraà¯ne laait dan ook op. Afgelopen donderdag gingen de afgevaardigden van Janoekovitsj en Timosjenko nog met elkaar op de vuist in het Oekraà¯nse parlement. Op het laatste moment werden er wijzigingen in de kieswet aangebracht die volgens waarnemers fraude bij de verkiezingen van aanstaande zondag in de hand werken. In de laatste campagnedagen maakte beide kandidaten duidelijk dan wanneer ze de verkiezingen winnen de tegenkandidaat in de gevangenis zal belanden. De meeste burgers hopen dat er na zondag eindelijk rust komt in de politieke arena, zodat de financià«le situatie in het land zich langzaam kan herstellen. ,,Zalfjes en crèmes die wij uit Frankrijk importeren zijn soms al twee, drie keer duurder eer ze door de douane komen”, legt Tatjana Martsjoek uit. ,,Het maakt niet uit wie de nieuwe president gaat worden, ze moeten eens aan de portefuille van de gewone man denken, niet aan zichzelf. Dat weet inmiddels zelfs mijn 74-jarige moeder.”

Janoekovitsj wint eerste ronde verkiezingen

In Kiev telt men de stemmen nog, maar alles wijst erop dat Viktor Janoekovitsj de eerste ronde van de Oekrainse presidentsverkiezingen heeft gewonnen. Analisten voorspellen verschillende scenario’s, maar verwachten dat de rol van premier Joelia Timosjenko voorlopig nog niet is uitgespeeld. Terwijl het politieke spel van start gaat is een ding duidelijk: president Joesjtsjenko staat buiten spel.

Het scherm

In meer dan 33.000 verschillende stembureau’s mochten de 36,5 miljoen kiesgerechtigde Oekrainers vandaag in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen hun stem uitbrengen. Hoewel verschillende analisten er op wezen dat veel Oekrainers genoeg hebben van de verkiezingen was de kiesdrempel ver boven de benodigde 50 procent. Het tellen van de stemmen zal nog tot maandag in beslag nemen, maar de eerste exit-polls en peilingen wijzen erop dat Viktor Janoekovitsj met een marge van 4 tot 11 procent wint. Volgens de peilingen van het Razoemkov instituut steunt 31,5 procent van de bevolking Viktor Jankoekovitsj, 27,2 procent huidig premier Joelia Timosjenko en 13,5 procent de voormalig minister van economische zaken Sergej Tigipko.

Viktor Janoekovitsj (59) en zeer waarschijnlijk Joelia Timosjenko (49) gaan door naar de tweede ronde op 7 febuari. Volgens politiek analist Konstantin Bondarenko gaat de echte strijd om het presidentschap vanaf maandag beginnen. ,,Nu gaat het erom wie de basis van de ‘verslagen’ kandidaten overneemt”, legt hij uit. ,,Wanneer Timosjenko een deal met Tigipko kan sluiten zijn haar kansen nog niet verkeken. Bovendien blijft ze die hele periode, zelfs na het eventuele aantreden van Janoekovitsj, nog altijd aan als premier.” Net als veel andere analisten denkt Bondarenko dat de komende dagen het ‘Maidan-argument’ zal opspelen. ,,Beide kandidaten zullen hun aanhangers mobiliseren op het Maidan-plein in Kiev, wat daar gebeurt zal doorslaggevend zijn.” In 2004 protesteerden tienduizenden aanhangers van Joesjtsjenko tegen de benoeming van Janoekovitsj, die vijf jaar geleden aanvankelijk de verkiezingen won. Na aantijgingen van fraude liet het hooggerechtshof de stemmen hertellen en kwam Joesjtsjenko aan de macht. Maar ditmaal blijven de berichten over massale fraude uit. Toch waren er incidenten. In Zaporizja werd een journaliste door de kiescommissie hardhandig het stembureau uitgezet en waren een aantal stembureau’s om nog onduidelijke redenen gesloten. In Donetsk werden Georgische waarnemers door de politie opgepakt en in Odessa beviel een zwangere vrouw in een stemlokaal van een drieling.

Ongeacht de uiteindelijke uitkomst is duidelijk dat het tijdperk Joesjtsjenko voorgoed voorbij is. Hij kan voorlopig maar op 5 of hooguit 6 procent van de stemmen rekenen. Oekraine kreeg de afgelopen jaren financieel de wind van voren en de corruptie in het land is alleen maar toegenomen. Rusland speelt, anders dan bij de vorige verkiezingen, bij deze verkiezingen nagenoeg geen rol. Bondarenko. ,,Ze kunnen in het Kremlin met de armen over elkaar zitten. Iedere uitkomst is goed”, legt hij uit. ,,Iedere kandidaat wil betere betrekkingen met Moskou. Het is paradoxaal, maar vijf jaar na de oranje-revolutie zien we dat eigenlijk alleen Rusland er baat bij heeft gehad.”