In een Moskouse rechtbank deed de Russische ex-premier Michail Kasjanov deze week in het proces tegen olietycoon Michail Chodorkovski een boekje open over toenmalig president Vladimir Poetin. Kasjanov legt de financiële en vooral de politieke omstandigheden uit. De spanning in de rechtzaak loopt op, binnenkort moeten ook andere politici getuigen.

De Russische ex-premier en oppositiepoliticus Michail Kasjanov noemde het proces tegen oliemagnaat Michail Chodorkovski begin deze week ridicuul en volledig politiek van aard. De verdediging van Chodorkovski voerde Kasjanov op om te bewijzen waar men altijd al van uitging, namelijk dat toenmalig president Vladimir Poetin uit pure wraak Chodorkovski liet oppakken. Chodorkovski, de eigenaar van oliemaatschappij Joekos en tot zijn arrestatie in 2003 de rijkste man in Rusland, zou onder andere de Communistische Partij van geld hebben voorzien om het beleid van president Poetin te ondermijnen. Kasjanov bevestigde in zijn getuigenis dat Poetin tegen hem zou hebben gezegd dat dit de reden was hem op te laten pakken, een opsteker voor Chodorkovski, die tot op heden juist het aspect van wraak maar moeilijk hard kon krijgen. Het Kremlin wil niet reageren op de aantijgingen van Kasjanov. Dimitri Peskov, de woordvoerder van premier Poetin, laat weten dat hij zich een gesprek ‘niet te kunnen herinneren’. Sergej Oboechov, een parlementarier voor de communistische partij, laat in de Russische media weten dat zij nooit geld van Chodorkovski hebben ontvangen. ‘Dit soort informatie is open en transparant, niemand heeft ooit enig bewijs gevonden dat onze partij gefinancierd zou worden door Joekos’.

Een paar maanden na de arrestatie van Chodorkovski werd Kasjanov en zijn kabinet door president Poetin ontslagen. Kasjanov wist in zijn tijd als premier veel liberale hervormingen door te voeren en hield volgens economen de inflatie onder controle. Kasjanovs eigen reputatie is niet geheel vrij van smet. Als minister van financiën onder president Boris Jeltsin heeft hij de dubieuze bijnaam ‘Micha twee procent’ gekregen. Volgens de Russische pers zou hij bij iedere overeenkomst zo’n twee procent commissie opstrijken. De afgelopen jaren voert hij ondermeer met Garry Kasparov felle oppositie tegen het Kremlin. Volgens de Openbaar Aanklager heeft Chordorkovski miljarden gestolen bij Joekos, heeft hij een enorme belastingschuld en zou hij maarliefst 350 miljoen ton olie hebben weggemoffeld. Hij zit een veroordeling van acht jaar uit en in het huidige proces hangt hem nog eens 22 jaar werkkamp boven het hoofd.

Met de verschijning van Kasjanov gaat de zaak tegen Chodorkovski een nieuwe fase in. Eerdere pogingen van de verdediging de huidige minister van Financiën Aleksej Koedrin en de vice-premier Igor Setsjin te sommeren werden afgewezen. Ook Chodorkovski’s verzoek Poetin zelf te horen werd door de rechtbank als prematuur afgewezen. Volgende maand moeten wel German Gref, voormalig minister van economische zaken, en Viktor Christenko, gewezen minister voor industrie en handel, tekst en uitleg komen geven. Volgens veel analisten is de zaak Chodorkovski een lakmoesproef voor president Medvedev. Wanneer hij opnieuw veroordeeld zou worden zou dat betekenen dat in feite premier Poetin nog altijd het recht naar eigen hand zet. Vorige week nog begon Chodorkovksi een tweedagse hongerstaking omdat zijn voorarrest met drie maanden werd verlengd. Volgens een recent decreet van president Medvedev hoeven verdachten van economische delicten niet langer in voorarrest. De Moskouse rechtbank oordeelde echter dat dit geval daar een uitzondering op is, Chdorkovski maakte dinsdag bekend daar niet tegen in beroep te zullen gaan. De gewezen oliemagnaat verblijft nu in een pre-detentie gevangenis waar de condities nog erbarmelijker zijn dan in gewone Russische gevangenissen en werkkampen.

Op zijn datsja vlak buiten Moskou is woensdagochtend de Russische staatsman en econoom Jegor Gajdar overleden. In korte tijd overzag hij de transitie van de Sovjet planeconomie naar de vrije markt, een hervorming die het land op de rand van de afgrond bracht. De voormalige vice-premier en minister van Economische Zaken onder president Boris Jeltsin werd aan alle kanten geprezen maar is voor de meeste Russen nog altijd de man die ‘al het spaargeld deed verdwijnen’.

,,Jegor Gajdar heeft in de prille jaren ‘90 Rusland kunnen redden van de honger, wist een burgeroorlog te voorkomen en heeft ervoor gezorgd dat dit land niet uit elkaar is gevallen”, met die woorden herinnert goede vriend en politiek medestander Anatoly Tsjoebais zich Gajdar op zijn persoonlijke blog. Gajdar stond aan de tekentafel van het moderne Rusland en wist in zeer korte tijd een pakket aan hervormingen door te voeren dat inmiddels bekend staat als de ’schock therapy’, ten koste van enorme inflate was het communistische en centraal gestuurde Rusland plots aan de harde regels van de vrije markt overgelaten.

Gajdar werd geboren in een Joods-Russisch gezin als kleinzoon van een bekend kinderboekenschrijver. Zijn vader was oorlogscorrespondent bij partijkrant Pravda, waar Jegor Gajdar na zijn afstuderen zelf ook korte tijd als economisch journalist aan de slag ging. Hij benoemde zichzelf eind jaren ‘80 tot liberaal en sloot zich aan bij de hervormingsgezinde en roekeloze brigade van Boris Jeltsin. In november 1991 trad hij aan als minister van economische hervorming. Terwijl de Sovjet-Unie uiteen viel wist hij met steun van een leger aan Westerse adviseurs verstrekkende markthervormingen door te voeren. Prijzen werden niet langer van bovenaf opgelegd maar waren afhankelijk van de enorme vraag en het beperkte aanbod. De roebel stortte in, salarissen en pensioenen waren niets meer waard en al spaargeld van de Sovjet-Unie verdween als sneeuw voor de zon. In het buitenland oogstte zijn daadkrachtige optreden en weergaloze hervormingen veel lof. Hij wist veel buitenland krediet respect. Het leverde Rusland veel buitenlands krediet en investeringen op.

In Rusland zelf werd Gajdar een controversieel figuur. Vooral toenmalig president Vladimir Poetin voerde lang campagne tegen de ‘westerse maatstaven’ die aan de wieg van de roebelcrisis in 1992 en later in 1998. Poetin beloofde stabiliteit ‘wars van Westerse adviseurs’ en keerde veel van Gajdars hervormingen later terug. In een telegram aan de familie laat Poetin weten dat Gajdar volgens hem ‘een echte patriot, een man van sterke wil en een talentvol wetenschapper’ was. ,,Niet ieder publiek figuur durft de moeilijke taak van hervorming aan te pakken in een kritieke fase van de geschiedenis. Gajdar deed dat op een dappere en eeerlijke manier”, schrijft hij. Ook president Dimitri Medvedev stuurde een telegram. ,,We hebben een eervol wetenschapper en staatsman verloren wiens naam altijd verbonden blijft met de noodzakelijke hervormingen en de eerste stappen van de vrije markt’, schrijft Medvedev volgens de persdienst van het Kremlin. ,,Hij nam de verantwoordelijkheid voor onpopulaire maar noodzakelijke maatregelen”.

Tot 2003 zat Gajdar voor een oppositiepartij die hij zelf mede heeft opgericht in de Doema, de Russische Tweede Kamer. Toen de partij tijdens de parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet haalde trok Gajdar zich terug en richtte hij zich op economisch onderzoek en publiceerde een aantal boeken. In 2006 kwam hij in het nieuws doordat hij in het Verenigd Koninkrijk vergiftigd zou zijn, amper een week nadat de overgelopen spion Aleksander Litvinenko onder myserieuze omstandigheden om het leven kwam. Gajdar heeft zijn hervormingen altijd ‘noodzakelijk’ genoemd en heeft volgens zijn tegenstanders ‘nooit zijn excuses aangeboden’. Jegor Gajdar is 53 jaar geworden en laat een vrouw en drie kinderen na, waaronder de bekende activste Maria Gajdar.